Kiến trúc Á Đông đương đại: kết hợp nhà truyền thống và hiện đại

Kiến trúc Á Đông đương đại là cách kết hợp nhà truyền thống Việt với vật liệu và công năng hiện đại: giữ mái, hiên, sân trong, trục giữa, nhưng dùng bê tông, kính, thép và tiện nghi của đời sống mới. Đây là hướng khác với tân cổ điển châu Âu. Bài này giải thích theo phong thuỷ nên giữ lại gì của nhà xưa, có thể đổi gì, và những sai lầm khi "cách tân" làm mất hồn công trình.

Nhiều công trình gọi là "Á Đông hiện đại" chỉ là một khối hộp kính, gắn thêm vài thanh gỗ, đặt một chậu bonsai. Hình thì có. Hồn thì không.

"Phong thuỷ sư chính là Kiến Trúc Sư Cổ vậy."

— Thầy Vũ Giới

Kiến trúc Á Đông đương đại là gì?

Kiến trúc Á Đông đương đại là kiến trúc dùng kỹ thuật và vật liệu hiện đại nhưng tổ chức không gian, hình khối và quan hệ với tự nhiên theo tinh thần nhà truyền thống phương Đông. Nó khác "tân cổ điển" ở chỗ không mượn hoạ tiết, cột thức châu Âu, mà kế thừa cách nhà Á Đông ở với trời, đất, nước, gió.

Thầy Vũ Giới (Phong Thuỷ Liên Hoa) cho rằng phong thuỷ sư chính là kiến trúc sư cổ. Theo Thầy, nhận thức coi Hình Pháp chỉ dành cho âm trạch là sai; một phong thuỷ sư nếu chỉ hiểu lý khí của Bát Trạch hay Huyền Không thì thiếu sót, mà phải hiểu cấu tạo hình thể công trình và hình thế cuộc địa. Thầy viết: hình thể cuộc địa là phần xác của cục để vận hành khí, phần hồn của cục.

Phong thuỷ kiến trúc, theo cách Phong Thuỷ Liên Hoa diễn giải, là hệ thống tổ chức không gian nhà ở dựa trên nguyên lý vận khí của Âm Dương, Ngũ Hành và Bát Quái, lấy "đại tự nhiên" làm trung tâm của thiết kế. Kiến trúc Á Đông đương đại là đất rất hợp để nguyên lý đó được thể hiện.

Kiến trúc truyền thống khác kiến trúc hiện đại ở điểm cốt lõi nào?

Theo Thầy Vũ Giới, điểm khác cốt lõi giữa kiến trúc di sản và kiến trúc hiện đại nằm ở một chữ: "Hồn". Hồn ở đây không phải cảm xúc hay sự hoài niệm, mà là sự sống thật sự của công trình.

Thầy giải thích: sự sống đó tụ ở thiên tâm, ngay tại đỉnh nóc nhà. Đó là lý do kiến trúc cổ truyền Việt Nam có lễ đặt cây đòn dông, tức lễ thượng lương, là nghi thức quan trọng bậc nhất, bắt buộc phải có. Cái lý ở đây là khai mở thiên tâm, nạp sự sống, nạp "hồn" cho trạch cục. Có đòn dông, thiên tâm mới tụ, nhà mới có khí chất.

"Đỉnh nóc mà hở, Thiên Tâm bị phá, thì khí tán, hồn bay."

— Thầy Vũ Giới

Thiên tâm là điểm trung tâm phía trên của công trình, nơi trục khí trời đi vào cục. Trong một bài phê bình, Thầy chỉ thẳng cái sai của một công trình gắn mác di sản mà lại đục đỉnh nóc, đặt kính che lỗ lấy sáng: "Các vị có thể gọi đó là cách tân, là lấy sáng nghệ thuật. Nhưng dưới con mắt của lý khí và thần khí của dân Lạc Việt xưa, đó là một lỗ hổng chí mạng." Lời khuyên của Thầy: muốn làm kiến trúc di sản thì hãy học lý khí, học cái gốc âm dương cho tường tận; nếu không thì cứ gọi thẳng là kiến trúc hiện đại.

Khi kết hợp, nên giữ lại những gì của nhà truyền thống?

Khi kết hợp, nên giữ lại những yếu tố tạo khí của nhà truyền thống, không chỉ giữ hoạ tiết. Bảng dưới đây tóm tắt các yếu tố chính theo góc nhìn Hình Pháp Liên Hoa.

Yếu tố nhà xưa	Vai trò theo phong thuỷ	Cách giữ trong nhà đương đại
Nóc, đòn dông, thiên tâm	Nơi tụ dương khí, "hồn" của nhà	Mái kín, đỉnh nóc nguyên vẹn; lấy sáng từ hông, mái phụ
Mái dốc, hiên sâu	Che nắng mưa, tạo khoảng đệm giữa trong và ngoài	Mái dốc hoặc mái bằng có ô văng, hiên đủ sâu
Sân trước, sân trong	Minh đường, nơi khí tụ và đổi nhịp	Sân trong nhỏ, giếng trời bên hông, hiên lửng
Trục giữa, gian giữa	Trung chính, đoan chính	Bố cục cân đối, cửa chính trên trục, không xoay lệch
Bình phong, cổng lệch	Khí đi uốn lượn, không xuyên thẳng	Vách lửng, tường thấp, tiểu cảnh trước cửa
Vật liệu tự nhiên	Đặc chắc, có "chất", giữ khí	Gỗ, đá, gạch nung, đất, dùng thật chứ không giả

Có bắt buộc làm mái ngói dốc không?

Không bắt buộc. Mái ngói dốc là một cách, nhưng điều phong thuỷ cần là mái kín, vững, có đỉnh nóc rõ ràng và có khoảng hiên che. Một ngôi nhà mái bằng vẫn có thể giữ được tinh thần này nếu tầng mái được xử lý kín, chắc, có ô văng, có tum mái cân đối. Cái cần tránh là "đục lỗ giữa nóc" để lấy sáng.

Phần nào có thể hiện đại hoá mà không phá phong thuỷ?

Phần có thể hiện đại hoá là kết cấu, vật liệu hoàn thiện, công năng, tiện nghi và ánh sáng, miễn là không phá hình thể cân đối, thiên tâm và trình tự khí vào nhà. Phong thuỷ không chống hiện đại; phong thuỷ chống việc mất gốc.

• Kết cấu: bê tông cốt thép, khung thép thay cho kết cấu gỗ chịu lực, giúp nhịp rộng, an toàn.
• Kính: dùng cho cửa sổ, vách ngăn sân trong, nhưng có mái che, hiên, lam để giảm nắng gắt và phản chiếu.
• Công năng: bếp hiện đại, nhà vệ sinh trong nhà, phòng làm việc, chỗ để xe.
• Ánh sáng: giếng trời bên hông, khe sáng, cửa sổ cao; không đục thiên tâm.
• Nội thất: đường nét giản lược, tối giản, nhưng gỗ thật, đặc, chắc.

Nhà phố hẹp có làm được kiểu Á Đông đương đại không?

Nhà phố hẹp vẫn làm được nếu giữ đúng tinh thần, không cố bê nguyên mẫu nhà vườn vào. Mặt tiền có thể có mái hiên nhỏ, lam gỗ, khoảng lùi trước cửa làm minh đường. Bên trong có một giếng trời bên hông hoặc khe sáng giữa hai khối trước – sau, đóng vai trò như sân trong thu nhỏ. Trục giữa có thể không nằm chính giữa mặt tiền, nhưng mỗi khối phải đoan chính, cửa chính vuông vức. Tầng mái kín, tum thang cân đối, không đục lỗ giữa nóc. Như vậy nhà phố vẫn có "hồn" Á Đông mà không cần nhiều diện tích.

Màu sắc và ánh sáng trong nhà Á Đông đương đại

Màu sắc nên lấy từ chính vật liệu: màu gỗ, màu đá, màu gạch nung, màu vôi, ít sơn màu chói. Ánh sáng nên vào gián tiếp qua hiên, lam, sân trong, tạo vùng sáng tối có nhịp, không chói đều như văn phòng. Ban đêm, đèn ấm, đặt thấp, gợi lại cảm giác ánh đèn dầu của nhà xưa. Sự tiết chế này chính là tinh thần "Đại đạo chí giản" mà Thầy Vũ Giới thường nhắc.

Theo nguyên lý Liên Hoa, vật liệu cấu tạo là nhân tố trực tiếp vận động khí. Phong Thuỷ Liên Hoa có tổng hợp một ca thực địa: sàn lầu chỉ "đổ giả", không đặc chắc, khiến thần khí cục suy giảm. Hiện đại hoá vật liệu là tốt, nhưng thay vật liệu thật bằng vật liệu giả rỗng thì nhà mất "chất".

Thiết kế một ngôi nhà Á Đông đương đại theo trình tự nào?

Thiết kế nên đi theo trình tự từ ngoài vào trong, từ tổng thể đến chi tiết, đúng như nguyên tắc phong thuỷ công trình mà Thầy Vũ Giới dạy. Hình thế trước, lý khí sau.

1. Đọc hình thế: sơn thuỷ, đường xá, công trình lân cận, hướng gió, hướng nắng.
2. Xác định khí khẩu: khí vào khu đất từ đâu, đặt cổng và cửa chính ở đâu.
3. Lập khối chính đoan chính: khối nhà vuông vức, trục giữa rõ, cửa chính trên trục.
4. Tổ chức sân và hiên: sân trước làm minh đường, sân trong hoặc giếng trời bên hông lấy sáng.
5. Bố cục nội thất: Môn – Táo – Chủ, phòng thờ, các không gian phân vị rõ ràng.
6. Lý khí: dùng la kinh đo phương vị, phân cung, điều chỉnh chi tiết.
7. Chọn vật liệu: vật liệu tự nhiên, đặc chắc ở những bộ phận chính.

Thầy Vũ Giới mô tả Hình Pháp Liên Hoa gồm bốn mục: hình tướng công trình, hình thể nội cục, cảnh quan tiểu cục và cảnh quan môi trường trung – đại cục. Theo Thầy, người học bộ môn này cần nền tảng vững về không gian, xây dựng và kiến trúc. Kiến trúc Á Đông đương đại là chỗ bốn mục ấy gặp nhau tự nhiên nhất.

Những sai lầm thường gặp khi "cách tân" nhà truyền thống

Sai lầm thường gặp nhất là giữ hoạ tiết nhưng bỏ nguyên lý: gắn mái ngói, thanh gỗ, đèn lồng lên một khối nhà không có trục, không có sân, không có thiên tâm. Các lỗi khác hay gặp:

• Đục đỉnh nóc, đặt kính lấy sáng ngay thiên tâm.
• Khối nhà vặn xoắn, đua hẫng lớn để làm dáng, mất đoan chính.
• Cửa chính xoay chéo để lấy hướng, phá trục.
• Kính bao quanh không có hiên che, nắng gắt, phản chiếu ra đường.
• Vật liệu giả gỗ, giả đá rỗng ở những bộ phận chính.
• Bỏ sân trước để lấy hết diện tích xây dựng.
• Thông tầng lớn ngay tâm nhà mà không xét tâm thực.

Giới hạn cần nói rõ: bài này nêu nguyên lý chung. Mỗi khu đất có hình thế, khí hậu và quy chuẩn xây dựng riêng; thiết kế cụ thể cần kiến trúc sư và phong thuỷ sư phối hợp từ giai đoạn ý tưởng. Gia chủ ở TP.HCM có thể hỏi Thầy Vũ Giới qua Zalo 0988 964 636; gia chủ ở Hà Nội cần tư vấn kiến trúc có thể liên hệ KTS Vũ Minh qua số 0917 798 886.

Tóm lại

Tóm lại, kết hợp truyền thống và hiện đại là giữ cái gốc tạo khí của nhà xưa: nóc kín, thiên tâm nguyên vẹn, hiên sâu, sân trong, trục giữa đoan chính, vật liệu thật. Rồi hiện đại hoá kết cấu, công năng, tiện nghi. Giữ hoạ tiết mà bỏ nguyên lý thì chỉ là cái xác. Học gì cũng phải học cái gốc thì mới dùng được cái ngọn.

— Vũ Giới —

Biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

Bài liên quan

• Kiến trúc di sản và sai lầm phá thiên tâm
• Phong thuỷ sư kiến trúc
• Nguyên lý thiết kế kiến trúc nhà ở: 6 trụ cột Hình Pháp
• Bút ký kiến trúc phong thuỷ Vũ Giới

Câu hỏi thường gặp

Nhà hiện đại mái bằng có hợp phong thuỷ không?

Có thể hợp nếu tầng mái kín, vững, có đỉnh nóc rõ ràng, có ô văng che và khối nhà đoan chính. Điều cần tránh là đục lỗ lấy sáng ngay thiên tâm và để mái hở, dột.

Giếng trời có phá thiên tâm không?

Giếng trời ở bên hông, ở mái phụ, ở khe giữa hai khối thường không phá thiên tâm. Theo Thầy Vũ Giới, cái sai là đục ngay đỉnh nóc chính, nơi sự sống của công trình tụ lại.

Có nên dùng vật liệu giả gỗ cho nhà Á Đông?

Ở các bộ phận chính như cửa, cột, mái hiên, cầu thang, nên ưu tiên vật liệu thật, đặc chắc. Vật liệu giả có thể dùng ở chi tiết phụ, nhưng một ngôi nhà toàn vật liệu giả rỗng thì mất "chất".

Lễ thượng lương có còn cần với nhà bê tông?

Theo Thầy Vũ Giới, lễ đặt đòn dông có ý nghĩa khai mở thiên tâm, nạp sự sống cho trạch cục. Với nhà bê tông, nhiều gia đình vẫn giữ lễ cất nóc theo phong tục; điều cốt lõi về phong thuỷ là giữ đỉnh nóc kín và vững.