Ngày giỗ ông nội năm nay rơi vào thứ Tư. Người con cả ở quê lo mâm cơm, người con thứ ở thành phố không xin nghỉ được, đứa cháu đi học xa chỉ kịp gọi điện về. Tối hôm ấy, người con thứ đứng trước chiếc kệ thờ nhỏ trong căn hộ, băn khoăn: mình chỉ có đĩa cam với chén nước, như vậy có thiếu không, ông có trách không?
Băn khoăn ấy rất phổ biến, và nó cho thấy chuyện thờ cúng gia tiên ngày nay không còn đơn giản như thời cả đại gia đình sống chung một mái nhà. Khi điều kiện sống đổi khác, người ta dễ rơi vào một trong hai cực: làm thật nhiều vì sợ thiếu sót, hoặc buông hẳn vì thấy nặng nề. Loạt Kinh Gia Tiên của Thầy Vũ Giới — Phong Thuỷ Liên Hoa chọn con đường ở giữa: giữ cái gốc là lòng hiếu kính và sự tỉnh táo, còn hình thức thì vừa với hoàn cảnh từng nhà. Phần dưới đây không đưa ra văn khấn hay nghi thức bắt buộc, vì những phần ấy mỗi vùng, mỗi dòng họ một khác; trọng tâm là cách hiểu và những tình huống quý vị hay gặp trong đời sống hiện nay.
Thờ cúng gia tiên là để nhớ ơn, không phải để đổi chác
Thử nhìn lại những thứ quen thuộc nhất trên bàn thờ: nén hương, chén nước trong, nắm xôi, mấy quả chuối của vườn nhà. Không món nào đắt, nhưng món nào cũng là thứ người trước từng ăn, từng trồng, từng nhường cho con cháu. Đặt chúng lên bàn thờ là một cách nói lời cảm ơn bằng đồ vật, khi lời nói thường ngày không đủ để diễn tả.
Hiểu như vậy thì sẽ thấy ngay chỗ lệch của lối cúng "càng nhiều càng được phù hộ". Theo Kinh Gia Tiên, bàn thờ không phải quầy giao dịch, nơi đặt lễ vật xuống rồi chờ tài lộc trả về. Những điều tốt đến với một gia đình có nhiều nguồn: công sức của từng người, cơ hội của thời cuộc, sự đùm bọc giữa anh em, và cái phúc tích góp qua nhiều đời. Lễ vật không mua được những thứ ấy; nó chỉ là dấu hiệu của lòng nhớ ơn.
Mâm cúng: sạch và vừa sức quan trọng hơn đầy
Bài 8: Cúng Kính, Cầu Nguyện Và Phúc Đức Gia Đình nói ngắn gọn: "Mâm cúng không cần xa xỉ." Từ ý ấy, có thể rút ra ba tiêu chí dễ nhớ khi chuẩn bị lễ:
- Sạch: đồ cúng tươi, rửa kỹ, bày trên đĩa chén sạch; nước thay mới; hoa héo, quả dập thì hạ xuống ngay chứ không để nguyên nhiều ngày.
- Thật: món ăn gia đình nấu được, trái cây đúng mùa ở nơi mình sống; không cần mua thứ đắt tiền chỉ để mâm cỗ trông sang hơn nhà bên cạnh.
- Vừa sức: nhà khá giả cũng nên tiết chế để không lãng phí; nhà khó khăn chỉ có nén hương, chén nước, đĩa quả vẫn là trọn lễ. Thước đo không phải số món mà là việc cả nhà có thể duy trì đều đặn năm này qua năm khác mà không thấy gánh nặng.
Một điểm hay bị quên: đồ cúng xong là để người sống cùng dùng. Lễ được tính sao cho cả nhà ăn hết, không bỏ phí, cũng là một cách kính trọng công sức người trước.
Khấn để sửa mình, không để mặc cả
Nhiều người lo nhất là lời khấn: phải đọc bài nào, đủ chữ chưa, sai một câu có sao không. Kinh Gia Tiên nhìn việc cầu nguyện theo hướng khác: đứng trước gia tiên là lúc tự soi lại mình. Quý vị có thể thưa với ông bà những việc trong nhà thời gian qua, việc nào làm được, việc nào còn dở, và tự hứa sẽ sửa điều chưa phải. Lời cầu nên là xin cho mình đủ sáng suốt, đủ kiên nhẫn để giữ êm ấm trong nhà, hơn là xin trúng một hợp đồng hay thắng một vụ tranh chấp.
Nếu gia đình quen dùng một bài văn khấn truyền thống, cứ giữ theo nếp nhà, coi như một bản tham khảo. Điều cốt yếu là người đứng lễ hiểu mình đang nói gì và nói với lòng thành, chứ không phải đọc trôi chảy một công thức.
Phúc đức được vun từ đời sống hằng ngày
Một tiêu đề trong Bài 8 đáng được chép lên tường của nhiều gia đình: "Phúc đức không nằm ở lời khấn". Phúc của một nhà được vun bằng những việc rất đời thường — dạy con biết thương người, biết giữ chữ tín; sẵn lòng chìa tay khi hàng xóm gặp nạn; kiếm tiền bằng nghề ngay thẳng; không vì cái lợi của nhà mình mà làm hại người chung quanh. Lời khấn hay đến mấy cũng chỉ có nghĩa khi đi kèm một cách sống tương xứng.
Điều này cũng khớp với tinh thần Thầy Vũ Giới giảng trong phong thuỷ: không vật phẩm, không nghi lễ nào thay được nỗ lực và đạo đức của chính gia chủ. Bàn thờ trang nghiêm là một điều kiện tốt cho sự yên ổn trong nhà, nhưng gốc vẫn là con người sống dưới mái nhà ấy.
Hỏi – đáp: những tình huống thực tế khi thờ cúng gia tiên
Nhà ở chung cư, không có phòng thờ riêng thì thờ thế nào?
Rất nhiều gia đình trẻ ở căn hộ chỉ có phòng khách, phòng ngủ và bếp. Một kệ thờ treo tường hoặc một tủ thờ nhỏ đặt ở góc yên tĩnh của phòng khách là đủ trang nghiêm. Nên chọn chỗ phía sau là tường đặc, không phải lối đi qua lại, không đối diện cửa nhà vệ sinh, không sát bếp. Theo học thuật Liên Hoa, vị trí thần vị cần được xét theo hình thế của chính căn nhà: phía sau và bên trái thần vị cần tĩnh, phía trước và bên phải được phép động. Cách xét cụ thể có ở bài Bàn thờ gia tiên trong phong thuỷ nhà ở.
Ở căn hộ, an toàn phòng cháy cần được đặt lên trước: dùng đèn thờ điện thay nến, không để hương cháy khi cả nhà đi vắng, đặt bát hương xa rèm và giấy.
Con cháu ở xa, không về kịp ngày giỗ thì sao?
Ngày giỗ là ngày nhớ người đã khuất, không phải buổi điểm danh. Người ở nhà vẫn làm lễ đúng ngày theo nếp gia đình. Người ở xa có thể dành vài phút tối hôm ấy để tưởng nhớ theo cách phù hợp nơi mình ở — một lời thưa thầm, một bữa cơm ăn chậm hơn thường lệ, một cuộc gọi về hỏi thăm người lo giỗ. Nhiều gia đình làm lễ nhỏ đúng ngày, rồi hẹn cả họ về vào cuối tuần gần nhất để ăn bữa cơm chung; cách sắp xếp ấy giữ được cả ngày nhớ lẫn dịp đoàn tụ.
Đóng góp công sức hoặc chi phí cho người lo giỗ cũng là một phần của lòng hiếu, để việc nhà không dồn hết lên vai một người.
Rằm, mùng một bận đi làm từ sớm, có cần cúng buổi sáng không?
Kinh Gia Tiên không đặt ra giờ giấc cứng cho việc thắp hương ngày rằm, mùng một. Nếu buổi sáng quá vội, quý vị có thể thắp hương vào buổi tối khi đã về nhà và có thời gian lắng lại. Một nén hương thắp trong sự bình tâm có ý nghĩa hơn ba nén hương cắm vội trước khi chạy ra cửa.
Anh em chưa thống nhất ai giữ bàn thờ, ai lo giỗ?
Đây là tình huống dễ làm sứt mẻ tình thân. Nên ngồi lại bàn một lần cho rõ: bàn thờ chính đặt ở nhà ai, ngày giỗ nào do ai đứng lễ, chi phí chia ra sao, có luân phiên hay không. Tinh thần chung của loạt bài, nhất là Bài 6 về ba năm tang chế, là đặt sự hoà thuận của người sống lên trên hơn thua về hình thức. Một mâm giỗ khiêm tốn mà anh em vui vẻ ngồi cùng nhau đáng quý hơn mâm cỗ lớn mà không khí nặng nề.
Có người phán "tổ tiên quở vì cúng thiếu", đòi làm lễ lớn thì nên làm gì?
Đừng quyết định ngay trong lúc lo lắng. Hãy chờ vài ngày, bàn với người trong nhà, hỏi thêm người có hiểu biết mà mình tin cậy, và tự đặt câu hỏi: lời phán ấy có kèm một khoản tiền lớn không, có dựa vào nỗi sợ để thúc ép không. Kinh Gia Tiên nói thẳng rằng không ai được lấy danh nghĩa tổ tiên để doạ nạt hay ép gia đình bỏ tiền. Bài 4 về hồn và phách cũng nhắc hiểu biết tâm linh không được dẫn tới mê tín hay trấn yểm. Với việc hệ trọng như cải táng, Bài 7 lưu ý phải theo quy định y tế, pháp luật địa phương và sự đồng thuận của cả nhà.
Vợ chồng khác tôn giáo, hoặc muốn thờ cả bên nội lẫn bên ngoại?
Theo Bài 1, đạo thờ ông bà không buộc ai bỏ niềm tin riêng; mỗi người tưởng nhớ người trước theo cách hợp với tín ngưỡng của mình. Việc thờ thêm bên ngoại nên được vợ chồng và hai bên gia đình thống nhất trước; cách sắp xếp trên bàn thờ có ở bài về bàn thờ gia tiên dẫn ở trên.
Nếp giỗ trong nhà hiện đại: vài gợi ý gọn
- Một lịch giỗ chung: ghi ngày giỗ theo âm lịch của từng cụ vào lịch điện thoại của cả nhà, đặt nhắc trước một tuần để ai cũng kịp sắp xếp.
- Chia việc rõ ràng: người nấu, người mua, người dọn, người đón ông bà cụ — việc chung thì ai cũng có phần.
- Giữ gia phả sống: ngoài tên và ngày giỗ, ghi lại cả những câu chuyện về ông bà, một tấm ảnh cũ, một món ăn các cụ thích. Bài 2 về Cửu Huyền Thất Tổ xem gia phả như tấm bản đồ ký ức của dòng họ.
- Cho trẻ nhỏ cùng làm: để các cháu bày đĩa quả, thắp hương cùng người lớn, nghe kể ông bà là ai. Trẻ nhớ lâu những gì chúng được tự tay làm.
- Giữ bàn thờ sạch, sáng, yên giữa các ngày giỗ: lau bụi định kỳ, thay nước, hạ đồ cúng đã cũ.
- Vài phút lặng lòng: trước khi thắp hương, tắt tivi, nói nhỏ lại. Vài phút yên tĩnh ấy là phần lễ không tốn tiền mà nhiều nhà bỏ quên.
Muốn hiểu toàn bộ hệ quan niệm phía sau những gợi ý này, quý vị đọc bài tổng quan Kinh Gia Tiên là gì. Các bài khác về thờ cúng – tâm linh nằm trong chuyên mục Thờ Cúng — Tâm Linh.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải làm mâm cỗ ngày rằm, mùng một không?
Không. Kinh Gia Tiên không đặt ra mức lễ bắt buộc; nén hương, chén nước, đĩa quả sạch sẽ đã là trọn lễ. Mỗi gia đình theo nếp đã thống nhất và điều kiện thực tế của mình.
Văn khấn gia tiên có cần đúng từng chữ không?
Không cần. Văn khấn các nơi khác nhau và chỉ nên xem là tham khảo. Điều quan trọng là người đứng lễ nói rõ mình là ai, nhớ ơn ai, nguyện sống thế nào — bằng lời của chính mình cũng được.
Thờ cúng gia tiên có giúp gia đình làm ăn phát đạt không?
Kinh Gia Tiên không hứa điều đó. Thờ kính đúng tinh thần giúp người trong nhà vững lòng, gần nhau hơn và tự nhắc mình sống tử tế; còn việc làm ăn vẫn phụ thuộc vào công sức, hiểu biết và cách đối nhân xử thế của mỗi người.