💻 Phần mềm phong thuỷ · Phong Thuỷ Liên HoaPhần mềm phong thuỷ Vũ Giới Hợp LuậnLa kinh số · Bảng luận · Tính năng · Kho kiến thức — dùng ngay trên trình duyệt💻 Mở phần mềm Hợp Luận

Kinh Dịch Phan Bội Châu: Quẻ Bí 賁 – Sơn Hoả Bí

Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa

Minh hoạ Kinh Dịch Phan Bội Châu: Quẻ Bí 賁 – Sơn Hoả Bí

Quẻ Bí trong Kinh Dịch Phan Bội Châu, quẻ thứ hai mươi hai Sơn Hoả Bí 賁, là quẻ của sự trang sức, văn vẻ: lửa ở dưới núi soi lên, cây cỏ trên núi nhờ đó mà hiện rõ vẻ tươi sáng. Bài này đăng toàn văn phần quẻ Bí trong Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải của cụ Phan Bội Châu: Tự quái, Soán từ, Soán truyện, Đại Tượng, sáu hào từ kèm Tiểu Tượng và các lời phụ chú. Bài chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ.

Trả lời nhanh: Quẻ Bí (Cấn trên, Ly dưới) nói về văn sức: có chất làm gốc rồi thêm văn vào thì hanh, nhưng chỉ "tiểu lợi" vì văn là ngọn. Cụ Phan nhấn mạnh "văn minh dĩ chỉ" – văn minh phải có hạn chế, kẻo văn lấn mất chất – và "văn chất bân bân" như lời Khổng Tử. Quẻ kết ở "bạch bí": văn cực thì trở về vẻ đẹp tự nhiên, mộc mạc.

XXII. Quẻ Sơn Hoả Bí – 山火賁

Quẻ này là quẻ Sơn Hỏa Bí. Li hạ cũng là Nội Li. Cấn thượng cũng là Ngoại Cấn. Cấn sơn, Li hỏa. Nên tên quẻ đọc bằng Sơn Hỏa Bí.

Quẻ Sơn Hoả Bí: Cấn trên, Ly dưới
Quẻ Sơn Hoả Bí: Cấn (núi) trên, Ly (lửa) dưới – lửa dưới núi soi lên. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Tự quái – 序卦

Tự quái: hạp giả hợp dã, vật bất khả dĩ cẩu hợp nhi dĩ. Cố thụ chi dĩ Bí. Bí giả sức dã.
嗑者合也,物不可以苟合而已,故受之以賁。賁者,飾也。

Ý sắp đặt thứ tự quẻ. Sau quẻ Phệ Hạp tiếp lấy quẻ Bí, là vì cớ sao?

Trên ấy là quẻ Phệ Hạp; Hạp nghĩa là hợp. Vật không thể xoàng xoàng chạ chạ mà hợp được. Hễ đã hợp, tất phải có văn sức. Vậy nên sau quẻ Phệ Hạp tiếp lấy quẻ Bí. Bí, nghĩa là văn sức. Người nhóm họp tất phải trật tự uy nghi, vật nhóm họp tất phải có thứ tự hàng liệt. Bí ở sau Phệ Hạp là nghĩa ấy. Theo về Tượng quẻ, Hỏa ở dưới Sơn, tượng là ở dưới núi có lửa soi dọi lên, thời cây cỏ bách vật ở trên núi, tất thảy nhờ tia sáng soi dọi, mà hình hiện ra quang thái, ấy là lấy Hỏa mà Bí sức cho Sơn. Vậy nên đặt tên quẻ bằng Bí.

Tranh Tảo thu của Tiền Tuyển, sắc màu thiên nhiên, tranh công cộng
Tiền Tuyển 錢選 (đời Nguyên), Tảo thu (chi tiết) – sắc màu của cỏ cây, tượng văn vẻ của muôn vật. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Soán từ – 彖辭

Bí hanh, tiểu lị, hữu du vãng.
賁:亨,小利有攸往。

Đạo lí trong thiên hạ, vô luận vật gì, tất phải trước có bản chất, mà sau mới có văn thái giúp vào. Nên đời xưa có câu rằng: Vô bản bất lập, vô văn bất hành. (Bản là thuộc về tinh thần; Văn là thuộc về hình thức).

Có bản chất rồi, mà lại gia vào văn sức, tất nhiên được hanh thông.

Tuy nhiên, theo về tên quẻ thời chỉ Bí mà thôi. Ở trước khi chưa Bí nếu không được cội gốc cho dày dặn, thời cũng không đại hữu vi được. Dầu có Bí mà hanh, cũng tiểu lị hữu du vãng mà thôi. Nghĩa là, có làm việc gì mà chỉ nhờ ở văn sức, thời ở thành tựu cũng chỉ bé nhỏ mà thôi.

Soán truyện – 彖傳

Soán viết: Bí hanh nhu lai nhi văn cương, cố hanh; phân cương thượng nhi văn nhu, cố tiểu lị hữu du vãng; cương nhu giao thác, thiên văn dã; Văn minh dĩ chỉ, nhân văn dã; quan hồ thiên văn dĩ sát thì biến; quan hồ nhân văn, dĩ hóa thành thiên hạ.
彖曰:賁亨,柔來而文剛,故亨;分剛上而文柔,故小利有攸往。剛柔交錯,天文也;文明以止,人文也。觀乎天文,以察時變;觀乎人文,以化成天下。

Soán viết: Bí hanh, nhu lai nhi văn cương, cố hanh; phân cương thượng nhi văn nhu, cố tiểu lị hữu du vãng.

Đây là lấy Quái biến, thích Quái từ. Nguyên hào Nhu ở quẻ Khôn, lại làm văn sức cho quẻ Càn thành ra Li, là Nhu lại mà làm văn cho Cương vậy, nên được Hanh.

Lại vì thể trên, gốc vẫn là Khôn, chia hào Dương của Càn, để sức cho Khôn, thành ra Cấn, ấy là dương cương lên làm văn cho Nhu, nên Tiểu lị hữu du vãng.

Bởi vì, bản chất là Nhu, nhờ Cương văn vào, mới được Lị hữu du vãng, nhưng vì Nhu là chủ, Cương là khách, nên Tiểu lị mà thôi.

Cương nhu giao thác, Thiên văn dã.

Theo Quái biến như trên ấy nói, thế là Âm với Dương, Cương với Nhu, giao trộn với nhau mà thành ra Thiên văn vậy.

(Thác: trộn; Thiên văn: văn lí của trời).

Tỉ như: Nhật nguyệt giao thác với nhau mà thành ra trú dạ; Hàn thử giao thác với nhau mà thành ra tứ thì, v.v... Ấy là Cương nhu giao thác, Thiên văn dã.

Văn minh dĩ chỉ, nhân văn dã.

Lại theo về Tượng hai quẻ, nội Li là minh, ngoại Cấn là chỉ, Li minh thời hiện ra cách văn minh, Cấn chỉ thời có một cách hạn chế. Văn minh mà lại có hạn chế, ấy là văn lí của người vậy.

PHỤ CHÚ: Bốn chữ "Văn minh dĩ chỉ", rất có ý vị; Văn minh vẫn có điều hay, nhưng nếu không hạn chế thời thường đến nỗi văn diệt kì chất, nên văn minh mà phải có hạn chế, chính là Văn minh dĩ chỉ.

Khổng Tử có nói rằng: Chất thắng văn tắc dã, văn thắng chất tắc sử, văn chất bân bân, nhiên hậu quân tử, nghĩa là: Chất phác nhiều hơn văn hoa, thời thành người quê mùa; văn hoa nhiều hơn chất, thời thành ra bọn viết sử; Chỉ duy chất vừa xứng với văn, văn vừa xứng với chất, lấy chất làm thể, lấy văn làm dụng, văn chất trộn trạo với nhau. Vậy mới là quân tử. Câu: Văn chất bân bân, với câu: Văn minh dĩ chỉ, đắp đổi xem với nhau, thời càng rõ lắm.

Tranh hoa điểu phong cách Tiền Tuyển, tranh công cộng
Tranh hoa điểu theo phong cách Tiền Tuyển (thế kỷ 14) – văn vẻ đẹp mà có chất, "văn chất bân bân". Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Quan hồ thiên văn dĩ sát thời biến; quan hồ nhân văn, dĩ hóa thành thiên hạ.

Bây giờ lại nói về đạo Bí của Thánh nhân, xem ở nơi Thiên văn mà xét được thì tự biến cải. Tỉ như: Xem Tuế tinh mà đặt ra mỗi năm mười hai tháng, xem Thái dương mà đặt ra lịch ngày, xem Thái âm mà đặt ra lịch tháng, v.v...

Lại xem ở nơi Nhân văn, mà giáo hóa thành tựu cho thiên hạ.

Tỉ như: nhân trật tự ở triều đình mà đặt ra lễ chế, nhân tập tục ở xã hội mà đặt ra chương trình, v.v...

Đại Tượng truyện: Sơn hạ hữu hoả – 大象傳

Tượng viết: sơn hạ hữu hỏa, Bí, quân tử dĩ minh thứ chính, vô cảm chiết ngục.
象曰:山下有火,賁;君子以明庶政,无敢折獄。

Tượng truyện đây là thủ nghĩa bằng thể hai quẻ: Cấn thượng là sơn, Li hạ là hỏa, ở phía dưới núi có lửa dọi lên, lửa làm sáng cho núi, nên gọi bằng Bí. Vì lửa ở dưới núi, tuy có minh, mà minh không được xa lớn, nên quân tử dùng minh đó chỉ vừa tu minh được những chính sự nhỏ mà thôi. (Thứ chính: mỗi việc chính trị nhỏ). Đến như việc chiết ngục, là quan hệ đến sinh mệnh của nhân dân. Nếu chỉ dùng tiểu minh, hoặc dùng bằng cách bí sức, thời nguy hiểm cho nhân dân lắm. Vậy nên, gặp việc chiết ngục, thời không dám quả cảm mà xử đoán.

(Cảm: quả quyết tự dũng; Chiết ngục: phán đoán việc hình ngục; chữ Vô này: chớ; Vô cảm: chớ dám quả quyết).

Sơ đồ sơn hạ hữu hoả: Cấn trên Ly dưới
Sơn hạ hữu hoả: quân tử dĩ minh thứ chính, vô cảm chiết ngục. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Hào từ và Tiểu Tượng truyện – 爻辭・小象傳

1. Sơ Cửu: Bí kì chỉ, xả xa nhi đồ – 賁其趾舍車而徒

Sơ Cửu, Bí kì chỉ, xả xa nhi đồ.
初九:賁其趾,舍車而徒。

Sơ Cửu dương cương ở vào thể Li, lại ở dưới hết quẻ, tượng là một người có đức minh mà tại hạ. Cách Bí của người ấy, chỉ tu sức phẩm hạnh của mình, cốt cho hoàn toàn bổn phận người ở dưới, tượng là Bí kì chỉ. (Bí: trau dồi; Chỉ: ngón chân cái, là giống ở dưới hết thân người; Bí kì chỉ: trau dồi phần tại hạ của mình).

Bởi vì, quân tử an phận vô cầu như thế, nên không tham bả vinh hoa của người, dầu ai đem phú quý cho mình mặc lòng, mà mình chỉ an bằng cách bần tiện. Tượng là bỏ cách sung sướng bằng cách đi xe, mà an cách khó nhọc bằng đi bộ. (Xa: đi xe, tỉ dụ: bằng cách phú quý; Đồ: đi chân, tỉ dụ bằng cách bần tiện).

PHỤ CHÚ: Xa vẫn là vinh, Đồ vẫn là nhục. Nhưng vinh nhục của quân tử khác với vinh nhục của thế tục. Quân tử lấy đạo nghĩa làm vinh, lấy bất đạo nghĩa làm nhục. Nếu đi chân mà hợp với đạo nghĩa, thời còn vinh gì hơn.

Cao sĩ ở đời Chiến Quốc là ông Vương Chúc có câu rằng: Hoãn bộ dĩ đương xa, nghĩa là: Đi chân thủng thẳng để địch với ngồi xe, là đúng với nghĩa ở hào này.

Tranh Lý Bạch hành ngâm của Lương Khải, người đi bộ, tranh công cộng
Lương Khải 梁楷 (Nam Tống), Lý Bạch hành ngâm đồ 李白行吟圖 – thi nhân thong thả đi bộ, gợi "xả xa nhi đồ", "hoãn bộ dĩ đương xa". Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Tượng viết: xả xa nhi đồ, nghĩa phất thừa dã.
象曰:舍車而徒,義弗乘也。

Theo mắt thế tục thời xa là sang, đồ là hèn, cớ sao bỏ xe mà đi chân.

Bởi vì, theo ở đạo nghĩa, thời nghĩa Sơ Cửu không nên cưỡi xe vậy. Đó là đạo Bí của quân tử tại hạ. (Thừa: cưỡi).

PHỤ CHÚ: Đại xa dĩ tải ở quẻ Đại Hữu, với xả xa nhi đồ ở quẻ Bí, chính là thì nghĩa của quân tử, ở về thì Bí Sơ, thời xả xa nhi đồ, là trọng về phần tiết nghĩa; ở về thì Đại Hữu Nhị, thì Đại xa dĩ tải, lại trọng về phần công nghiệp; quân tử dĩ tùy ở hợp đạo mà thôi, chứ không phải ghét phú quý mà khinh bần tiện, nên nói rằng: Nghĩa phất thừa dã.

2. Lục Nhị: Bí kì tu – 賁其須

Lục Nhị, Bí kì tu.
六二:賁其須。

Quẻ này vì có thể Li minh mới thành ra Bí, mà Lục Nhị lại làm chủ quẻ Li.

Bởi vì, có hào Nhị mới thành được quẻ Li. Vậy nên ở thì đại Bí, Lục Nhị thành ra một người trọng yếu, nên Thánh nhân chỉ vẽ đạo Bí cho Lục Nhị rằng: Hễ vật lí giống gì tốt, giống gì xấu, gốc ở nơi bản chất của vật ấy. Nếu có Bí sức cũng chỉ tùy ở nơi bản chất sẽ gia vào văn mà thôi.

Tỉ như: Chất gỗ vẫn tốt, gia vào chạm trổ sơn tô, thời thành ra đồ đẹp; nếu chất gỗ đã hủ xốp, thời chạm trổ sơn tô mà làm gì.

Xem thế thời biết rằng: Hễ làm Bí sức cho người hoặc vật, tất phải nhờ bản chất nó tốt sẵn, mà mình gia thêm văn sức vào, không thể nào chất xấu mà biến ra tốt được.

Tượng như bộ râu vẫn làm tốt cho cằm, nhưng trước tất có bộ cằm rộng nở phương phi, thời gia bộ râu vào mới thêm đẹp. Nếu bộ cằm sứt móm, thời dầu có sức râu vào càng thêm khó coi.

Cách bí sức phải tùy ở bản chất là thế. Nên nói rằng: Bí kì tu. (Tu: râu ở dưới cằm. Văn sức bộ râu cho cằm là Bí kì tu). Nhưng sở dĩ đẹp gốc nhờ cằm, nếu không cằm thời râu biết bí vào đâu.

Hào từ này chỉ dạy cách Bí cho Nhị, vì Lục Nhị là âm nhu trung chính, tượng như bộ cằm đã tốt, duy thêm râu vào là thêm đẹp.

Tượng viết: bí kì tu, dữ thượng hưng dã.
象曰:賁其須,與上興也。

Tượng truyện này lại bổ túc ý nghĩa hào từ. Nhị là âm nhu, phụ vào Cửu Tam mà hành động, tượng như Tam là cằm, mà Nhị là râu. Nhị có động tác gì cũng kèm vào hào trên mình mà động tác vậy.

3. Cửu Tam: Bí như, nhu như, vĩnh trinh – 賁如濡如永貞

Cửu Tam, bí như, nhu như, vĩnh trinh, cát.
九三:賁如濡如,永貞吉。

Hào Cửu vị Tam là dương cương đắc chính, lại ở cuối cùng nội Li là văn minh chi cực. Chính là một người có tài học du bí sức cho người. Vì trên dưới có Nhị Tứ hai âm, hai âm đó nhờ Tam bí sức cho, mà Tam cũng sẵn lòng bí sức cho nó. Vì cương nhu tương bí càng lâu càng nhuần nhã vẻ vang. Tượng như lấy thuốc sơn mà dầm tưới vào các thức vật, ngày càng màu mỡ mịn màng. (Nhu: dầm tưới).

Tuy nhiên, Tam với Tứ vẫn không phải chính ứng, vì gần gũi với nhau, mà bí sức cho nhau, lấy nhất Dương mà bí chi nhị Âm e có lúc mê vào tư tình, mà sai đường chính đạo chăng? Nên Thánh nhân lại răn cho rằng: Bí với nhị Âm tất phải giữ chính đạo cho lâu dài, mới được tốt lành.

PHỤ CHÚ: Thâm ý hào từ này cốt ở hai chữ: Vĩnh Trinh.

Bởi vì, lẽ trong thiên hạ phấn sức thời không bao giờ được lâu dài, nước sơn lâu ngày tất cũng phải nhả, sắc thuốc lâu ngày tất cũng phải phai. Nếu chỉ một mực văn sức mà thôi, thời dầu gia đình nào, xã hội nào, cũng không gì tốt. Nên Thánh nhân bảo cho phải vĩnh trinh, nghĩa là: bí sức mà phải lâu dài giữ đạo chính mới được cát (Trinh, nghĩa là chất tốt).

Tượng viết: vĩnh trinh chi cát, chung mạc chi lăng dã.
象曰:永貞之吉,終莫之陵也。

Bí sức mà lại vĩnh trinh thời được cát, kết quả không ai lăng vũ được mình vậy.

4. Lục Tứ: Bí như, ba như, bạch mã hàn như – 賁如皤如白馬翰如

Lục Tứ, bí như, ba như, bạch mã hàn như, phỉ khấu hôn cấu.
六四:賁如皤如,白馬翰如,匪寇婚媾。

Sơ đồ sáu hào quẻ Bí và lời đoán từng hào
Sáu hào quẻ Bí theo lời giảng của cụ Phan: chất là gốc, văn là ngọn; càng lên càng chuộng giản dị. Ảnh: Vẽ lại theo Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải – Phong Thuỷ Liên Hoa

Lục Tứ âm nhu, hạ ứng với hào Dương cương là Sơ Cửu, vẫn hai bên thảy đắc chính, nên sẵn lòng bí sức cho nhau, nhưng vì ở khoảng giữa có Cửu Tam, Tứ với Sơ bị Cửu Tam gián cách, nên hai bên không được bí sức cho nhau, mà chỉ thấy trắng túa. (Ba: sắc trắng lột).

Vì không bí sức được nên cứ ba như. Tuy nhiên, Tứ với Sơ là chính ứng, dầu bị hoàn cảnh trở cách mặc lòng, mà ý chí của Tứ càng gấp muốn theo Sơ, tượng như cưỡi ngựa trắng mà chạy như bay. (Hàn: bay).

Vì không được Bí, nên nói rằng: Bạch mã. Vì theo Sơ quá gấp, nên nói rằng Hàn như.

Nhưng Cửu Tam là cương chính, không phải hạng người khấu thù. Lúc đầu tuy có cách trở, nhưng Tam không bao giờ làm hại cảm tình của Sơ với Tứ, chẳng bao lâu thấy Cửu Tam cũng vô sự, mà Sơ với Tứ làm thân quyến với nhau. Nên nói rằng: Phỉ khấu hôn cấu. (Hôn cấu: kết hôn với nhau làm vợ chồng).

Tượng viết: Lục Tứ đang vị nghi dã, phỉ khấu hôn cấu, chung vô vưu dã.
象曰:六四當位疑也;匪寇婚媾,終无尤也。

Lục Tứ vì địa vị sở xử bị gián cách vì Cửu Tam, có tình thế phải nghi đó vậy.

Tam tuy gián cách, nhưng Sơ với Tứ vẫn chính ứng, lí trực khí tráng, Tam có dám làm khấu đâu, kết quả Sơ với Tứ không điều gì oán hận, mà Tứ hôn cấu đó vậy.

(Vưu: oán hận).

5. Lục Ngũ: Bí vu khưu viên – 賁于丘園

Lục Ngũ, Bí vu khưu viên, thúc bạch tiên tiên, lẫn, chung cát.
六五:賁于丘園,束帛戔戔,吝,終吉。

Lục Ngũ có đức tính nhu trung, lại làm chủ ở thì đại Bí, vì có đức đắc trung, nên trau chuốt bằng việc gốc chăm chỉ về cách thực thà, rất đúng với đạo Bí; tượng như bí thức mà chỉ ở ruộng vườn. Vả lại tính âm nhu thường hay tằn tiện mà không ham khoa trương, dầu có bí sức chút đỉnh cũng không gì văn hoa, tượng như có dụng đến bó lụa mà chỉ nhỏ nhen ít ỏi, thiệt là một hạng người quá chừng tiết kiệm. Ở vào thì đại Bí, mà có hơi keo sẻn, thường bị mắt tục chê cười, tuy như hình dáng xấu thẹn. Nhưng mà người đương trục mạt, mà mình thời đôn bản, người đương xa hoa, mà mình thời kiệm phác, so về đạo lí, cũng không phải quá đáng, mà kể về lợi hại, thời cuối cùng chắc cũng được tốt lành.

PHỤ CHÚ: Tên quẻ là Bí, nhưng trong nghĩa sáu hào, thời không thấy quý trọng bằng cách văn sức, đến Lục Ngũ lại lấy chất phác, kiệm ước làm hay, đó là thâm ý của Thánh nhân cứu thì.

Lễ Kí có câu: Tục xa, tắc thị chi dĩ kiệm. Nghĩa là: Thì tục đã đến lúc xa hoa, thời phải bảo cho nó lấy cách kiệm, người ở thì đại Bí không sợ người ta không biết văn sức, mà chỉ sợ người ta văn sức quá tay, e

cuối cùng thành ra dâm thanh tệ tục. Nên hào từ Lục Ngũ nói rằng: Bí vu khưu viên, thúc bạch tiên tiên.

Bởi vì, hào Ngũ đã gần đến hồi Bí chi cực, Thánh nhân muốn cứu thì kiển tục, nên phải quy kết bằng cách kiệm phác.

Tượng viết: Lục Ngũ chi cát, hữu hỉ dã.
象曰:六五之吉,有喜也。

Tượng truyện sở dĩ có chữ "Hữu Hỉ" là vì hào Ngũ làm chủ tể cho đời Bí, nhất ngôn nhất động, thảy nhân chúng trông vào. Bây giờ bản thân Ngũ bỏ xa hoa mà sùng kiệm phác, thời công dụng chuyển di phong hóa, làm lợi ích cho đời rất lớn, sở dĩ Tượng truyện nói rằng: Lục Ngũ chi cát, hữu hỉ dã, nghĩa là: Tốt của Lục Ngũ chính là hạnh phúc cho đời Bí vậy.

6. Thượng Cửu: Bạch bí – 白賁

Thượng Cửu, bạch bí, vô cựu.
上九:白賁,无咎。

Thượng Cửu, ở cuối cùng quẻ Bí, theo về Thì nghĩa là bí sức đã cùng cực rồi. Tòng lai, vật cực tắc phản. Bí cực rồi tất quay lại bản chất.

Bản chất là nguyên tố. Bây giờ trừ hết nhất thiết phấn sức, y nhiên như chất tố lúc xưa, ấy là Bạch bí.

Bạch bí, nghĩa là lấy nguyên bạch làm bí sức, thiệt là một cách phản bản quy chân, mà lại hợp với lẽ Dịch cùng tắc biến, nên không tội lỗi gì.

Tượng viết: bạch bí vô cựu, thượng đắc chí dã.
象曰:白賁无咎,上得志也。

Thượng Cửu mà được bạch bí vô cựu, chính là xử vào thì văn cực sinh chán, mà mình lại lấy bạch bí làm thích, ý chí mình rất tự đắc vậy.

PHỤ CHÚ: Bí, nghĩa là văn sức; bạch, nghĩa là sắc trắng; bạch mà nói rằng: Bí chẳng là trái nghĩa lí lắm hay sao? Nhưng mà vẫn rất có ý nghĩa. Bởi vì, năm sắc, nguyên chỉ sắc trắng là bản chất thiên nhiên, dầu có sắc trắng, mà sau mới gia vào thái sắc, nên có câu rằng: Bạch thụ thái. Bây giờ lấy Bạch làm Bí, chính là một cách Bí bằng tự nhiên, nên Tạp quái truyện lại có câu rằng: Bí vô sắc dã.

Tranh sơn thuỷ thanh đạm của Mã Lân, tranh công cộng
Mã Lân 馬麟 (Nam Tống), sơn thuỷ thanh đạm – vẻ đẹp "bạch bí": văn cực thì trở về tự nhiên. Nguồn: Wikimedia Commons, tranh công cộng.

Ghi chú của Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語

Quẻ Bí là bài học rất gần với nghề làm nhà: trang trí, nội thất, màu sắc là "văn"; kết cấu, hình thế, bố cục là "chất". Theo Thầy Vũ Giới (Phong Thuỷ Liên Hoa), không có hình thì khí không tụ, không có cục tốt thì hướng tốt cũng chẳng để làm gì – tức là phải lo cái chất trước. Lời cụ Phan "chất gỗ đã hủ xốp thì chạm trổ sơn tô mà làm gì" nói đúng điều ấy.

"Văn minh dĩ chỉ" – văn phải có hạn chế – cũng là lời nhắc cho việc bày biện: trang trí vừa đủ thì nhà sáng sủa, quá tay thì rối khí, rối mắt. Hào Thượng "bạch bí" chuộng vẻ mộc mạc tự nhiên, rất hợp với tinh thần nhà ở đoan chính, giản dị mà Phong Thuỷ Liên Hoa hướng tới. Bày biện cụ thể cho từng căn vẫn phải xem tại chỗ.

Bài trước: Quẻ Phệ Hạp – Hoả Lôi Phệ Hạp. Bài sau: Quẻ Bác – Sơn Địa Bác. Xem toàn bộ Mục Lục Kinh Dịch Phan Bội Châu trong Kho Sách.

Câu hỏi thường gặp – 常見問題

Vì sao quẻ Bí đứng sau quẻ Phệ Hạp? – 賁何以次噬嗑

Theo Tự quái, vật không thể hợp một cách cẩu thả, đã hợp thì phải có văn sức, trật tự, nên sau Phệ Hạp là Bí; Bí nghĩa là trang sức.

Vì sao Bí hanh mà chỉ "tiểu lợi"? – 小利有攸往

Cụ Phan giảng: mọi vật trước phải có bản chất rồi mới thêm văn; việc gì chỉ nhờ văn sức thì thành tựu cũng nhỏ. Văn là khách, chất là chủ.

"Văn minh dĩ chỉ" nghĩa là gì? – 文明以止

Ly là văn minh, Cấn là dừng: văn minh mà có hạn chế. Cụ Phan nói văn minh không hạn chế thì "văn diệt kì chất", và dẫn lời Khổng Tử "văn chất bân bân, nhiên hậu quân tử".

"Xả xa nhi đồ" có phải là khinh phú quý? – 舍車而徒

Không. Cụ Phan giảng quân tử lấy đạo nghĩa làm vinh: theo nghĩa không nên ngồi xe thì đi bộ. Ở thời Đại Hữu thì "đại xa dĩ tải", ở thời Bí thì bỏ xe – chỉ tuỳ ở chỗ hợp đạo.

"Bạch bí" là gì? – 白賁

Lấy màu trắng làm trang sức – trừ hết phấn sức, trở về chất tự nhiên. Cụ Phan nói trắng là sắc gốc của năm sắc, nên "bạch bí" là trang sức bằng tự nhiên; Tạp quái truyện gọi là "Bí vô sắc".

Học Dịch cùng Thầy Vũ Giới

Muốn học Kinh Dịch bài bản, từ quái tượng đến ứng dụng phong thuỷ, các bạn có thể theo các lớp Dịch lý của Phong Thuỷ Liên Hoa. Hỏi lịch học qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).

Nguồn: Phan Bội Châu, Quốc Văn Chu Dịch Diễn Giải, Chu Dịch Thượng Kinh – Quẻ Sơn Hoả Bí (bản in trang 262–268). Chỉ sửa lỗi chính tả do quét chữ; chữ Hán nguyên văn theo bản Chu Dịch thông hành. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa.

Từ khoá: quẻ bí · sơn hoả bí · kinh dịch phan bội châu · văn minh dĩ chỉ · văn chất bân bân · bạch bí · phong thủy

Bài viết liên quan

Có thể quý vị quan tâm

Đi tiếp

Khoá học liên quan, app áp dụng, bài học thuật cùng chủ đề và quà tài liệu.

Bình luận

để gửi bình luận.

  • Đang tải bình luận…