Yên Ba Điếu Tẩu Ca
箋元遁甲句解煙波釣叟歌 (二冊)
Tác giả: tương truyền Triệu Phổ (趙普), tể tướng đầu đời Bắc Tống, làm ca; Trì Kỷ (池紀) đời Minh cú giải, giải nghĩa từng câu
Bản gốc: bản khắc gỗ đời Minh, hai tập thượng, hạ; bài này dịch phần đầu quyển thượng, từ câu "Nhị chí hoàn hương" tới câu "Nhất thập bát cục vi tinh nghệ".
Bài 1 đã giới thiệu bản cú giải đời Minh và câu ca mở đầu "Âm dương nghịch thuận diệu nan cùng". Bài 2 đi tiếp mười tám câu kế theo, là phần bài ca kể nguồn gốc của Kỳ Môn Độn Giáp: hai chí Đông chí, Hạ chí trở về cung 1 và cung 9; người hiểu lý âm dương thì thu trời đất vào một bàn tay; Hoàng Đế đánh Xi Vưu ở Trác Lộc, nằm mộng được thần trao phù quyết; rồng thần đội đồ, phượng hoàng ngậm thư; Phong Hậu diễn thành phép Độn Giáp; rồi từ 4.320 cục xuống 1.080 cục, Khương Thái Công rút còn 72 cục, đến đời Hán Trương Tử Phòng chốt lại 18 cục. Lời cú giải của Trì Kỷ ở phần này rất dài, vừa kể truyện, vừa làm tính, giúp ta hiểu vì sao Kỳ Môn ngày nay chỉ còn mười tám cục.
Trả lời nhanh: Theo Yên Ba Điếu Tẩu Ca và lời cú giải đời Minh, Kỳ Môn Độn Giáp bắt đầu từ Hoàng Đế: trong trận Trác Lộc đánh Xi Vưu, Hoàng Đế nằm mộng, lập đàn tế trời và được thần trao hộp thiên thư; rồi sai Phong Hậu diễn thành phép, dựng thức ba tầng trời, người, đất. Ban đầu có 4.320 cục, mỗi giờ trong năm một cục; Phong Hậu gọn lại còn 1.080 cục; Khương Thái Công rút còn 72 cục theo 24 tiết khí và ba nguyên; đến đời Hán, Trương Tử Phòng chốt lại 18 cục, gồm chín cục Dương độn và chín cục Âm độn. Câu "Nhị chí hoàn hương nhất cửu cung" nói Đông chí khởi ở cung Khảm 1, Hạ chí khởi ở cung Ly 9.
Thầy Vũ Giới giảng: "Truyện Hoàng Đế, Phong Hậu là truyện, không phải sử. Nhưng phần tính số trong lời giải thì là thật: bốn nghìn ba trăm hai mươi giờ một năm, gom lại thành mười tám cục mà không mất giờ nào. Học phần này cho thuộc thì về sau lập cục không bao giờ lúng túng."

Nhị chí hoàn hương: vì sao Đông chí cung 1, Hạ chí cung 9? – 二至還鄉一九宮
二至還鄉一九宮。
Dịch: Hai chí trở về quê, ở cung một và cung chín.
Giảng: "Nhị chí" là Đông chí và Hạ chí, hai điểm xoay chiều của năm. Lời giải ở cuối câu ca thứ nhất (đã dịch ở bài 1) dẫn Thiên văn chí: Đông chí là lúc "sáu âm cực thịnh, một dương trở lại", Hạ chí là lúc "sáu dương bóc hết, một âm bắt đầu sinh". Một dương sinh dưới đáy thì ứng với quẻ Khảm, phương Bắc, số 1 trên Lạc Thư; một âm sinh trên đỉnh thì ứng với quẻ Ly, phương Nam, số 9.
"Hoàn hương" là trở về quê. Dương khí sinh ở Khảm, nên Đông chí về nhà Khảm 1; âm khí sinh ở Ly, nên Hạ chí về nhà Ly 9. Từ đó có quy tắc gốc của Kỳ Môn: nửa năm từ Đông chí tới Mang chủng thuộc Dương độn, cục số đi thuận 1, 2, 3; nửa năm từ Hạ chí tới Đại tuyết thuộc Âm độn, cục số đi nghịch 9, 8, 7. Ngay sau câu này, bản cú giải in bài "Dương độn ca" và "Âm độn ca" cho biết từng tiết dùng cục số nào; Kho Sách Quý để hai bài ấy sang bài 3 cùng phép bàn tay cửu cung, cho trọn một chỗ.

Trời đất thu vào một bàn tay – 若能了達陰陽理,天地都來一掌中
若能了達陰陽理,天地都來一掌中。理者,朱文公曰:未有天地之先,先有此理。……二氣、三才、四象、五行、六甲、七曜、八門、九星,皆在於掌握之中。
Dịch: Nếu hiểu thấu lý âm dương, trời đất đều về trong một bàn tay. "Lý" là: Chu Văn Công nói, khi chưa có trời đất, trước đã có lý này. … Hai khí, ba tài, bốn tượng, năm hành, sáu giáp, bảy diệu, tám cửa, chín sao, đều nằm trong lòng bàn tay.
Giảng: Chu Văn Công là Chu Hy, nhà Lý học đời Nam Tống. Người chú giải đời Minh dẫn Chu Hy để nói rằng phép Kỳ Môn không đứng riêng, mà dựa trên cái lý chung của trời đất: có lý rồi mới có khí, có khí rồi mới có hình. Hiểu được lý ấy thì những con số từ hai tới chín trong Kỳ Môn chỉ là các tầng của cùng một mối.
Đếm theo lời giải: hai khí là âm dương; ba tài là trời, đất, người; bốn tượng là bốn mùa; năm hành là Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ; sáu giáp là sáu tuần Giáp Tý, Giáp Tuất, Giáp Thân, Giáp Ngọ, Giáp Thìn, Giáp Dần; bảy diệu là mặt trời, mặt trăng và năm sao; tám cửa là Hưu, Sinh, Thương, Đỗ, Cảnh, Tử, Kinh, Khai; chín sao là Thiên Bồng, Thiên Nhuế, Thiên Xung, Thiên Phụ, Thiên Cầm, Thiên Tâm, Thiên Trụ, Thiên Nhậm, Thiên Anh. Chữ "nhất chưởng trung" vừa có nghĩa bóng là nắm được cả, vừa có nghĩa đen: người học Kỳ Môn đếm cung, đếm cục ngay trên các đốt ngón tay, phép này sẽ giảng ở bài 3.

Hoàng Đế đánh Xi Vưu ở Trác Lộc – 軒轅黃帝戰蚩尤,涿鹿經年苦未休
軒轅黃帝戰蚩尤。黃帝姓公孫,又曰姬姓,諱軒轅,有熊國君少典之子也。母曰附寶,電光繞樞星,感而生帝于軒轅之丘。……炎帝世衰,諸侯相侵伐,帝榆罔弗能征,於是軒轅習用干戈以征不享。涿鹿經年苦未休。涿鹿乃郡名,今涿州也。蚩尤姜姓,炎帝之裔,……銅頭鐵額,以暴虐天下,……作大霧,軍士迷失,軒轅作指南車以示四方,遂擒蚩尤,殺于中冀,……諸侯咸歸軒轅,代神農氏為天子,是為黃帝。
Dịch: Hiên Viên Hoàng Đế đánh Xi Vưu. Hoàng Đế họ Công Tôn, có thuyết nói họ Cơ, tên huý Hiên Viên, là con của Thiếu Điển, vua nước Hữu Hùng. Mẹ là Phụ Bảo, thấy ánh chớp quấn quanh sao Xu (sao thứ nhất của Bắc Đẩu), cảm mà sinh ra vua ở gò Hiên Viên. … Đời Viêm Đế suy, chư hầu đánh lẫn nhau, vua Du Võng không dẹp được, Hiên Viên bèn tập dùng giáo mác để đánh kẻ không chịu triều cống. Trác Lộc qua năm khổ chưa thôi. Trác Lộc là tên quận, nay là Trác Châu. Xi Vưu họ Khương, dòng dõi Viêm Đế, … đầu đồng trán sắt, tàn bạo khắp thiên hạ, … làm ra sương mù lớn, quân sĩ lạc lối; Hiên Viên chế xe chỉ nam để chỉ bốn phương, bèn bắt được Xi Vưu, giết ở Trung Ký, … chư hầu đều theo Hiên Viên, thay Thần Nông làm thiên tử, ấy là Hoàng Đế.
Giảng: Lời giải ở đây gần như chép lại phần đầu "Ngũ Đế bản kỷ" trong Sử Ký và các truyện thời Hán, thêm chi tiết xe chỉ nam để phá sương mù của Xi Vưu. Câu ca chỉ có mười bốn chữ, nhưng đặt Kỳ Môn vào một bối cảnh rõ: đây là phép dùng binh, sinh ra trong lúc trận đánh kéo dài cả năm không phân thắng bại. Cả bài ca về sau, từ chủ khách, Thiên Ất cho tới ba độn, đều mang dấu ấn ấy.
Trác Lộc ngày nay là một huyện của Hà Bắc, nằm trong thung lũng sông Tang Càn. Người đời sau dựng ở đây thành Hoàng Đế, miếu Tam Tổ để ghi nhớ trận chiến. Còn chuyện Hoàng Đế có thật hay không là việc của sử học; trong phép Kỳ Môn, truyện Trác Lộc chủ yếu để nói rằng thuật này dành cho việc lớn, việc quân, không phải trò bói vặt.


Giấc mộng và hộp thiên thư – 偶夢天神授符訣,登壇致祭謹虔脩
偶夢天神授符訣,登壇致祭謹虔脩。黃帝夢大風吹天下之塵垢皆去,又夢人執千鈞之弩驅羊萬群。帝寤而歎曰:風為號令,執政者也;垢去土,后在也。天下豈有姓風名后者哉?夫千鈞之弩,異力也;驅羊數萬群,能牧民為善者也。天下豈有姓力名牧者哉?……龍甲書云:黃帝致祭於天,有感,夜三更時分忽見……神光繞……一匣,長九寸按九宮,闊八寸按八卦。黃帝啓匣視之,中有天篆文冊龍甲神章一十八籙,……乃知是除奸絕邪滅叛安邦之書。
Dịch: Chợt mộng thần trời trao phù quyết, lên đàn làm lễ tế, giữ lòng kính cẩn. Hoàng Đế mộng thấy gió lớn thổi sạch bụi bặm thiên hạ, lại mộng thấy người cầm cây nỏ nặng nghìn quân xua đàn dê vạn con. Vua tỉnh dậy than rằng: gió là hiệu lệnh, là người cầm chính sự; "cấu" (bụi) bỏ chữ "thổ" thì còn chữ "hậu"; thiên hạ há có người họ Phong tên Hậu chăng? Nỏ nghìn quân là sức khác thường; xua đàn dê mấy vạn con là người chăn dân làm điều thiện; thiên hạ há có người họ Lực tên Mục chăng? … Sách Long Giáp nói: Hoàng Đế tế trời, có cảm ứng, đến canh ba bỗng thấy … ánh sáng thần bao quanh … một chiếc hộp dài chín tấc theo chín cung, rộng tám tấc theo tám quẻ. Hoàng Đế mở hộp xem, trong có sách chữ triện trời, gọi là Long Giáp thần chương mười tám thiên, … mới biết đó là sách trừ gian, dứt tà, diệt phản, yên nước.
Giảng: Truyện hai giấc mộng là truyện chơi chữ rất nổi tiếng. Chữ "cấu" 垢 (bụi bẩn) bỏ bộ "thổ" 土 thì thành chữ "hậu" 后, gió là "phong" 風: nên Hoàng Đế đi tìm người tên Phong Hậu. Nỏ nặng là "lực" 力, chăn dê là "mục" 牧: nên tìm người tên Lực Mục. Theo truyện, Hoàng Đế tìm được cả hai, dùng Phong Hậu làm tướng, Lực Mục làm tướng quân, rồi mới thắng Xi Vưu.
Chi tiết đáng giữ cho người học Kỳ Môn là chiếc hộp: dài chín tấc theo chín cung, rộng tám tấc theo tám quẻ, trong có "mười tám thiên" Long Giáp thần chương. Con số chín, tám và mười tám ở đây không phải ngẫu nhiên: chín cung, tám quẻ là khung của bàn Kỳ Môn; mười tám là số cục mà bốn câu cuối đoạn này sẽ chốt lại. Người viết truyện đã gài sẵn cấu trúc của phép vào trong truyện thần thoại.

Rồng đội đồ, phượng ngậm thư và Phong Hậu dựng thức – 神龍負圖出洛水,因命風后演成文
神龍負圖出洛水,彩鳳銜書碧雲裏。彩鳳銜書,即上文龍甲神章也。龍負圖者,乃伏羲時龍馬負圖。龍馬者,天地之精,其為形也,馬身龍鱗,故謂之龍馬。……洛書出于神禹治水時,神龜負文而出,……春秋緯云:河以通乾出天苞,洛以流坤吐地符。……今云神龍負圖出洛水者,總河圖洛書而言也。因命風后演成文,遁甲奇門從此始。黃帝……命風后演之而為遁甲,造式三層以法三才:上層象天而置九星,中層象人以開八門,下層象地以分八卦以鎮八方,隨冬夏二至分陰陽二遁,一順一逆,以布三奇六儀。
Dịch: Rồng thần đội đồ ra từ sông Lạc, phượng ngũ sắc ngậm thư giữa mây biếc. "Phượng ngậm thư" chính là Long Giáp thần chương nói ở trên. "Rồng đội đồ" là long mã đội đồ thời Phục Hy. Long mã là tinh khí của trời đất, hình mình ngựa vảy rồng, nên gọi là long mã. … Lạc Thư ra đời khi vua Vũ trị thuỷ, rùa thần đội văn trên lưng mà hiện ra. … Xuân Thu vĩ nói: Hà thông với Càn mà ra Thiên bao, Lạc chảy theo Khôn mà nhả Địa phù. … Nay nói "rồng thần đội đồ ra từ sông Lạc" là gộp cả Hà Đồ và Lạc Thư mà nói. Bèn sai Phong Hậu diễn thành văn, Độn Giáp Kỳ Môn từ đây bắt đầu. Hoàng Đế … sai Phong Hậu diễn ra thành Độn Giáp, làm thức ba tầng để theo Tam tài: tầng trên tượng trời mà bày chín sao, tầng giữa tượng người mà mở tám cửa, tầng dưới tượng đất mà chia tám quẻ để trấn tám phương; theo Đông chí, Hạ chí chia Âm Dương hai độn, một thuận một nghịch, để bày tam kỳ lục nghi.
Giảng: Người chú giải tự nhận câu ca có chỗ chưa khớp sử: long mã đội Hà Đồ là truyện thời Phục Hy, rùa thần đội Lạc Thư là truyện thời vua Vũ, đều không phải thời Hoàng Đế, và long mã ra từ sông Hà chứ không phải sông Lạc. Ông giải thích rằng câu ca "gộp cả Hà Đồ, Lạc Thư mà nói", tức dùng hình ảnh để chỉ gốc số của phép: Hà Đồ cho năm hành sinh thành, Lạc Thư cho chín cung. Đây là cách đọc trung thực, không cố bẻ truyện cho vừa câu ca. Ngay sau đoạn này, bản khắc in hai trang đồ Hà Đồ và Lạc Thư, vẽ cả long mã và rùa thần.
Phần quý nhất là câu mô tả thức ba tầng: trên là chín sao (Thiên bàn), giữa là tám cửa (Nhân bàn), dưới là tám quẻ trấn tám phương (Địa bàn). Đây chính là cấu trúc bàn Kỳ Môn mà người học ngày nay vẫn dựng: sao xoay theo Trực phù, cửa xoay theo Trực sử, quẻ và cung đứng yên. Lời giải còn đi tiếp, dùng thứ tự Tiên Thiên bát quái (Càn cha ở Nam, Khôn mẹ ở Bắc, ba lần cầu mà sinh ba trai ba gái) và số sinh thành của Hà Đồ để giảng vì sao số Lạc Thư xếp như vậy; phần số học ấy Kho Sách Quý để dành cho bài 3.



Một nghìn không trăm tám mươi cục: phép của Phong Hậu – 一千八十當時制
一千八十當時制。……書云:四千三百二十條,神仙節冗歸簡,蓋節四千三百二十之繁而歸於一千八十之簡也。○論古法:黃帝始創奇門,有四千三百二十局。……一日一十二時,五日六十時,三元共十五日,一百八十時,……一歲二十四節,……共得四千三百二十時,故有四千三百二十局也。○風后又制奇門為一千八十局,乃一節三元為四十五局,風后約冗歸於簡也。……二十節得九百局,其四節又得一百八十局,是共該一千八十局。……四箇一千八十,共是四千三百二十局也。
Dịch: Một nghìn không trăm tám mươi, phép đặt ra thuở ấy. … Sách nói: bốn nghìn ba trăm hai mươi điều, thần tiên bớt rườm về gọn, tức là bớt cái rườm của 4.320 mà về cái gọn của 1.080. ○ Bàn phép xưa: Hoàng Đế mới lập Kỳ Môn có 4.320 cục. … Một ngày mười hai giờ, năm ngày sáu mươi giờ, ba nguyên cộng mười lăm ngày là một trăm tám mươi giờ, … một năm hai mươi bốn tiết, … cộng được 4.320 giờ, nên có 4.320 cục. ○ Phong Hậu lại chế Kỳ Môn thành 1.080 cục, tức một tiết ba nguyên là bốn mươi lăm cục; Phong Hậu bớt rườm về gọn. … Hai mươi tiết được chín trăm cục, bốn tiết còn lại được một trăm tám mươi cục, cộng là 1.080 cục. … Bốn lần 1.080 cộng lại là 4.320 cục.
Giảng: Phép tính trong lời giải rất rõ. Một năm có 24 tiết khí, mỗi tiết 15 ngày, mỗi ngày 12 giờ (giờ hai tiếng đồng hồ): 24 × 15 × 12 = 4.320 giờ. Phép của Hoàng Đế theo lời truyền là mỗi giờ một cục, nên có 4.320 cục. Đây gọi là "ngạnh cục", cục cứng, mỗi giờ một bàn riêng.
Phong Hậu thấy phép ấy rườm, bèn cho mỗi tiết 45 cục, cả năm 24 × 45 = 1.080 cục, tức mỗi cục giữ bốn giờ liền nhau. Lời giải tính theo hai lối: hai mươi tiết được chín trăm cục, bốn tiết được một trăm tám mươi cục, cộng 1.080; và bốn lần 1.080 thì đúng 4.320, khớp với số giờ. Lời giải còn nhắc một lối đếm khác cũng ra 4.320: một năm 360 ngày, mỗi ngày 12 giờ, 300 ngày là 3.600 giờ, 60 ngày nữa là 720 giờ, cộng lại 4.320.
Con số 1.080 còn có một nghĩa sâu hơn: một tuần sáu mươi Giáp Tý của giờ là năm ngày, mà một nguyên cũng là năm ngày. Ghép giờ, ngày, tiết, nguyên lại thì 1.080 là số giờ của mười tám nguyên, mỗi nguyên sáu mươi giờ. Vì thế lời giải mới nói ở cuối đoạn: cục dù gọn tới đâu thì "giờ vẫn có 1.080", phép của Phong Hậu là phép muôn đời không đổi.

Khương Thái Công rút còn bảy mươi hai cục – 太公刪成七十二
太公刪成七十二。至周時,有呂尚者,東海上人,窮困年老,漁釣至周。西伯將獵,卜之曰:非龍非螭,非熊非羆,非虎非貔,所獲霸王之輔。果遇呂尚於渭水之陽。太公諳兵法,善布奇門,刪成一節三元,乃一箇節氣分天地人三元,即三候也。如冬至上元陽一局,冬至中元陽七局,冬至下元陽四局,餘倣此。……二十四節分得七十二元,故立七十二活局。呂尚太公為軍師,助周伐紂也。
Dịch: Thái Công rút thành bảy mươi hai. Đến đời Chu có Lã Thượng, người ven biển Đông, nghèo khó tuổi già, câu cá mà tới đất Chu. Tây Bá sắp đi săn, bói được lời: chẳng phải rồng, chẳng phải ly, chẳng phải gấu, chẳng phải bi, chẳng phải hổ, chẳng phải báo, thứ săn được là bậc phò tá nghiệp bá vương. Quả nhiên gặp Lã Thượng ở bờ bắc sông Vị. Thái Công thông binh pháp, giỏi bày Kỳ Môn, rút thành một tiết ba nguyên, tức một tiết khí chia ba nguyên trời, đất, người, chính là ba hậu. Như Đông chí thượng nguyên Dương 1 cục, Đông chí trung nguyên Dương 7 cục, Đông chí hạ nguyên Dương 4 cục, các tiết khác cũng theo vậy. … Hai mươi bốn tiết chia được bảy mươi hai nguyên, nên lập bảy mươi hai "hoạt cục". Lã Thượng Thái Công làm quân sư, giúp nhà Chu đánh vua Trụ.
Giảng: Khương Thái Công, tức Lã Vọng, là ông câu nổi tiếng nhất của sử Trung Hoa, cũng là hình ảnh "ông câu" mà tên bài ca gợi tới. Lời giải kể lại truyện Văn Vương đi săn gặp ông câu ở sông Vị theo Sử Ký, rồi nói phần quan trọng: Thái Công lấy mỗi tiết khí chia ba nguyên thượng, trung, hạ, mỗi nguyên năm ngày, ứng với ba hậu của lịch xưa. 24 tiết × 3 nguyên = 72 cục.
Ví dụ trong lời giải là chìa khoá cho cả phép lập cục: Đông chí thượng nguyên Dương 1 cục, trung nguyên Dương 7 cục, hạ nguyên Dương 4 cục. Ba số 1, 7, 4 chính là câu đầu của "Dương độn ca" mà bài 3 sẽ dịch: "Đông chí, Kinh trập nhất thất tứ". Điểm khác giữa 1.080 cục và 72 cục là chữ "hoạt": 72 cục không còn mỗi bàn gắn với một khối giờ cố định, mà mỗi nguyên dùng một cục số, rồi trong năm ngày ấy, giờ nào cũng dựng trên cùng một cục số đó, xoay Trực phù, Trực sử theo can chi giờ.

Trương Tử Phòng chốt lại mười tám cục – 逮于漢代張子房,一十八局為精藝
逮于漢代張子房,一十八局為精藝。張良字子房,彼有黃石公,知秦亡漢之將興,故以書授子房於圯上,扶高祖得天下,封子房為留侯。子房刪撰冬至十二節為陽九局,夏至十二節為陰九局,一歲計之一十八局,此活局又捷徑也。夫十八局、七十二局,皆不能越一千八十局矣。作硬局則該一千八十局,作活局則有七十二局,然一十八局之圖雖簡,而時則仍有一千八十也。是乃風后之法,則萬世不易也。
Dịch: Đến đời Hán có Trương Tử Phòng, mười tám cục là nghề tinh. Trương Lương tự Tử Phòng; có Hoàng Thạch Công biết nhà Tần sắp mất, nhà Hán sắp dấy, nên trao sách cho Tử Phòng trên cầu Di; Tử Phòng giúp Hán Cao Tổ được thiên hạ, được phong Lưu hầu. Tử Phòng rút gọn: mười hai tiết từ Đông chí là chín cục Dương, mười hai tiết từ Hạ chí là chín cục Âm, tính cả năm là mười tám cục. Đây là hoạt cục, lại là đường tắt. Mười tám cục hay bảy mươi hai cục đều không vượt ra ngoài 1.080 cục. Làm cục cứng thì có 1.080 cục, làm cục sống thì có 72 cục; nhưng đồ mười tám cục tuy giản mà giờ thì vẫn có 1.080. Ấy là phép của Phong Hậu, muôn đời không đổi.
Giảng: Trương Lương là mưu sĩ số một của Lưu Bang, nổi tiếng với truyện nhặt dép cho Hoàng Thạch Công trên cầu, được ông lão trao sách binh pháp. Đời sau gán cho ông công chốt Kỳ Môn còn 18 cục: Dương độn chín cục (cục 1 tới cục 9 đi thuận), Âm độn chín cục (cục 9 tới cục 1 đi nghịch). Mỗi cục là một cách bày tam kỳ lục nghi trên chín cung; 72 nguyên trong năm chỉ việc chọn một trong 18 cục ấy theo bài Dương độn ca, Âm độn ca.
Câu kết của lời giải là điều người học cần nhớ nhất: cục giản mà giờ không giản. Mười tám cục chỉ là mười tám cách bày nghi kỳ trên Địa bàn; khi đặt vào từng giờ, Trực phù và Trực sử xoay theo can chi giờ, nên mỗi cục vẫn sinh ra sáu mươi bàn cho sáu mươi giờ. 18 cục × 60 giờ = 1.080 bàn, đúng bằng số của Phong Hậu. Vì vậy lời giải nói phép của Phong Hậu "muôn đời không đổi": các đời sau chỉ đổi cách ghi cho gọn, chứ không bỏ bớt giờ nào.


Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Đoạn ca này dễ đọc lướt vì toàn truyện cổ, nhưng có ba điều nên giữ lại.
Thứ nhất, phân biệt truyện và phép. Hoàng Đế, Phong Hậu, Thái Công, Tử Phòng là những tên lớn được gán vào để Kỳ Môn có gốc tích; chính người chú giải đời Minh cũng nhận câu ca gộp Hà Đồ, Lạc Thư "cho gọn". Người học không cần tranh cãi truyện thật hay giả, chỉ cần nắm phần phép: thức ba tầng, hai độn thuận nghịch, ba nguyên mỗi tiết, mười tám cục.
Thứ hai, số học phải tự tính lại. 4.320, 1.080, 72, 18 đều tính được từ 24 tiết, 15 ngày, 12 giờ, 3 nguyên, 2 độn. Ai tự tay tính một lần sẽ không còn thấy Kỳ Môn là bí ẩn, mà thấy đó là một cái lịch giờ được chia rất chặt chẽ. Dùng app Độn Pháp Liên Hoa dựng thử một giờ bất kỳ, rồi đếm xem cục số ấy thuộc nguyên nào, tiết nào, là cách học nhanh nhất.
Thứ ba, Kỳ Môn sinh ra từ việc quân. Cả đoạn truyện đều là truyện chiến trận: Trác Lộc, sông Vị, nhà Hán dựng nước. Phong Thuỷ Liên Hoa dùng Kỳ Môn chủ yếu để chọn giờ, chọn phương cho việc động thổ, khởi công, xuất hành; nhưng luôn đặt sau Hình Pháp. Đất sai thế, nhà sai hướng thì giờ tốt đến đâu cũng chỉ giúp được phần nhỏ. Thiên thời là phần trời cho, còn địa lợi là phần người phải chọn đúng trước.
Tóm lại – 總結: Mười tám câu ca tiếp theo câu mở đầu kể nguồn gốc Kỳ Môn Độn Giáp: Đông chí khởi Dương độn ở cung Khảm 1, Hạ chí khởi Âm độn ở cung Ly 9; hiểu lý âm dương thì từ hai khí tới chín sao đều nằm trong bàn tay; Hoàng Đế đánh Xi Vưu ở Trác Lộc, mộng thần trao phù quyết, được hộp thiên thư dài chín tấc rộng tám tấc; Phong Hậu dựng thức ba tầng trời, người, đất. Số cục đi từ 4.320 (mỗi giờ một cục) xuống 1.080 (Phong Hậu), 72 (Khương Thái Công, mỗi tiết ba nguyên) và 18 (Trương Tử Phòng, chín cục Dương, chín cục Âm), nhưng số giờ vẫn đủ 1.080 theo phép của Phong Hậu.
Nguồn: Tiên nguyên Độn Giáp cú giải Yên Ba Điếu Tẩu Ca (箋元遁甲句解煙波釣叟歌), bản khắc gỗ đời Minh hai tập, Trì Kỷ (池紀) cú giải; phần đầu quyển thượng, từ câu "Nhị chí hoàn hương" tới câu "Nhất thập bát cục vi tinh nghệ", cùng trang đồ Hà Đồ. Chữ Hán ở trên chép các đoạn chính của câu ca và lời giải, chỗ bản gốc rách để dấu ba chấm. Các sơ đồ là phần Kho Sách Quý dựng lại. Thầy Vũ Giới tổng hợp và biên soạn.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具
- Độn Pháp Liên Hoa: dựng bàn Kỳ Môn ba tầng cho bất kỳ giờ nào, xem cục số, Trực phù, Trực sử.
- Trạch Cát Liên Hoa: tra tiết khí, nguyên thượng trung hạ và can chi giờ ngày để lập cục.
- La Kinh Liên Hoa: đo phương vị tám cung khi dùng Kỳ Môn chọn hướng.
Bài liên quan – 相關文章
- Yên Ba Điếu Tẩu Ca (1): Tác giả Triệu Phổ và bản cú giải đời Minh của Trì Kỷ
- Kỳ Môn Ngũ Tổng Quy: sách Kỳ Môn dùng hằng ngày đời Minh
- Độn Giáp Diễn Nghĩa: sách Kỳ Môn đời Minh bốn quyển
- Độn Giáp Phù Ứng Kinh: sách Kỳ Môn đời Bắc Tống
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Hiểu vì sao Kỳ Môn có mười tám cục là bước đầu để lập cục cho đúng. Mời bạn tham khảo Khoá học xem ngày tốt Trạch Cát hoặc Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
"Nhị chí hoàn hương nhất cửu cung" nghĩa là gì? – 二至還鄉
Nghĩa là hai chí trở về quê ở cung 1 và cung 9: Đông chí một dương sinh, Dương độn khởi ở cung Khảm 1 đi thuận; Hạ chí một âm sinh, Âm độn khởi ở cung Ly 9 đi nghịch.
Ai sáng lập Kỳ Môn Độn Giáp? – 創始
Theo Yên Ba Điếu Tẩu Ca, Hoàng Đế nhận thiên thư khi đánh Xi Vưu ở Trác Lộc rồi sai Phong Hậu diễn thành phép; đây là truyền thuyết, sử không có chứng cứ chắc. Các sách Kỳ Môn còn lại sớm nhất có niên đại đời Tống.
Vì sao Kỳ Môn có 4.320 cục rồi còn 18 cục? – 局數
Một năm có 24 tiết × 15 ngày × 12 giờ = 4.320 giờ, mỗi giờ một cục. Phong Hậu gọn còn 1.080 cục (mỗi tiết 45 cục), Khương Thái Công còn 72 cục (24 tiết × 3 nguyên), Trương Tử Phòng chốt 18 cục (9 cục Dương độn, 9 cục Âm độn).
18 cục có làm mất giờ nào không? – 時仍一千八十
Không. Mỗi cục khi đặt vào sáu mươi giờ khác nhau thì Trực phù, Trực sử xoay theo can chi giờ, nên 18 cục × 60 giờ vẫn ra 1.080 bàn, đúng như lời giải "cục giản mà giờ vẫn có 1.080".
Thức ba tầng của Phong Hậu gồm những gì? – 式三層
Tầng trên tượng trời, bày chín sao; tầng giữa tượng người, mở tám cửa; tầng dưới tượng đất, chia tám quẻ trấn tám phương. Đó là Thiên bàn, Nhân bàn, Địa bàn của bàn Kỳ Môn ngày nay.









