💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Kinh Dịch Phan Bội Châu: Quẻ Lý 履 – Thiên Trạch Lý

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Kinh Dịch Phan Bội Châu: Quẻ Lý 履 – Thiên Trạch Lý

Quẻ Lý trong Kinh Dịch Phan Bội Châu, quẻ thứ mười Thiên Trạch Lý 履, là quẻ của Lễ – cái nền đỡ chân cho người ta đứng vững giữa đời: trời ở trên, chằm ở dưới, hoà duyệt mà theo sau cương cường nên "giẫm đuôi cọp mà cọp chẳng cắn người". Bài này đăng toàn văn phần quẻ Lý trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải của cụ Phan Bội Châu: Tự quái, Soán từ, Soán truyện, Đại Tượng, sáu hào từ kèm Tiểu Tượng và các lời phụ chú. Bài chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; chữ "Lí" giữ theo cách viết của bản in.

Trả lời nhanh: Quẻ Lý (Càn trên, Đoài dưới) dạy đạo xử thế bằng Lễ: lấy hoà duyệt mà ứng với cương cường thì dù gặp hoạn nạn cũng không bị hại, như giẫm đuôi cọp mà cọp không cắn. Người quân tử xem tượng "trời trên chằm dưới" để phân rõ trên dưới theo tài năng chức nghiệp, khiến lòng dân yên định; ở ngôi cao chớ độc đoán, cuối đời xét lại bước đi của mình.

X. Quẻ Thiên Trạch Lý – 天澤履

Quẻ này là quẻ Thiên Trạch Lí. Đoài dưới cũng là Nội Đoài; Càn trên cũng là Ngoại Càn, Càn là Thiên, Đoài là Trạch. Nên tên quẻ đọc bằng Thiên Trạch Lí.

Quẻ Thiên Trạch Lý: Càn trên, Đoài dưới, một hào âm ở hào Tam
Quẻ Thiên Trạch Lý: Càn (trời) trên, Đoài (chằm) dưới; hoà duyệt theo sau cương cường. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Tự quái – 序卦

Tự quái: vật súc, nhiên hậu hữu lễ, cố thụ chi dĩ lí.
物畜然後有禮,故受之以履。

Ý sắp đặt thứ tự quẻ. Sau quẻ Tiểu Súc, tiếp lấy quẻ Lí, là vì có sao? Bởi vì, Súc nghĩa là chứa nhóm. Hễ giống vật đã chứa nhóm, tất nhiên có lớn nhỏ, cao thấp, tốt xấu, hỗn tạp với nhau, tất phải có trật tự mới chỉnh đốn được.

Trật tự tất là lễ, đã súc rồi, tất phải có lễ. Vậy nên, sau quẻ Tiểu Súc tiếp lấy quẻ Lí.

Nguyên chữ Lí có hai nghĩa: một nghĩa, Lí, là giày, tượng như lấy chân giày đạp, nghĩa ấy thuộc về động từ; lại một nghĩa: Lí, là cái giày, là một giống lót đỡ dưới chân, nghĩa là thuộc về danh từ. Tên quẻ này kiêm cả hai nghĩa, thích góp bằng lí là lễ.

Nói cho hết ý thời đạo người ta tu thân tiếp vật, nhỏ từ gia đình, lớn đến xã hội, chốn nào tất phải đứng chân trên chữ Lễ. Lễ tức là lẽ đương nhiên, mà đỡ lót cho ta đứng vững chân.

Vậy nên đặt tên quẻ bằng Lí.

Soán từ – 彖辭

Lí hổ vĩ, bất khiết nhân, hanh.
履虎尾,不咥人,亨。

Quẻ này Thượng Càn, là trời ở trên, Hạ Đoài là chằm nước ở dưới. Càn Thượng, là dương cương ở phía trên. Đoài Hạ, là âm nhu ở phía dưới. Theo Tượng quẻ này, trời trên, chằm dưới, là phận vị thượng hạ rất phân minh. Cương ở trên, nhu ở dưới, là lẽ Âm Dương rất tự nhiên, chính đúng với lẽ thường Vũ trụ. Lẽ thường đó tức là Lễ. Nên đặt tên quẻ bằng Lí.

Tranh cổ Tây Hồ đời Nam Tống: trời trên, mặt hồ dưới, tranh công cộng
Lý Tung 李嵩 (Nam Tống), tháp Lôi Phong bên Tây Hồ – tượng "trời trên, chằm dưới", phận vị tự nhiên. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Soán từ xem Tượng quẻ mà phát minh ra nghĩa quẻ, nói rằng: Nội Đoài có tính hòa duyệt. Ngoại Càn có tính cương cường. Lấy tính hòa duyệt mà đứng mặt sau cương cường, dầu người kia cương cường đến thế nào, nhưng đụng phải người hòa duyệt cũng bị cảm hóa mà phải khuất hạ ngay, dầu dữ mấy cũng đổi mặt dữ ra mặt hiền. Tượng như giẫm phải đuôi cọp mà cọp chẳng cắn người. Vĩ, nghĩa là đuôi; Hổ vĩ, là đuôi cọp. Khiết, nghĩa là cắn. Lí hổ vĩ bất khiết nhân, nghĩa là giẫm phải đuôi cọp, mà cọp chẳng cắn người.

Tranh cổ con hổ trên bình phong, tượng lý hổ vĩ, tranh công cộng
Kishi Ganku 岸駒, bình phong vẽ hổ – tượng "lý hổ vĩ, bất khiết nhân": giẫm đuôi cọp mà cọp chẳng cắn người. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Nói rộng ý ra, thời hễ những việc gì dầu đụng phải họa hoạn, mà chẳng thương hại đến mình, ấy là đạo lí được hanh thông.

Sách Trung Dung có câu: Tố hoạn nạn hành hồ hoạn nạn. Nghĩa là: đụng phải hoạn nạn, thời có đạo lí xử hoạn nạn, chính như lời Soán quẻ này.

Soán truyện – 彖傳

Soán viết: Lí, nhu lí cương dã; duyệt, nhi ứng hồ Càn; thị dĩ lí hổ vĩ, bất khiết nhân, hanh, cương trung chính, lí đế vị, nhi bất cứu, quang minh dã.
彖曰:履,柔履剛也。說而應乎乾,是以履虎尾,不咥人,亨。剛中正,履帝位而不疚,光明也。

Soán viết: Lí, nhu lí cương dã.

Tên quẻ sở dĩ đặt bằng Lí, là vì Càn cương ở trên, Đoài nhu ở dưới. Càn cương ở trước, Đoài nhu ở sau, tượng là nhu thuận mà ghép đỡ dương cương vậy.

Duyệt, nhi ứng hồ Càn, thị dĩ lí hổ vĩ, bất khiết nhân, hanh.

Đây là lấy Đức quẻ thích lời Soán.

Nội Đoài có đức hòa duyệt, mà ứng phó với tính cương cường, dầu có hoạn nạn, mà cũng chẳng thương hại gì. Vậy nên Soán từ rằng: Lí hổ vĩ

, bất khiết nhân, hanh.

Cương trung chính, lí đế vị, nhi bất cứu, quang minh dã.

Trên ấy đã nói chung toàn Quái, đây là nói riêng một hào Cửu Ngũ.

Cửu Ngũ dương cương đắc trung, mà lại đắc chính, có đức ấy mà đứng vào vị chí tôn, thiệt là đức xứng kỳ vị. Còn gì tệ bệnh nữa đâu. Như thế mới là có đức Thịnh, mà rõ ràng chói chang vậy. (Cứu: tệ bệnh).

Đại Tượng truyện: Thượng thiên hạ trạch – 大象傳

Tượng viết: thượng thiên hạ trạch, lí; quân tử, dĩ biện thượng hạ, định dân chí.
象曰:上天下澤,履;君子以辯上下,定民志。

Quẻ này, Thượng Càn là Thiên, Hạ Đoài là Trạch. Thiên ở trên, Trạch ở dưới, là phận vị tự nhiên của Tạo hóa bày đặt ra, chẳng phải do ý riêng của người làm. Như thế gọi bằng Lí (Lí, tức là lễ).

Quân tử xem Tượng ấy, nên phải biện biệt phận vị kẻ trên người dưới, khiến cho ý chí nhân dân xu hướng được nhất định.

Sơ đồ thượng thiên hạ trạch: biện thượng hạ, định dân chí
Thượng thiên hạ trạch: quân tử dĩ biện thượng hạ, định dân chí – trên dưới chia theo tài năng chức nghiệp. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

PHỤ CHÚ: Tượng truyện chỉ lấy bằng Tượng quẻ. Quẻ này trên Càn dưới Đoài, trên dưới có phận vị tự nhiên.

Quân tử xem đó mà biện thượng hạ, định dân chí.

Chúng ta phải biết, chữ thượng hạ ở đây chẳng phải phân biệt bằng giai cấp, mà chỉ phân biệt bằng tài năng chức nghiệp.

Tùng lai, nhân đạo vẫn rất công bình, rất bình đẳng, nhưng trong nghĩa bình đẳng, chỉ cốt chẳng phân biệt giai cấp mà thôi. Chứ như tài năng chức nghiệp, thời không thể chẳng phân biệt mà được.

Thử xem như một làng, có thể người nào người nào cũng làm lí trưởng được không, hoặc người nào người nào cũng làm seo mõ được không?

Giá phỏng toàn người trong làng, ai cũng làm lí trưởng hoặc ai cũng làm seo mõ thời việc làng làm nổi được không?

Vì muốn làm nổi việc làng, tất phải theo ở tài năng chức nghiệp mà sắp đặt, có người làm lí trưởng, có người làm seo mõ. Vậy sau chí hướng nhân dân ở trong làng, ai nấy cũng lượng tài mình, an phận mình, mà chẳng đến nỗi hỗn hào tranh cạnh, kết quả việc làng mới làm xong. Chẳng qua mỗi người có một phần nghĩa vụ, tất nhiên mỗi người được hưởng một phần quyền lợi, thời người cả làng ai nấy cũng như nhau; như thế tức là bình đẳng.

Nói tóm lại, thượng hạ chẳng phải là có giai cấp, mà bình đẳng cũng chẳng phải là không thượng hạ. Chẳng qua, thượng hạ chỉ kể bằng tài năng chức nghiệp, bình đẳng chỉ cân nhau bằng quyền lợi nghĩa vụ.

Hai lối ấy như hình tương phản, mà kì thực tương thành. Sách Trung Dung có câu: Đạo tịnh hành, nhi bất tương bội, nghĩa là: Đường vẫn hai lối đều đi, mà chẳng chống trái nhau, chính là lẽ ấy. Giả sử có một ngày xã hội tuyệt nhiên vô thượng hạ, tất phải chờ đến toàn loài người, ai nấy cũng tài năng in nhau, ai nấy cũng chức nghiệp in nhau, lí tưởng ấy thực hiện được hay không? Nếu lí tưởng ấy mà chưa thực hiện được, thời câu biện thượng hạ, định dân chí, còn đương thiệt dụng ở đời bây giờ.

Hào từ và Tiểu Tượng truyện – 爻辭・小象傳

1. Sơ Cửu: Tố lý – 素履

Sơ Cửu, tố lí, vãng, vô cựu.
初九:素履,往无咎。

Sơ Cửu có đức dương cương mà ở vị Sơ là dưới hết toàn quẻ, tượng như người bắt đầu mới ra đời, bao nhiêu hoàn cảnh với tập quán chưa hệ lụy được mình, ấy là Tố.

Người đương buổi đó, chỉ nên gìn giữ lấy bản chất mình cho trong trắng, chớ để những màu đen nét xấu bề ngoài trây nhuộm, ấy là Tố lí. Như thế mà ra với đời, là Tố lí, vãng; tất không đến nỗi thất thân nhục kỉ, ấy là vô cựu.

PHỤ CHÚ: Chữ Tố ở hào này, nghĩa như chữ Tố ở câu: Tố kì vị nhi hành ở sách Trung Dung, nghĩa là: chỉ theo địa vị bản phận của mình mà làm, chẳng trái với đạo lí, cũng chẳng sai nghĩa vụ của mình tức là Tố lí. Nghĩa vụ mình là cốt làm cho xứng đáng một con người, nhưng địa vị mình hãy còn ti hạ, thời tùy theo địa vị mình mà làm cho đúng nghĩa vụ mình, tất phải như Sơ Cửu này.

Ngày xưa, thầy Nhan Uyên ở ngõ hẹp mà bất cải kì lạc; ông Khổng Minh cày ở Nam Dương bất cầu văn đạt ư chư hầu, chính đúng nghĩa hào này.

Tượng viết: tố lí chi vãng, độc hành nguyện dã.
象曰:素履之往,獨行願也。

Sơ Cửu, chỉ giữ một cách đạm bạc vô cầu mà bước ra với đời, là chỉ mình làm chí nguyện mình, chẳng đua đuổi ở đường danh lị đó vậy.

Nguyện: chí của mình sở nguyện, cũng như nghĩa chữ Hi (Hi: trông mong). Sĩ hi hiền, hiền hi thánh, thánh hi thiên.

2. Cửu Nhị: Lý đạo thản thản – 履道坦坦

Cửu Nhị, lí đạo thản thản, u nhân, trinh, cát.
九二:履道坦坦,幽人貞吉。

Tranh Khê sơn hành lữ đồ của Phạm Khoan, người đi đường núi, tranh công cộng
Phạm Khoan 范寬, Khê sơn hành lữ đồ 谿山行旅圖 – người đi trên đường núi, gợi "lý đạo thản thản": bước đi bình thản của người giữ đạo. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Hào Cửu vị Nhị, dương cương mà đắc trung, vẫn là hiền nhân, quân tử. Vì ở trên không chính ứng, độc thân vô viện, tượng là quân tử bất ngộ thời.

Nếu những phường lưu tục xử vào hoàn cảnh ấy, tất gay go khó chịu, duy Cửu Nhị có đức cương trung, nên lạc đạo tự đắc, xem đường lối mình bước đó rất bình thản khoan thai, chỉ lấy lí đạo thản thản mà thôi.

Đạo, nghĩa là đường; Lí đạo, nghĩa là đường mình giẫm bước; Thản thản, nghĩa là bằng phẳng lắm.

Tuy nhiên, hoàn cảnh Cửu Nhị vì bức cận với Lục Tam, Tam bất trung bất chính, là một tay xu quyền trục thế. Nhị gần với nó, e gần mực mà đen chăng? Nên Thánh nhân có lời răn rằng: Nhị có tài dương cương, có chí tiến thủ, nhưng chớ khinh suất, mà bị Lục Tam dẫn dụ, phải hết sức êm đềm kín lặng, làm một người u nhân trinh chính.

Thế mới được Cát. (U: kín lặng).

Tượng viết: u nhân trinh cát, trung bất tự loạn dã.
象曰:幽人貞吉,中不自亂也。

Cửu Nhị, sở dĩ được u nhân trinh cát, là vì Cửu Nhị có đức trung, chẳng bao giờ tự mình rối loạn lòng mình vậy.

PHỤ CHÚ: Hào từ Tượng truyện xem qua, thời rất tầm thường, nhưng xét kĩ lại, thời thiệt là một bậc Đại Trượng phu như lời thầy Mạnh dạy: Phú quý bất năng dâm, bần tiện bất năng di, uy võ bất năng khuất.

3. Lục Tam: Diểu năng thị, bí năng lý – 眇能視跛能履

Lục Tam, diểu, năng thị, bí, năng lí, lí hổ vĩ, khiết nhân hung; võ nhân vi vu đại quân.
六三:眇能視,跛能履,履虎尾,咥人,凶;武人為于大君。

Hào Lục vị Tam bản thể là âm nhu mà lại ở vị dương cương. Bản thân đã bất trung chính, mà lại tiếp liền ba hào Dương quẻ Càn, là một bầy dương thượng tiến. Tam tài hèn yếu mà chí cương cường, chẳng biết đạc đức lượng lực, toan đùa theo với bầy dương; tượng như người mù một mắt mà tự thị mình hay dòm, người thọt một chân mà tự thị mình hay đi.

(Diểu: một mắt mù; Bí: què, cũng nghĩa là thọt chân).

Một hạng người vô tài đức mà táo suất như thế, chắc cũng dâm đầu vào vùng nguy hiểm mà bị chết toi. Tượng như giẫm phải đuôi cọp, mà bị cọp cắn chết người, chắc hung đó rồi. Lại nhân vì Lục Tam ở trên hết Nội quái là một người táo bạo mà ở vị trên người, tất nhiên cũng bị người đánh đổ. Tượng như, người võ phu mà làm việc đại quân.

Tượng viết: diểu, năng thị, bất túc dĩ hữu minh dã; bí, năng lí, bất túc dĩ dữ hành dã; khiết nhân chi hung, vị bất đáng dã; võ nhân vi vu đại quân, chí cương dã.
象曰:眇能視,不足以有明也;跛能履,不足以與行也;咥人之凶,位不當也;武人為于大君,志剛也。

Hay dòm mà dòm bằng một cách diểu, còn lấy gì làm sáng đâu.

Hay đi mà đi bằng một cách bí, còn lấy gì mà khiến nó đi được đâu. Bị họa bằng khiết nhân, là vì vị Tam bất trung bất chính vậy.

Âm ở vị dương là bất chính, ở vị trên hết Nội quái là bất trung, nói góp lại, là vì bất đáng.

Võ nhân mà làm việc đại quân, là vì chí Tam cương bạo, không nhảy thời không ăn, nhưng chỉ kết quả là hung mà thôi.

4. Cửu Tứ: Lý hổ vĩ, sóc sóc – 履虎尾愬愬

Cửu Tứ, lí hổ vĩ, sóc sóc; chung cát.
九四:履虎尾,愬愬終吉。

Sơ đồ sáu hào quẻ Lý và lời đoán từng hào
Sáu hào quẻ Lý theo lời giảng của cụ Phan: Lục Tam tài hèn chí cương thì hung; Cửu Tứ biết sợ thì chung cát. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Hào Cửu vị Tứ, cũng bất trung bất chính như Lục Tam, vả lại đứng sau một vị dương cương cư tôn là Cửu Ngũ, tượng như giẫm phải đuôi cọp. Theo hoàn cảnh Cửu Tứ e chẳng khỏi nguy hiểm. Nhưng vì Tứ ở vị nhu, lấy nhu chế cương, nên biết sợ hãi giữ gìn, kết quả cũng được toàn thân miễn họa mà Cát. (Sóc sóc, là ý răn sợ).

Tượng viết: sóc sóc, chung cát, chí hành dã.
象曰:愬愬終吉,志行也。

Cửu Tứ theo về hoàn cảnh, vẫn khó được cát. Nhưng hào từ lại nói rằng: Sóc sóc, chung cát, là vì Tứ có chí nhu thuận, mà đi được trôi chảy vậy.

PHỤ CHÚ: Lục Tam với Cửu Tứ thảy bất trung chính, nhưng khác nhau là: Lục Tam thời thể nhu mà chí cương, Cửu Tứ thời thể cương mà chí nhu. Thể nhu mà chí cương, thời tài chẳng được như sở nguyện, nên cấp táo mà mắc lấy hung. Thể cương mà chí nhu, nên biết giữ mình tránh họa mà được chung cát. Xem hai hào này cũng rõ được một lẽ biến hóa ở trong Dịch học.

Thông thường ở các hào vị thuộc về bản chất, hào thể thuộc về chí hướng, duy hai hào này thời khác thế, hào thể là bản chất, hào vị là chí hướng.

5. Cửu Ngũ: Quyết lý, trinh lệ – 夬履貞厲

Cửu Ngũ, quyết lí, trinh, lệ.
九五:夬履,貞厲。

Cửu Ngũ ở chính giữa Ngoại Càn, vẫn sẵn có tính dương cương, mà lại Cửu cư Ngũ là đắc chính lại đắc trung.

Có đức dương cương trung chính mà ở vị Ngũ là vị chí tôn. Đức như thế, vị như thế, vả lại những người ở dưới mình là Hạ Đoài, tất thảy hòa duyệt với mình, chắc là đường đi nước bước chẳng gì nghi ngại, chí cương quyết lí hành. Tuy nhiên, xử vị tôn, lâm cảnh thuận, thường hay đến nỗi ỷ tài cương minh mà chuyên quyết độc đoán, e có khi lầm lỗi mà gây ra mối nguy hiểm. Nên Thánh nhân lại răn rằng: Quyết lí chưa chắc là đã tận thiện tận mỹ. Nếu như thế mà cứ một mực thẳng tay, dầu có đắc chính nữa cũng là nguy đạo.

Tượng viết: quyết lí trinh lệ, vị chính đáng dã.
象曰:夬履貞厲,位正當也。

Cửu Ngũ vẫn đáng được toàn mĩ, cớ sao Thánh nhân lại bảo rằng: dầu chính cũng nguy. Bởi vì, Cửu Ngũ chính đang ở giữa vị chí tôn, sợ có lúc ỷ tài thị thế mà thành ra một người độc tài chuyên chế chăng?

PHỤ CHÚ: Hào Ngũ ở vị chí tôn, chính là vị Nguyên thủ ở trong một nước. Xưa nay quốc gia xã hội, sở dĩ mắc họa độc phu chuyên chế, là vì những hạng người cậy tài thông minh, ỷ thế sùng cao mà độc đoán chuyên quyết, thường đến nỗi phạm vào tội chuyên chế. Nên Thánh nhân lấy hai chữ Trinh Lệ răn cho.

Ý nói rằng: Dầu cương minh đến thế nào, tôn quý đến thế nào, mà cứ một mực quyết lí hoài, cũng là nguy hiểm.

6. Thượng Cửu: Thị lý khảo tường – 視履考祥

Thượng Cửu, thị lí khảo tường, kì toàn, nguyên cát.
上九:視履考祥,其旋元吉。

Hào này cuối cùng quẻ Lí, tượng là kết thúc lịch sử của một người; bây giờ phải xem xét nhất sinh sở hành, phải hay trái, lành hay dữ, để đoán định trẫm triệu tương lai của mình. Khảo: xét; Tường: điềm; Khảo tường: xét trước họa hay phúc, dữ hay lành.

Nếu xem những điều nhất sinh sở hành mà tất thảy đã hoàn toàn chẳng gì khuyết điểm, thời tất được tốt lành lớn. (Kì là đại danh từ, thay cho việc mình làm; Toàn, nghĩa là trọn vẹn đầu đuôi).

Tượng viết: nguyên cát, tại thượng, Đại Hữu khánh dã.
象曰:元吉在上,大有慶也。

Ở trên hết quẻ Lí, mà được chữ Nguyên Cát, là bởi vì lí chi chung, mà đã tận thiện tận mĩ, chắc là có phúc lớn vậy.

Chữ Đại, là thích nghĩa chữ Nguyên; chữ Khánh là thích nghĩa chữ Cát.

Tranh Lư Sơn cao đồ của Thẩm Chu, núi cao vững chãi, tranh công cộng
Thẩm Chu 沈周, Lư Sơn cao đồ 廬山高圖 – núi cao trọn vẹn, gợi "thị lý khảo tường, kì toàn nguyên cát". Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

PHỤ CHÚ: Hào từ Thượng Cửu quẻ Lí, cách thủ nghĩa cũng in như Thượng Cửu quẻ Tiểu Súc; thông lệ hào từ mỗi quẻ, thời chỉ thủ nghĩa bản thân hào ấy. Duy chỉ hai hào này, thời thủ nghĩa bằng toàn quẻ. Thượng Cửu quẻ Súc là ở cuối cùng thì Súc, nên Thánh nhân lo cho tiểu nhân quá thịnh, mà nói rằng: Quân tử chinh hung, Thượng Cửu quẻ Lí,

là lí đạo đã đến lúc hoàn thành, nên Thánh nhân mừng cho đạo quân tử được viên mãn, mà nói rằng: Kì toàn nguyên cát.

Chúng ta mở pho Dịch, bắt đầu thấy quẻ Càn, quẻ Khôn là biết rằng có trời đất. Đến quẻ Truân thời có vạn vật, mà loài người cũng từ đó phát sinh. Vì mong mỏi mà cần phải dạy, nên có quẻ Mông. Vì có ăn uống mà cần phải nuôi, nên có quẻ Nhu. Vì ăn uống mà sinh ra tranh nhau nên có quẻ Tụng. Vì đấu tranh mà cần có quần chúng nên có quẻ Sư. Vì nhân chúng mà cần phải liên lạc, nên có quẻ Tỉ. Vì người đông nhóm mà cần phải có chốn nuôi chứa, nên có quẻ Tiểu Súc. Vì đã súc được đông người, tất phải có trật tự, nên có quẻ Lí.

Xem suốt hết tất thảy quẻ, thời thấy được giáo dưỡng, kinh tế, chính trị, hình phạt, lễ độ giống gì, giống gì quan hệ về việc nhân sinh thế đạo, đã đầy đủ hoàn toàn.

Bây giờ mới tiến vào cảnh tượng thái bình. Vậy nên sau quẻ Lí tiếp lấy quẻ Thái.

Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Quẻ Lý lấy chữ Lễ làm nền chân đứng: mỗi người đặt mình đúng chỗ, đúng phận thì việc chung mới chạy. Trong nhà ở cũng vậy – trên dưới, trước sau, chủ khách có thứ tự thì khí mới yên. Theo Thầy Vũ Giới (Phong Thuỷ Liên Hoa), nhà ở cần đoan chính, lập cục trọng trung chính; cái "thượng thiên hạ trạch" ở đây gợi đúng ý ấy: cao thấp phân minh, mỗi phần nhà làm đúng việc của nó.

Câu "lý hổ vĩ, bất khiết nhân" cũng là lời nhắc khi làm nhà gặp hình sát mạnh bên ngoài: không phải đối đầu cương với cương, mà dùng cái hoà, cái nhu để hoá giải và tránh tổn thương. Còn cách xử lý cụ thể từng thế đất, từng hình sát là thủ pháp, phải khảo sát tại chỗ – lý pháp thì chia sẻ, thủ pháp phải dạy trực tiếp.

Bài trước: Quẻ Tiểu Súc – Phong Thiên Tiểu Súc. Bài sau: Quẻ Thái – Địa Thiên Thái. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho Sách.

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

Vì sao quẻ Lý đứng sau quẻ Tiểu Súc? – 履何以次小畜

Theo Tự quái, vật đã chứa nhóm thì có lớn nhỏ, cao thấp, tốt xấu lẫn lộn, phải có trật tự mới chỉnh đốn được; trật tự ấy là Lễ, nên sau Tiểu Súc là Lý. Chữ Lý vừa là giẫm bước, vừa là chiếc giày đỡ chân.

"Lý hổ vĩ, bất khiết nhân" nghĩa là gì? – 履虎尾不咥人

Giẫm phải đuôi cọp mà cọp chẳng cắn người. Cụ Phan giảng: Đoài hoà duyệt đứng sau Càn cương cường, người cứng đến mấy gặp người hoà duyệt cũng bị cảm hoá; gặp hoạn nạn mà biết cách xử thì không bị hại, như sách Trung Dung nói "tố hoạn nạn hành hồ hoạn nạn".

"Biện thượng hạ, định dân chí" có phải là phân chia giai cấp không? – 辯上下定民志

Không. Cụ Phan nói rõ chữ thượng hạ ở đây phân theo tài năng chức nghiệp chứ không phải giai cấp; bình đẳng là cân nhau về quyền lợi và nghĩa vụ. Hai lối ấy tương phản mà tương thành, như Trung Dung nói "đạo tịnh hành nhi bất tương bội".

Vì sao Cửu Ngũ "quyết lý" mà vẫn bị răn "trinh lệ"? – 夬履貞厲

Cửu Ngũ ở ngôi chí tôn, cương minh trung chính, dễ ỷ tài mà độc đoán chuyên quyết. Cụ Phan cho rằng quốc gia xã hội thường mắc hoạ độc phu chuyên chế từ đó, nên Thánh nhân răn: dù chính đáng mà cứ một mực quyết đoán cũng là nguy.

Lục Tam và Cửu Tứ cùng "giẫm đuôi cọp", sao một hung một cát? – 六三九四

Lục Tam thể nhu mà chí cương, tài không đủ mà nóng vội nên bị cọp cắn, hung. Cửu Tứ thể cương mà chí nhu, biết sợ hãi giữ mình (sóc sóc) nên cuối cùng được cát. Cụ Phan coi đây là một lẽ biến hoá của Dịch học.

Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới

Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải, Chu Dịch Thượng Kinh – Quẻ Thiên Trạch Lí (bản in trang 153–160). Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; chữ Hán nguyên văn theo bản Chu Dịch thông hành. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa.

Từ khoá: quẻ lý · thiên trạch lý · kinh dịch phan bội châu · lý hổ vĩ · biện thượng hạ định dân chí · tố lý · phong thủy

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…