Bao sái bàn thờ, rút chân hương, thay bát hương đúng phong thủy

Bao sái bàn thờ, rút tỉa chân hương, thay bát hương và xử lý vật phẩm thờ cũ là những việc gia đình Việt thường làm vào dịp cuối năm hoặc khi chuyển nhà, sửa nhà. Vì một năm chỉ làm một lần, nhiều người lúng túng: lau bằng gì, rút bao nhiêu chân hương, bát hương nứt có thay được không, đồ thờ cũ bỏ đi đâu. Bài này trình bày các nguyên tắc chung theo phong tục và theo tinh thần thờ cúng có lý khí của Phong Thuỷ Liên Hoa.

"Thờ cúng chỉ là tín ngưỡng dân gian thuần tuý? Thực chất không phải vậy. Đó chính là sự vận hành của Lý khí và Vận khí trong Đại Đạo." – Thầy Vũ Giới

Thầy Vũ Giới (Phong Thuỷ Liên Hoa) nhìn thờ cúng như một sự vận hành khí. Theo cách nhìn ấy, bao sái không chỉ là lau bụi cho sạch, mà là làm mới một điểm khí trong nhà sau một năm hương khói. Làm đúng thì bàn thờ "sống" lại; làm vội, làm sai thì có khi làm xáo trộn chính chỗ cần yên.

Bài thuộc chuyên mục Vật Phẩm Bàn Thờ. Phần đồ thờ gồm những gì và cách sắp hằng ngày đã có ở bài riêng; bài này bàn những việc làm theo dịp: bao sái, rút chân hương, thay bát hương, xử lý đồ cũ, chuyển bàn thờ.

Bao sái bàn thờ là gì và làm khi nào?

Bao sái bàn thờ là việc lau dọn, làm sạch toàn bộ bàn thờ và đồ thờ, thường làm vào cuối năm âm lịch để đón năm mới. Theo phong tục phổ biến, nhiều gia đình làm sau lễ tiễn Táo Quân ngày 23 tháng Chạp và trước đêm giao thừa.

Ngoài dịp cuối năm, bao sái cũng được làm khi bàn thờ quá bẩn, sau khi sửa nhà có nhiều bụi, trước khi chuyển nhà hoặc khi an vị lại bàn thờ. Không có quy định cứng về số lần; nguyên tắc là bàn thờ luôn được giữ sạch, bao sái là lần dọn kỹ nhất.

Bao sái khác lau bụi hằng tuần ở chỗ phải nhấc đồ thờ ra khỏi vị trí, lau từng món, lau mặt bàn thờ, khám thờ, rồi đặt lại. Vì động đến toàn bộ chỗ thờ, phong tục có lễ báo trước: thắp hương, khấn xin phép lau dọn, và khấn mời an vị lại sau khi xong.

Thầy Vũ Giới nhấn mạnh giữ bàn thờ sạch sẽ, trang nghiêm, tụ khí an lành là một phần của phép thờ. Bàn thờ để bụi bám cả năm, chờ cuối năm mới lau một lần, thì bao sái chỉ còn là chữa cháy. Lau đều hằng tuần, bao sái cuối năm sẽ nhẹ nhàng và có ý nghĩa hơn.

Người làm bao sái nên là người giữ việc thờ trong nhà hoặc người được gia chủ giao, tay sạch, quần áo gọn, tâm tĩnh. Không cần mời người ngoài nếu gia đình tự làm được.

Một tình huống thường gặp: gia đình bận rộn cuối năm, giao việc bao sái cho người giúp việc hoặc dịch vụ dọn nhà. Việc lau chùi có thể nhờ, nhưng người giữ việc thờ trong nhà nên có mặt, tự tay khấn báo, tự tay rút chân hương và đặt lại đồ thờ. Phần tay chân có thể chia sẻ; phần lễ và phần chạm vào bát hương nên do người trong nhà làm.

Bao sái bàn thờ theo trình tự nào?

Bao sái bàn thờ nên theo trình tự: chuẩn bị, khấn báo, hạ lễ vật, rút tỉa chân hương, lau đồ thờ, lau bàn thờ, đặt lại đồ thờ, bày lễ mới và thắp hương. Làm theo trình tự giúp không bỏ sót và không làm xê dịch bát hương ngoài ý muốn.

1. Chuẩn bị: khăn sạch riêng, chậu nước sạch, có thể dùng nước thơm theo phong tục; chổi lông mềm, giấy sạch để lót.
2. Khấn báo: thắp hương, khấn ngắn xin phép lau dọn bàn thờ.
3. Hạ lễ vật: hạ hoa, quả, nước, trà cũ; dọn tro rơi.
4. Rút tỉa chân hương: làm khi hương đã tàn, bát hương giữ nguyên chỗ.
5. Lau đồ thờ: lau từng món theo chất liệu: đồng lau khô, gốm lau ẩm rồi lau khô, gỗ lau khô.
6. Lau bàn thờ, khám thờ: lau mặt bàn, vách khám, kiểm tra ẩm mốc, mối mọt.
7. Đặt lại: đồ thờ về đúng vị trí cũ, cân đối, ngay ngắn.
8. Bày lễ mới, thắp hương: nước mới, hoa tươi, quả tươi; thắp hương khấn mời an vị.

Nước thơm dùng để lau bàn thờ theo phong tục thường được đun từ các vị như gừng, sả, vỏ bưởi, hoặc dùng rượu trắng pha loãng. Đây là tục lệ mang ý thanh tẩy; nếu dùng, nhớ vắt khăn thật ráo và lau khô lại, nhất là với đồ gỗ và tượng sơn màu.

Rút tỉa chân hương thế nào cho đúng?

Rút tỉa chân hương là rút bớt những chân hương đã cháy, chỉ để lại một số ít chân hương trong bát hương, giữ nguyên bát hương ở vị trí cũ. Theo phong tục phổ biến, số chân hương để lại thường là số lẻ, ít chân, tuỳ nếp nhà.

• Làm khi hương đã tàn: không rút khi hương còn cháy.
• Không nhấc bát hương: rút chân hương tại chỗ, tay giữ nhẹ bát hương cho khỏi xê dịch.
• Không đổ hết tro: chỉ gạt bớt tro cho phẳng nếu quá đầy, không dốc ngược bát hương.
• Chân hương rút ra: gom lại, đốt hoá ở chỗ sạch hoặc xử lý theo phong tục, không vứt lẫn rác thường.
• Lau quanh miệng bát: lau phía ngoài bát hương bằng khăn ẩm rồi lau khô.

Việc giữ nguyên vị trí bát hương được nhiều gia đình coi trọng. Theo cách nhìn của Phong Thuỷ Liên Hoa, bát hương là điểm tụ của chỗ thờ; dịch chuyển tuỳ tiện là làm xáo trộn điểm tụ ấy. Nếu buộc phải nhấc bát hương để sửa bàn thờ, nên khấn báo và đặt lại đúng chỗ ngay sau khi xong.

Với bàn thờ Thổ Địa đặt sát đất, bát hương thường nhỏ và gần sàn, dễ bị bụi sàn bám vào. Khi bao sái, nên lau sạch quanh chân bàn thờ, nền xung quanh, và kiểm tra bàn thờ vẫn giữ đúng tầng khí: sát đất, không bị đồ đạc chất lên phía trên.

Khi nào cần thay bát hương?

Bát hương chỉ nên thay khi có lý do chính đáng: bát hương nứt, vỡ, mẻ miệng; chuyển sang bàn thờ mới mà bát hương cũ không phù hợp; hoặc khi gia đình được người hiểu việc khuyên thay. Thay bát hương không phải việc làm định kỳ hằng năm.

Bát hương bị nứt nhẹ ở chân mà không lan, nhiều nhà vẫn giữ và theo dõi; bát hương vỡ miệng, nứt dài, đổ tro thì nên thay. Khi thay, phong tục thường có lễ báo, chọn ngày không xung tuổi gia chủ, chuẩn bị bát hương mới sạch, có thể lấy một phần tro sạch hoặc theo cách bốc bát hương của từng vùng.

Cách "bốc bát hương" mỗi vùng mỗi khác, có nơi cần người có chuyên môn làm. Bài viết không đi vào chi tiết nghi thức; gia chủ nên hỏi người hiểu việc trong gia tộc hoặc người làm thờ cúng có uy tín. Theo Thầy Vũ Giới, những phần thủ pháp như vậy cần được hướng dẫn trực tiếp; bài viết chỉ dừng ở nguyên lý.

Điều cần tránh là thay bát hương theo phong trào, thay vì thấy bát hương cũ "không đẹp", hoặc thay liên tục mỗi khi gặp chuyện không may. Thầy Vũ Giới nhắc tránh tâm lý mê tín, tránh đi xem quá nhiều; bàn thờ cần sự ổn định, không cần thay đổi liên tục.

Đồ thờ cũ, hư hỏng xử lý thế nào?

Đồ thờ cũ, hư hỏng không vứt chung với rác thường mà xử lý trang trọng: lau sạch, gói lại cẩn thận, rồi gửi về chùa, đền hoặc nơi nhận đồ thờ cũ theo phong tục địa phương; đồ dễ cháy như giấy, gỗ nhỏ có thể hoá ở chỗ sạch.

Đồ thờ	Khi nào thay	Cách xử lý đồ cũ
Bát hương	Nứt vỡ, có lý do chính đáng	Có lễ báo; gửi chùa hoặc nơi phù hợp theo phong tục
Chân đèn, lọ hoa	Vỡ, mẻ, hoen gỉ nặng	Lau sạch, gói lại, gửi nơi nhận đồ thờ cũ
Chén nước, kỷ chén	Sứt mẻ, rạn	Thay mới; đồ cũ gói lại, xử lý trang trọng
Tượng	Nứt vỡ, sứt mặt	Có lễ báo; gửi chùa hoặc nơi phù hợp
Khám, bàn thờ gỗ	Mối mọt, mục nặng	Có lễ báo; thay mới, gỗ cũ hoá hoặc xử lý sạch sẽ

Không nên thả đồ thờ cũ xuống sông, hồ, kênh rạch. Tục thả xuống nước có từ xưa, nhưng ngày nay gây ô nhiễm và thực chất là bỏ rác ra môi trường. Một nơi nhận đồ thờ cũ có trách nhiệm, hoặc chôn ở chỗ sạch với đồ đất, đồ gốm, là cách phù hợp hơn.

Theo tinh thần "vạn vật hữu linh" mà Thầy Vũ Giới nhắc đến, đồ thờ đã dùng lâu năm không phải món đồ vô tri. Xử lý trang trọng là cách giữ trọn lòng thành từ lúc bắt đầu đến lúc kết thúc.

Chuyển nhà thì mang bàn thờ theo thế nào?

Chuyển nhà thì mang bàn thờ theo bằng cách làm lễ báo ở nhà cũ, đưa bát hương và đồ thờ chính sang nhà mới cẩn thận, rồi an vị ở nhà mới vào ngày giờ đã chọn. Không bỏ bàn thờ lại nhà cũ, không để đồ thờ lẫn với đồ đạc thường.

• Làm lễ báo ở nhà cũ trước ngày chuyển.
• Bát hương gói cẩn thận, người giữ việc thờ trực tiếp mang theo, không xếp chung thùng đồ.
• Chuẩn bị vị trí bàn thờ ở nhà mới trước: đúng tầng khí, sạch sẽ.
• An vị ở nhà mới vào ngày không xung tuổi gia chủ, thường cùng hoặc sau ngày nhập trạch.
• Bàn thờ Thổ Địa ở nhà mới lập theo đúng nguyên tắc sát đất, thông thiên.

Tóm lại, bao sái là làm mới chỗ thờ, rút chân hương là làm gọn mà giữ nguyên điểm tụ, thay bát hương chỉ khi cần, đồ cũ xử lý trang trọng, chuyển nhà thì mang theo đầy đủ. Theo tinh thần Phong Thuỷ Liên Hoa, có tâm là gốc, làm đúng là đường đi.

Biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

Bài liên quan

• Vật phẩm bàn thờ gồm gì? Cách chọn và sắp
• Thờ cúng gia tiên đúng tinh thần hiếu kính
• Trọn bộ thờ Thổ Địa gồm gì? Cách lập bàn thờ đúng
• Bàn thờ Thổ Địa Tài rất quan trọng

Câu hỏi thường gặp

Bao sái bàn thờ có cần chọn ngày không?

Dịp cuối năm, phần đông gia đình làm trong khoảng sau 23 tháng Chạp đến trước giao thừa, chọn ngày thuận tiện cho cả nhà. Bao sái ngoài dịp này thì chọn ngày không xung tuổi gia chủ là đủ.

Rút chân hương có được nhấc bát hương lên không?

Không nên. Rút chân hương tại chỗ, tay giữ nhẹ bát hương để không xê dịch; bát hương là điểm tụ của chỗ thờ.

Bát hương nứt chân nhẹ có cần thay ngay?

Nếu vết nứt nhỏ, không lan, không đổ tro, có thể giữ và theo dõi. Bát hương vỡ miệng, nứt dài thì nên thay, có lễ báo và chọn ngày.

Đồ thờ cũ có thả sông được không?

Không nên vì gây ô nhiễm. Nên gửi chùa, đền hoặc nơi nhận đồ thờ cũ; đồ đất, đồ gốm có thể chôn ở chỗ sạch.

Chuyển nhà có bắt buộc mang bát hương cũ theo không?

Phần đông gia đình mang theo để giữ sự nối tiếp của việc thờ phụng. Trường hợp đặc biệt muốn lập mới, nên hỏi người hiểu việc và có lễ báo đầy đủ.