Yên Ba Điếu Tẩu Ca
箋元遁甲句解煙波釣叟歌 (二冊)
Tác giả: tương truyền Triệu Phổ (趙普), tể tướng đầu đời Bắc Tống, làm ca; Trì Kỷ (池紀) đời Minh cú giải, giải nghĩa từng câu
Bản gốc: bản khắc gỗ đời Minh, hai tập thượng, hạ; đầu sách có các đồ Âm dương động tĩnh, Nhị thập tứ khí, Hà Đồ, Lạc Thư, Cửu cung, Bát quái nhập cung.
Trong các sách Kỳ Môn Độn Giáp, không có bài nào được chép lại nhiều bằng Yên Ba Điếu Tẩu Ca (煙波釣叟歌), bài ca của "ông câu trên khói sóng". Bài ca dài hơn tám mươi câu, mỗi câu bảy chữ, gói cả môn Kỳ Môn từ nguồn gốc, cách lập cục, tam kỳ lục nghi, bát môn cửu tinh, Trực phù Trực sử cho tới các cách cát hung và phép dụng binh. Người học Kỳ Môn đời sau, từ Trung Hoa sang Việt Nam, hầu như ai cũng phải thuộc ít nhiều câu trong bài ca này. Kho Sách Quý dịch và giảng bài ca theo một bản rất đáng quý: bản khắc gỗ đời Minh có tên Tiên nguyên Độn Giáp cú giải Yên Ba Điếu Tẩu Ca, trong đó mỗi câu ca có lời giải riêng của Trì Kỷ, chính là người đã gom chép bộ Kỳ Môn Ngũ Tổng Quy. Bài mở đầu này giới thiệu bản sách, tác giả bài ca, người chú giải và cách bộ sách được chia thành mười hai bài.
Trả lời nhanh: Yên Ba Điếu Tẩu Ca là bài ca quyết gốc của Kỳ Môn Độn Giáp, khoảng tám mươi câu thất ngôn, mở đầu bằng câu "Âm dương nghịch thuận diệu nan cùng". Sách đời Minh ghi tác giả là Triệu Phổ (922–992), tể tướng của Tống Thái Tổ, nhưng sử nhà Tống không chép việc ông làm bài ca này, nên đây là lời tương truyền. Bản Kho Sách Quý dùng là bản khắc đời Minh hai tập, do Trì Kỷ giải nghĩa từng câu (cú giải), có tên La Thông và Chương Quý đứng cùng, đầu sách có các đồ Âm dương động tĩnh, Hà Đồ, Lạc Thư, Cửu cung. Kho Sách Quý chia bài ca thành mười hai bài: mở đầu và lập cục, dựng bàn, cách hung và dụng binh, cách cục và dụng sự.
Thầy Vũ Giới giảng: "Học Kỳ Môn mà chưa thuộc Yên Ba Điếu Tẩu Ca thì như học chữ mà chưa thuộc bảng chữ cái. Bài ca ngắn mà gói đủ cả môn. Đọc kèm lời cú giải đời Minh, ta biết người xưa hiểu từng câu ra sao, rồi mới dựng bàn mà kiểm lại."

Bản cú giải đời Minh trông thế nào? – 箋元遁甲句解
Bản sách Kho Sách Quý dịch là một bản khắc gỗ đời Minh, đóng thành hai tập. Nhãn ở trang bìa quyển thượng ghi chữ lớn "Chú giải Độn Giáp Điếu Tẩu Ca" (註解遁甲釣叟歌), phía trên là dòng "… tiên sinh gia truyền" (chữ đầu đã rách mất), cột bên phải còn đọc được ý "suy lục giáp mà biết hoạ phúc". Đây là cách các nhà in đời Minh quảng cáo: sách được truyền trong nhà một vị tiên sinh, nay mới in ra.
Tên đầy đủ khắc ở trang đầu là Tiên nguyên Độn Giáp cú giải Yên Ba Điếu Tẩu Ca (箋元遁甲句解煙波釣叟歌). "Tiên" (箋) là chú thích; "nguyên" (元) là gốc; "cú giải" (句解) là giải từng câu. Gộp lại, tên sách nói rõ cách làm: lấy bài ca gốc về Độn Giáp, chú thích, rồi giải nghĩa từng câu một. Trong sách, câu ca in chữ lớn, mỗi câu chiếm trọn một cột; lời giải in chữ nhỏ hơn ngay sau câu ấy, có khi kéo dài cả trang.
Trước phần ca là mấy trang đồ hình: đồ Âm dương động tĩnh, đồ hai mươi bốn tiết khí, rồi rải trong sách là Hà Đồ, Lạc Thư, đồ số Cửu cung, đồ Bát quái nhập cung, các đồ Thiên môn Địa hộ. Nhiều chỗ giấy đã mục, rách mép, chữ ở đầu cột bị mất; nhưng phần lớn câu ca và lời giải vẫn đọc được. Ở những chỗ chữ mất, Kho Sách Quý sẽ ghi rõ là bản gốc rách, không tự điền cho đủ.

Vì sao gọi là Yên Ba Điếu Tẩu? – 煙波釣叟
"Yên ba" (煙波) là khói sóng, cảnh mặt sông mặt hồ mờ hơi nước lúc sớm hay lúc chiều. "Điếu tẩu" (釣叟) là ông lão đi câu. Yên Ba Điếu Tẩu là "ông câu trên khói sóng", một biệt hiệu kiểu ẩn sĩ, người đã lánh việc đời, chỉ ngồi câu cá giữa sông nước.
Cái tên này gợi ngay tới Trương Chí Hoà (張志和) đời Đường, người bỏ quan về sống trên thuyền, tự xưng là "Yên Ba Điếu Đồ" (煙波釣徒, kẻ câu cá trên khói sóng), tác giả bài "Ngư ca tử" nổi tiếng. Từ đó, hình ảnh ông câu trên sông nước trở thành biểu tượng của bậc cao sĩ hiểu thời thế mà không màng danh lợi. Đặt tên bài ca Kỳ Môn là Yên Ba Điếu Tẩu Ca, người xưa muốn nói đây là lời của một bậc ẩn sĩ biết lẽ trời đất, ngồi yên một chỗ mà thấu được thế cuộc, giống như câu cuối khổ đầu của bài ca: "Thiên địa đô lai nhất chưởng trung", trời đất đều thu vào trong một bàn tay.
Biệt hiệu ấy cũng là một cách giấu tên. Những bài ca quyết thuật số thường không ký tên thật; người truyền chỉ để lại một danh hiệu đẹp, còn đời sau thì gán cho một nhân vật lớn để sách thêm uy tín. Đó chính là trường hợp của Triệu Phổ.

Tác giả Yên Ba Điếu Tẩu Ca: Triệu Phổ là ai? – 趙普
Câu trả lời thẳng: theo bản cú giải đời Minh, tác giả bài ca là Triệu Phổ, tể tướng khai quốc của nhà Bắc Tống. Nhưng sử nhà Tống không ghi Triệu Phổ làm bài ca này, các thư mục đời Tống cũng không chép; nên việc gán bài ca cho ông là lời tương truyền từ đời Minh, chưa có chứng cứ chắc.
| Mục | Hồ sơ |
|---|---|
| Tên | Triệu Phổ (趙普) |
| Tự | Tắc Bình (則平) |
| Quê | U Châu, huyện Kế (幽州薊, vùng Bắc Kinh ngày nay), sau dời về Lạc Dương |
| Thời | 922–992, cuối Ngũ Đại đầu Bắc Tống |
| Chức | Đồng trung thư môn hạ bình chương sự (tể tướng) đời Tống Thái Tổ và Tống Thái Tông; được phong Hàn vương, thuỵ Trung Hiến |
| Đệ tử | Không có ghi chép về học trò Kỳ Môn |
| Sách | Còn các tấu sớ chép trong sử; Yên Ba Điếu Tẩu Ca là bài ca đời Minh gán cho ông |
Cuộc đời theo sử: Triệu Phổ là mưu sĩ thân tín của Triệu Khuông Dận. Năm 960, ông cùng các tướng sắp đặt cuộc binh biến ở Trần Kiều, đưa Triệu Khuông Dận lên ngôi, mở ra nhà Tống. Năm 961, ông bày kế "bôi tửu thích binh quyền", mời các đại tướng uống rượu rồi khuyên họ trả lại binh quyền, để nhà Tống không rơi vào cảnh võ tướng chuyên quyền như thời Ngũ Đại. Năm 964, ông làm tể tướng. Ông bị bãi chức năm 973, rồi được Tống Thái Tông dùng lại hai lần. Đời sau còn truyền câu "nửa bộ Luận Ngữ trị thiên hạ" để nói ông chỉ dùng một nửa sách Luận Ngữ đã giúp vua dựng nước.
Lời truyền và khảo chứng: Vì Triệu Phổ là người bày mưu định kế cho vua, đời sau dễ tin ông giỏi binh pháp và thuật số, nên gán bài ca Kỳ Môn cho ông. Trang đầu bản cú giải ghi rõ "Đại Tống thị lang đồng trung thư môn hạ bình chương sự Triệu Phổ soạn". Tuy vậy, Tống sử và các thư mục đời Tống không nhắc tới bài ca này; câu chữ trong ca lại gần với các sách Kỳ Môn đời Nguyên, đời Minh. Các bộ lớn đời sau như Kỳ Môn Độn Giáp Thống Tông, Ngự Định Kỳ Môn Bảo Giám đều chép bài ca, nhưng thường chỉ ghi "Yên Ba Điếu Tẩu" chứ không quả quyết tên người. Kho Sách Quý giữ đúng lời bản gốc và ghi rõ đây là lời tương truyền.
Vị trí trong học phái: Dù tác giả là ai, bài ca đã trở thành "kinh" của phái Kỳ Môn thời gia (Kỳ Môn theo giờ), được các sách Độn Giáp đời Minh, Thanh dẫn lại hàng trăm lần. Độn Giáp Diễn Nghĩa của Trình Đạo Sinh, đã có trên Kho Sách Quý, cũng dẫn bài phú Yên Ba làm cương lĩnh.


Người giải nghĩa từng câu: Trì Kỷ và những người đứng tên – 池紀 · 羅通 · 章貴
Trang đầu quyển thượng có bốn dòng tên. Sau dòng Triệu Phổ là dòng "Hiệp tán quân vụ kiêm Đô sát viện Hữu đô ngự sử La Thông" (協贊軍務兼都察院右都御史羅通). La Thông là quan đời Minh, nổi tiếng giữ ải khi quân Ngoã Lạt tràn xuống năm 1449; chức hữu đô ngự sử hiệp tán quân vụ là chức ông giữ trong những năm Cảnh Thái (1450–1457). Chữ sau tên ông đã mờ; có thể ông là người hiệu đính hay cho khắc sách. Chức danh ấy giúp ta biết bản sách không thể sớm hơn giữa thế kỷ 15.
Dòng thứ ba ghi "Thính quân môn thủ dụng âm dương quan Chương Quý" (聽軍門取用陰陽官章貴), tức Chương Quý, viên quan âm dương được quân môn gọi dùng. Chi tiết này cho thấy bài ca được dùng thật trong quân đội đời Minh: các quan âm dương đi theo đại quân để chọn ngày giờ, phương hướng xuất quân.
Dòng cuối ghi "Hậu học Trì Kỷ giải biên" (後學池紀解編). Trì Kỷ tự xưng "hậu học", người học đời sau, là người giải nghĩa và biên soạn toàn bộ lời cú giải. Đây cũng chính là Trì Kỷ đã gom chép bộ Kỳ Môn Ngũ Tổng Quy mà Kho Sách Quý vừa dịch trọn hai mươi mốt bài. Đọc hai bộ cùng nhau sẽ thấy cùng một tay: Ngũ Tổng Quy là bảng tra giờ tốt để dùng hằng ngày, còn bản cú giải này là phần lý thuyết, giải thích vì sao phải lập cục, xếp kỳ nghi như thế.

Câu ca đầu tiên và lời giải mở sách – 陰陽逆順妙難窮
陰陽逆順妙難窮。夫陰陽者,太極靜而生陰,動而生陽。易曰:無極之前,陰含陽也;有象之後,陽含陰也。所以孟子曰:天時不如地利,地利不如人和。天時謂時日支干孤虛王相之屬也。甲子旬戌亥為孤,辰巳為虛,是以空亡為孤也,對宮為虛也。
Dịch: Âm dương nghịch thuận, diệu khó cùng. Phàm âm dương là: Thái cực tĩnh mà sinh âm, động mà sinh dương. Dịch nói: trước Vô cực, âm ngậm dương; sau khi có hình tượng, dương ngậm âm. Cho nên Mạnh Tử nói: thiên thời không bằng địa lợi, địa lợi không bằng nhân hoà. Thiên thời là các loại cô hư, vượng tướng của giờ, ngày, can chi. Tuần Giáp Tý thì Tuất Hợi là cô, Thìn Tỵ là hư; vì thế không vong là cô, cung đối diện là hư.
Giảng: Điều đầu tiên đáng chú ý là chữ của bản này: "Âm dương nghịch thuận", trong khi phần lớn các bản đời Thanh chép "Âm dương thuận nghịch". Nghĩa không khác: dương độn đi thuận, âm độn đi nghịch, sự biến hoá của hai độn sâu xa khó cùng. Kho Sách Quý giữ đúng chữ bản khắc.
Lời giải của Trì Kỷ mở đầu bằng thuyết Thái cực của Chu Đôn Di: Thái cực động sinh dương, tĩnh sinh âm. Ngay trước phần ca, sách in đồ "Âm dương động tĩnh" để minh hoạ: vòng trên cùng là Vô cực, vòng thứ hai chia đen trắng là âm dương, dưới là năm hành Thuỷ, Hoả, Mộc, Kim, Thổ nối nhau, cuối cùng là "vạn vật hoá sinh". Ý của người chú giải rất rõ: Kỳ Môn không phải mẹo vặt chọn giờ, mà là phép theo dõi âm dương trời đất vận hành theo từng giờ.
Câu dẫn Mạnh Tử "thiên thời không bằng địa lợi, địa lợi không bằng nhân hoà" được dùng để đặt Kỳ Môn vào đúng chỗ: Kỳ Môn chủ yếu bàn thiên thời, tức cô hư, vượng tướng của giờ ngày; nhưng thiên thời chỉ là một trong ba. Ví dụ về cô hư (tuần Giáp Tý thì Tuất Hợi là cô, Thìn Tỵ là hư) cũng là phép đã gặp ở bài 19 bộ Ngũ Tổng Quy: lưng tựa cô, đánh vào hư.
Lời giải còn đi tiếp sang vượng tướng của ngũ hành theo mùa, rồi dẫn Thiên văn chí giảng vì sao mùa đông đêm dài ngày ngắn, mùa hè ngày dài đêm ngắn: mùa đông "sáu âm cực thịnh, một dương trở lại" là Đông chí; mùa hè "sáu dương bóc hết, một âm bắt đầu sinh" là Hạ chí. Cuối cùng là bài thơ của Thiệu Ung: "Đông chí tý chi bán, thiên tâm vô cải di; nhất dương sơ động xứ, vạn vật vị sinh thời". Tất cả để dẫn sang câu ca thứ hai, "nhị chí hoàn hương nhất cửu cung", sẽ giảng kỹ ở bài 2.

Bài ca gồm những phần nào? – 全歌綱目
Theo thứ tự câu ca trong bản cú giải, Kho Sách Quý chia bài ca thành mười hai bài, gom thành bốn phần lớn.
Phần một, mở đầu và lập cục (bài 1 đến 4). Bài này giới thiệu sách. Bài 2 giảng bốn câu đầu và đoạn nguồn gốc: Hoàng Đế đánh Xi Vưu, được thần trao phù quyết, sai Phong Hậu diễn thành văn, từ một nghìn tám mươi cục rút còn mười tám cục. Bài 3 là phép xếp chín cung trên bàn tay, tám quẻ ứng tám tiết, hai mươi bốn khí và cục số âm dương độn. Bài 4 là tam nguyên, năm ngày đổi một nguyên, siêu thần, tiếp khí và đặt nhuận.
Phần hai, dựng bàn (bài 5 đến 7). Bài 5 là cửu tinh, bát môn, Trực phù gia thời can, Trực sử theo cung mà đi. Bài 6 là lục nghi, tam kỳ, cát môn hợp kỳ, tam kỳ đắc sử, ngọc nữ thủ môn. Bài 7 là thiên tam môn, địa tứ hộ, Thiên Mã và phép "du tam tị ngũ".
Phần ba, cách hung và dụng binh (bài 8 đến 10). Bài 8 là phục ngâm, phản ngâm, lục nghi kích hình, tam kỳ nhập mộ, ngũ bất ngộ thời. Bài 9 là kỳ môn hợp Thái Âm, thần Thiên Ất, chủ và khách. Bài 10 là bát thần quanh Trực phù và ba phép độn thiên, địa, nhân.
Phần bốn, cách cục và dụng sự (bài 11, 12). Bài 11 là Thái Bạch, Huỳnh Hoặc, bột cách, phi cách, phục cách, rồi bốn cách hung Đằng xà, Chu tước, Thanh long đào tẩu, Bạch hổ xương cuồng và hai cách cát Long phản thủ, Điểu điệt huyệt. Bài 12 là cách dùng tám cửa, cửu tinh với ngũ hành vượng tướng, thiên võng tứ trương và lời kết của bài ca.

Đọc Yên Ba Điếu Tẩu Ca thế nào cho đúng? – 讀法
Mỗi bài trong bộ này đi theo ba tầng. Tầng một là câu ca: bảy chữ một câu, vần điệu dễ thuộc, là khẩu quyết để nhớ phép. Tầng hai là lời cú giải của Trì Kỷ: ông giải từng câu, dẫn Kinh Dịch, Hà Đồ, Lạc Thư, sử sách, có khi kèm đồ hình. Tầng ba là phần dịch, giảng và dựng bàn của Kho Sách Quý: dịch sát chữ, giảng cho dễ hiểu, và khi câu ca nói về một cách cục cụ thể thì dựng lại bàn Kỳ Môn để kiểm.
Đọc như vậy có hai cái lợi. Một là không hiểu sai câu ca vì đọc rời: nhiều câu chỉ có bảy chữ nhưng đằng sau là cả một phép tính, như "nhị chí hoàn hương nhất cửu cung" hay "trực phù thường khiển gia thời can". Hai là thấy được chỗ nào lời giải đời Minh khác với cách hiểu phổ biến đời Thanh và hôm nay; Kho Sách Quý sẽ ghi rõ những chỗ ấy.
Người mới học nên đọc theo thứ tự bài 1 đến 12; người đã biết dựng bàn có thể đọc riêng phần cách cục. Ai đã đọc Kỳ Môn Ngũ Tổng Quy nên đọc bộ này để hiểu gốc lý thuyết của những bảng giờ tốt trong đó.

Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Bài mở đầu để lại mấy điều cần nhớ khi học bài ca này.
Thứ nhất, tác giả là lời truyền, phép mới là chính. Triệu Phổ có làm bài ca hay không thì chưa có chứng cứ; nhưng giá trị của bài ca nằm ở chỗ nó gói gọn phép Kỳ Môn mà nhiều đời đã dùng và kiểm nghiệm. Người học nên nói rõ "tương truyền", đừng khẳng định chắc điều sử không chép.
Thứ hai, Kỳ Môn là thiên thời. Chính lời giải đầu sách dẫn Mạnh Tử: thiên thời không bằng địa lợi, địa lợi không bằng nhân hoà. Phong Thuỷ Liên Hoa lấy Hình Pháp làm gốc: thế đất, hướng nhà, hướng mộ đúng trước, rồi mới dùng Kỳ Môn chọn giờ, chọn phương cho việc đã đúng. Dùng Kỳ Môn để cứu một ngôi nhà sai thế là đặt ngược thứ tự.
Thứ ba, bản cổ phải đọc chậm. Bản cú giải có chỗ rách, có chữ khác với bản đời sau. Gặp chỗ khác, người học nên ghi lại cả hai, suy theo phép mà chọn, chứ đừng sửa cho giống bản quen.
Tóm lại – 總結: Yên Ba Điếu Tẩu Ca là bài ca quyết gốc của Kỳ Môn Độn Giáp, tên gọi là "ông câu trên khói sóng", tương truyền do Triệu Phổ, tể tướng đầu đời Bắc Tống, làm ra, nhưng sử nhà Tống không ghi việc này. Bản Kho Sách Quý dịch là bản khắc đời Minh hai tập, Trì Kỷ cú giải từng câu, có tên La Thông và Chương Quý, đầu sách có đồ Âm dương động tĩnh và các đồ Hà Lạc, Cửu cung. Câu ca đầu "Âm dương nghịch thuận diệu nan cùng" được giải bằng thuyết Thái cực động tĩnh và lời Mạnh Tử về thiên thời, địa lợi, nhân hoà. Bộ sách chia làm mười hai bài, đi theo thứ tự câu ca.
Nguồn: Tiên nguyên Độn Giáp cú giải Yên Ba Điếu Tẩu Ca (箋元遁甲句解煙波釣叟歌), bản khắc gỗ đời Minh hai tập, Trì Kỷ (池紀) cú giải; trang bìa, đồ Âm dương động tĩnh và trang đầu quyển thượng. Chữ Hán ở trên chép từ câu ca đầu và phần đầu lời giải. Các sơ đồ là phần Kho Sách Quý dựng lại. Thầy Vũ Giới tổng hợp và biên soạn.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具
- Độn Pháp Liên Hoa: dựng bàn Kỳ Môn cho bất kỳ giờ nào để đối chiếu với từng câu ca.
- Trạch Cát Liên Hoa: tra tiết khí, can chi giờ ngày, là phần nền để lập cục.
- La Kinh Liên Hoa: đo phương vị khi dùng Kỳ Môn chọn hướng.
Bài liên quan – 相關文章
- Kỳ Môn Ngũ Tổng Quy: giới thiệu sách và bài tựa Kỳ Môn Yếu Lược
- Độn Giáp Diễn Nghĩa: sách Kỳ Môn đời Minh bốn quyển
- Độn Giáp Phù Ứng Kinh: sách Kỳ Môn đời Bắc Tống
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Yên Ba Điếu Tẩu Ca là cửa vào của Kỳ Môn Độn Giáp; học cho thấu cần thuộc ca, biết dựng bàn và biết luận. Mời bạn tham khảo Khoá học xem ngày tốt Trạch Cát hoặc Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Yên Ba Điếu Tẩu Ca là gì? – 煙波釣叟歌
Là bài ca quyết gốc của Kỳ Môn Độn Giáp, khoảng tám mươi câu thất ngôn, nói về nguồn gốc, lập cục, tam kỳ lục nghi, bát môn cửu tinh, Trực phù Trực sử và các cách cát hung; tên bài nghĩa là "bài ca của ông câu trên khói sóng".
Ai là tác giả Yên Ba Điếu Tẩu Ca? – 作者
Sách đời Minh ghi là Triệu Phổ (922–992), tể tướng của Tống Thái Tổ; nhưng sử nhà Tống không chép việc này, nên đây là lời tương truyền. Bản cú giải do Trì Kỷ đời Minh giải nghĩa từng câu.
Cú giải là gì? – 句解
Cú giải là giải nghĩa từng câu: mỗi câu ca in chữ lớn, ngay sau là lời giải chữ nhỏ của người chú giải, có dẫn sách xưa và đồ hình.
Câu đầu bài ca là "thuận nghịch" hay "nghịch thuận"? – 逆順
Bản cú giải đời Minh chép "Âm dương nghịch thuận diệu nan cùng", còn phần lớn bản đời Thanh chép "thuận nghịch"; nghĩa như nhau: dương độn đi thuận, âm độn đi nghịch.









