Kỳ Môn Ngũ Tổng Quy
遁甲日用涓吉奇門五總龜 (卷一 · 奇門起例詩 · 陽遁九局圖 · 陰遁九局圖)
Tác giả: Trì Kỷ (池紀) đời Minh gom chép; gốc là sách Kỳ Môn Yếu Lược (奇門要略) có bài tựa của Quách Tử Thịnh (郭子晟) năm Thuần Hựu Tân Sửu (1241, Nam Tống)
Bản gốc: bản khắc gỗ đời Minh, hai quyển thượng, hạ, mỗi trang 14 dòng, mỗi dòng 24 chữ; đối chiếu bản in năm Dân Quốc 14 (1925) do Tần Thận An (秦慎安) hiệu khám, chia bốn quyển.
Bài trước đã cho biết một ngày thuộc dương độn hay âm độn, cục mấy. Phần tiếp theo của quyển một trả lời câu hỏi kế tiếp: biết cục rồi thì bàn của cục ấy trông thế nào. Sách mở bằng một bài thơ bảy chữ tám câu gọi là Kỳ Môn khởi lệ thi (奇門起例詩), dạy chín sao và tám cửa đứng ở cung nào khi chưa xoay. Sau đó là mười tám bức đồ, mỗi trang một cục, từ dương độn cục 1 đến cục 9 rồi âm độn cục 9 xuống cục 1, dưới mỗi đồ có ghi dòng chữ lạ: "đồ sống bốn tầng, đều cắt rời để xoay". Bài này dịch bài thơ, giải thích cấu tạo của các đồ, lập bảng tóm tắt mười tám cục và làm một ví dụ xoay bàn.
Trả lời nhanh: Kỳ Môn khởi lệ thi là bài thơ giúp nhớ chín sao và tám cửa ở cung gốc: 1 Thiên Bồng với Hưu môn, 2 Thiên Nhuế với Tử môn, 3 Thiên Xung với Thương môn, 4 Thiên Phụ với Đỗ môn, 5 Thiên Cầm (cửa gửi Tử), 6 Thiên Tâm với Khai môn, 7 Thiên Trụ với Kinh môn, 8 Thiên Nhậm với Sinh môn, 9 Thiên Anh với Cảnh môn. Mười tám đồ cục trong Kỳ Môn Ngũ Tổng Quy vẽ bàn dương độn cục 1 đến 9 và âm độn cục 9 đến 1 thành vòng tròn bốn tầng có thể cắt rời để xoay: tầng ngoài là cung và nghi bàn đất, rồi tầng cửa, tầng sao mang can, trong cùng là tám thần. Đầu mỗi đồ ghi bốn khí, nguyên dùng cục ấy; ví dụ dương độn cục 1 dùng cho Đông chí thượng, Kinh trập thượng, Thanh minh trung, Lập hạ trung.
Thầy Vũ Giới giảng: "Người xưa không có máy tính, họ làm 'máy tính bằng giấy': mấy vòng tròn chồng lên nhau, xoay vòng trong theo giờ là đọc ra cả bàn. Hiểu được cái bàn xoay ấy là hiểu Kỳ Môn đã dựng như thế nào, và cũng hiểu vì sao app Độn Pháp hôm nay chỉ là làm lại việc người xưa đã làm."

Kỳ Môn khởi lệ thi: sao nào, cửa nào ở cung nào – 奇門起例詩
奇門起例詩:一蓬子上一蓬休,芮死推排第二流;更有衝傷並輔杜,不離三四數為頭;禽星死五心開六,柱驚常從七上求;內外任生居八位,九尋英景逐方修。
Dịch: Thơ khởi lệ Kỳ Môn. Số một: sao Bồng ở trên Tý, một là Bồng với Hưu; Nhuế với Tử xếp vào hàng thứ hai. Lại có Xung với Thương, Phụ với Đỗ, không rời số ba, số bốn làm đầu. Sao Cầm với Tử ở năm, Tâm với Khai ở sáu; Trụ với Kinh thường tìm ở bảy. Trong ngoài, Nhậm với Sinh ở vị trí tám; chín thì tìm Anh với Cảnh, theo phương mà làm.
Giảng: Bài thơ chỉ làm một việc: đặt chín sao và tám cửa vào cung gốc của chúng trên bàn Lạc thư. Mỗi câu ghép một con số với một sao và một cửa: 1 Bồng Hưu, 2 Nhuế Tử, 3 Xung Thương, 4 Phụ Đỗ, 5 Cầm Tử, 6 Tâm Khai, 7 Trụ Kinh, 8 Nhậm Sinh, 9 Anh Cảnh. Chữ "Tý" trong câu đầu nhắc rằng cung 1 Khảm ở phương Tý, chính bắc. Thứ tự này phải thuộc lòng, vì mọi phép xoay bàn sau đó đều tính từ cung gốc: Trực phù là sao ở cung gốc của tuần thủ, Trực sử là cửa ở cung gốc ấy.

Có hai chỗ trong thơ đáng để ý. Một là câu "Cầm tinh Tử ngũ": sao Thiên Cầm ở cung giữa, cung giữa không có cửa riêng, nhưng thơ vẫn gán Tử môn, vì Cầm gửi sang Khôn mà cửa gốc của Khôn là Tử. Điều này khớp với bảng bát quái cửu cung ở bài trước. Hai là chữ "nội ngoại" trong câu "nội ngoại Nhậm Sinh cư bát vị": nhiều sách giải là trong bàn và ngoài bàn đều thế, tức Thiên Nhậm và Sinh môn ở cung 8 Cấn dù xét bàn trời hay bàn người. Đây cũng là câu dễ nhớ nhất, vì Sinh môn là một trong ba cửa lành.
So với bảng sao cửa ở các sách khác, thứ tự trong thơ không có gì khác lạ; cái giá trị của nó là dạng thơ, dễ học thuộc. Đó cũng là phong cách chung của Ngũ Tổng Quy: phần lý thuyết luôn có một bài ca hay bài thơ để người dùng mang theo trong đầu, phần tính toán thì để bảng làm.
Dương thuận âm nghịch cửu cục đồ: bàn xoay bốn tầng – 陽順陰逆九局圖
陽順陰逆九局圖。活圖四層,皆割活動輪轉。
Dịch: Đồ chín cục, dương thuận, âm nghịch. Đồ sống bốn tầng, đều cắt rời ra để xoay chuyển.
Giảng: Đây là dòng chữ quan trọng nhất của cả loạt đồ. Mỗi cục trong sách được vẽ thành một vòng tròn chia tám múi theo tám cung, với bốn vòng đồng tâm. Vòng ngoài cùng ghi số cung, tên quẻ, tên sao gốc và nghi của bàn đất (ví dụ ở cung 1 của dương độn cục 1 ghi "Giáp Tý Mậu", ở cung 8 ghi "nguyệt kỳ Bính"). Vòng thứ hai ghi tám cửa. Vòng thứ ba ghi chín sao kèm can chúng mang theo. Vòng trong cùng ghi tám thần: Trực phù, Đằng xà, Thái âm, Lục hợp, Bạch hổ, Huyền vũ, Cửu địa, Cửu thiên. "Hoạt đồ" nghĩa là đồ sống: người dùng cắt rời các vòng, ghim ở tâm, rồi xoay từng vòng theo giờ.

Nói cách khác, mười tám trang đồ là mười tám chiếc "bàn tính Kỳ Môn" bằng giấy. Vòng ngoài là bàn đất, cố định theo cục; vòng cửa là bàn người, xoay theo Trực sử; vòng sao là bàn trời, xoay theo Trực phù; vòng thần xoay theo Trực phù. Ba bàn của mục tân kiềm khởi lệ, cộng thêm vòng tám thần, chính là bốn tầng này. Lối làm sách có hình cắt ra để xoay không hiếm trong thiên văn và lịch pháp xưa; với Kỳ Môn, nó biến phép "gia lâm" vốn phải tính tay thành một thao tác xoay giấy.

Trong bản in năm 1925, các đồ chỉ còn là hình in phẳng, không cắt được, nhưng dòng chú "đều cắt rời để xoay" vẫn được giữ lại. Người đọc hôm nay có thể tự in bốn vòng ra giấy cứng, cắt và ghim lại để thấy tận mắt cách bàn Kỳ Môn chuyển động. Đó cũng là cách dạy Kỳ Môn trực quan nhất cho người mới học.
Dương độn chín cục: từ cục 1 đến cục 9 – 陽遁九局圖
陽遁一局圖:冬至上、驚蟄上、清明中、立夏中。陽遁二局圖:小寒上、立春下、穀雨中、小滿中。陽遁三局圖:大寒上、雨水下、春分上、芒種中。陽遁四局圖:冬至下、驚蟄下、清明上、立夏上。陽遁五局圖:小寒下、立春中、穀雨上、小滿上。陽遁六局圖:大寒下、雨水中、春分下、芒種上。陽遁七局圖:冬至中、驚蟄中、清明下、立夏下。陽遁八局圖:小寒中、立春上、穀雨下、小滿下。陽遁九局圖:大寒中、雨水上、春分中、芒種下。
Dịch: Đồ dương độn cục 1: dùng cho Đông chí thượng nguyên, Kinh trập thượng, Thanh minh trung, Lập hạ trung. Cục 2: Tiểu hàn thượng, Lập xuân hạ, Cốc vũ trung, Tiểu mãn trung. Cục 3: Đại hàn thượng, Vũ thuỷ hạ, Xuân phân thượng, Mang chủng trung. Cục 4: Đông chí hạ, Kinh trập hạ, Thanh minh thượng, Lập hạ thượng. Cục 5: Tiểu hàn hạ, Lập xuân trung, Cốc vũ thượng, Tiểu mãn thượng. Cục 6: Đại hàn hạ, Vũ thuỷ trung, Xuân phân hạ, Mang chủng thượng. Cục 7: Đông chí trung, Kinh trập trung, Thanh minh hạ, Lập hạ hạ. Cục 8: Tiểu hàn trung, Lập xuân thượng, Cốc vũ hạ, Tiểu mãn hạ. Cục 9: Đại hàn trung, Vũ thuỷ thượng, Xuân phân trung, Mang chủng hạ.
Giảng: Phần chữ của mỗi đồ chỉ là dòng tiêu đề ghi bốn khí, nguyên dùng cục ấy; phần còn lại là hình. Tiêu đề này là đồ âm dương nhị độn ở bài trước đọc theo chiều ngược: bài trước cho biết khí nào dùng cục nào, ở đây cho biết cục nào dùng cho khí nào. Mười hai khí dương độn, mỗi khí ba nguyên, là 36 lần dùng; chia cho chín cục, mỗi cục được dùng đúng bốn lần. Không cục nào bị bỏ, không cục nào dùng nhiều hơn.

Bảng trên tóm chín đồ dương độn thành chín dòng. Ở mỗi dòng, Mậu (tức Giáp Tý) đứng ở cung bằng số cục, rồi Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý, Đinh, Bính, Ất lần lượt theo cung tăng dần. Vì thế ba kỳ Đinh, Bính, Ất luôn nằm ở ba cung ngay "phía sau" Mậu: ở cục 1 là cung 7, 8, 9; ở cục 2 là 8, 9, 1; cứ thế xoay vòng. Muốn biết nhanh nhật kỳ Ất của dương độn cục n ở đâu, chỉ cần lùi một cung từ Mậu.

Âm độn chín cục: từ cục 9 xuống cục 1 – 陰遁九局圖
陰遁九局圖:夏至上、白露上、寒露中、立冬中。陰遁八局圖:小暑上、立秋下、霜降中、小雪中。陰遁七局圖:大暑上、處暑下、秋分上、大雪中。陰遁六局圖:夏至下、白露下、寒露上、立冬上。陰遁五局圖:小暑下、立秋中、霜降上、小雪上。陰遁四局圖:大暑下、處暑中、秋分下、大雪上。陰遁三局圖:夏至中、白露中、寒露下、立冬下。陰遁二局圖:小暑中、立秋上、霜降下、小雪下。陰遁一局圖:大暑中、處暑上、秋分中、大雪下。
Dịch: Đồ âm độn cục 9: Hạ chí thượng, Bạch lộ thượng, Hàn lộ trung, Lập đông trung. Cục 8: Tiểu thử thượng, Lập thu hạ, Sương giáng trung, Tiểu tuyết trung. Cục 7: Đại thử thượng, Xử thử hạ, Thu phân thượng, Đại tuyết trung. Cục 6: Hạ chí hạ, Bạch lộ hạ, Hàn lộ thượng, Lập đông thượng. Cục 5: Tiểu thử hạ, Lập thu trung, Sương giáng thượng, Tiểu tuyết thượng. Cục 4: Đại thử hạ, Xử thử trung, Thu phân hạ, Đại tuyết thượng. Cục 3: Hạ chí trung, Bạch lộ trung, Hàn lộ hạ, Lập đông hạ. Cục 2: Tiểu thử trung, Lập thu thượng, Sương giáng hạ, Tiểu tuyết hạ. Cục 1: Đại thử trung, Xử thử thượng, Thu phân trung, Đại tuyết hạ.
Giảng: Âm độn được xếp ngược, cục 9 đứng trước, cục 1 đứng sau, đúng với tinh thần "âm nghịch": khí âm sinh ở Hạ chí, khởi từ cung 9 Ly rồi lùi dần. Trong mỗi cục âm, Mậu vẫn đứng ở cung bằng số cục, nhưng Kỷ, Canh, Tân… đi lùi: âm độn cục 9 có Mậu ở 9, Kỷ ở 8, Canh ở 7, cho đến Ất ở 1. Ba kỳ vì thế nằm ở ba cung ngay "phía trước" Mậu theo số.

Đặt dương độn cục 1 cạnh âm độn cục 1 sẽ thấy rõ nghĩa của "dương thuận, âm nghịch". Cả hai đều có Mậu ở cung 1 Khảm. Bên dương, nghi đi theo số tăng: Kỷ ở 2, Canh ở 3, rồi Tân 4, Nhâm 5, Quý 6, Đinh 7, Bính 8, Ất 9. Bên âm, nghi đi theo số giảm: Kỷ ở 9, Canh ở 8, Tân 7, Nhâm 6, Quý 5, Đinh 4, Bính 3, Ất 2. Cùng một số cục mà bàn khác hẳn, nên khi chọn giờ, nhầm dương với âm là sai toàn bộ.

Xoay bàn: dương độn cục 1, giờ Canh Ngọ – 轉盤示例
Để thấy các tầng xoay thế nào, lấy dương độn cục 1, một ngày Giáp, giờ Canh Ngọ. Giờ Canh Ngọ thuộc tuần Giáp Tý, tuần thủ là Mậu, Mậu ở cung 1, nên Trực phù là Thiên Bồng và Trực sử là Hưu môn.
Xoay tầng sao. Can giờ là Canh; trên bàn đất của cục 1, Canh ở cung 3 Chấn. Trực phù Thiên Bồng mang Mậu dời từ cung 1 đến cung 3. Cả vòng sao dời theo cùng một khoảng hai bước trên vòng tám cung: Thiên Nhậm từ cung 8 đến cung 4, Thiên Xung từ cung 3 đến cung 9, và cứ thế. Tầng tám thần đi theo Trực phù, nên Trực phù thần cũng đến cung 3.
Xoay tầng cửa. Từ Giáp Tý đến Canh Ngọ là sáu bước. Hưu môn từ cung 1 đi thuận sáu cung, qua 2, 3, 4, 5, 6, đến cung 7 Đoài. Các cửa khác dời theo vòng tám cung.

Kết quả: ở cung 7 Đoài có Hưu môn, cửa lành; ở cung 6 Càn có Sinh môn; ở cung 2 Khôn có Khai môn. Ba cửa lành dồn về phía tây và tây bắc trong giờ này. Đó là thông tin mà bảng giờ in sẵn ở quyển sau sẽ ghi lại cho từng giờ, và cũng là điều người dùng hoạt đồ đọc ra sau hai lần xoay. Đọc kỳ thì nhìn can bàn trời: ở cung 7 can bàn trời là Ất, nhật kỳ, nên cung 7 vừa được môn vừa được kỳ.

Mười tám cục, bốn lần dùng: một vòng khép kín – 十八局周而復始
Gom cả mười tám đồ lại thì thấy một cấu trúc rất cân đối. Dương độn có chín cục, mỗi cục dùng bốn lần trong nửa năm dương; âm độn có chín cục, mỗi cục cũng dùng bốn lần trong nửa năm âm. Bốn lần dùng của một cục luôn rơi vào bốn khí cách nhau đều đặn: dương độn cục 1 dùng ở Đông chí, Kinh trập, Thanh minh, Lập hạ; cục 2 ở Tiểu hàn, Lập xuân, Cốc vũ, Tiểu mãn. Nhìn theo nguyên thì một cục có thể là thượng nguyên ở khí này nhưng là trung hay hạ nguyên ở khí khác.
Điều đó có một hệ quả thực tế: người chọn giờ không cần nhớ "khí nào cục nào" cho từng ngày nếu có bảng ở đầu mỗi đồ. Mở đúng đồ của cục, đọc dòng tiêu đề để kiểm tra lại khí và nguyên, rồi xoay bàn. Mười tám đồ, cộng với bảng giờ ở quyển hai, quyển ba, đủ dùng cho mọi giờ trong năm, đúng như lời mục tân kiềm khởi lệ: bốn nghìn ba trăm hai mươi khoá "đều bày trước mắt".
Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Phần đồ cục của Ngũ Tổng Quy cho người làm phong thuỷ ba điều đáng giữ.
Thứ nhất, thuộc cung gốc của sao và cửa. Bài thơ khởi lệ ngắn nhưng là nền của mọi phép đoán. Khi thấy Sinh môn ở cung Ly, người thuộc thơ biết ngay Sinh vốn ở Cấn, thuộc Thổ, nay đến Ly thuộc Hoả, Hoả sinh Thổ, cửa được cung sinh. Không thuộc cung gốc thì không luận được sinh khắc.
Thứ hai, hiểu bàn xoay để kiểm bảng. Liên Hoa dùng app Độn Pháp để dựng bàn, nhưng mỗi kết quả quan trọng (giờ động thổ, giờ hạ huyệt, giờ nhập trạch) đều được kiểm lại bằng cách tự xoay bàn như ví dụ trên. Bàn xoay giấy của người xưa và app hôm nay phải cho cùng một kết quả.
Thứ ba, dương thuận âm nghịch là chỗ hay nhầm nhất. Hai cục cùng số mà khác chiều thì toàn bộ nghi, kỳ khác chỗ. Trước mỗi lần chọn giờ, Liên Hoa luôn ghi rõ ba thông tin ở đầu phiếu: độn gì, cục mấy, nguyên nào, rồi mới dựng bàn.
Và như mọi bài trong bộ này, thời là phần phụ của hình: bàn Kỳ Môn đúng đến đâu cũng chỉ phát huy khi căn nhà, ngôi mộ đã đúng hình thế, đúng hướng.
Tóm lại – 總結: Kỳ Môn khởi lệ thi đặt chín sao, tám cửa vào cung gốc: 1 Bồng Hưu, 2 Nhuế Tử, 3 Xung Thương, 4 Phụ Đỗ, 5 Cầm (cửa Tử), 6 Tâm Khai, 7 Trụ Kinh, 8 Nhậm Sinh, 9 Anh Cảnh. Mười tám đồ cục vẽ dương độn cục 1 đến 9 và âm độn cục 9 đến 1 thành bàn xoay bốn tầng (bàn đất, cửa, sao, thần), đầu mỗi đồ ghi bốn khí, nguyên dùng cục ấy. Dương độn bày nghi theo số tăng, âm độn theo số giảm; mỗi cục dùng bốn lần trong năm; muốn có bàn giờ thì xoay tầng sao theo can giờ và tầng cửa theo số bước từ tuần thủ.
Bài sau: Kỳ Môn Ngũ Tổng Quy (7) – Bát môn cửu tinh theo giờ dời cung, và cách đọc bảng giờ tốt.
Nguồn: Độn Giáp Nhật Dụng Quyên Cát Kỳ Môn Ngũ Tổng Quy (遁甲日用涓吉奇門五總龜), quyển một, các mục "Kỳ Môn khởi lệ thi", "Dương thuận âm nghịch cửu cục đồ" và mười tám đồ dương độn, âm độn; theo bản in năm 1925 do Tần Thận An hiệu khám, đối chiếu bản khắc đời Minh. Các đồ trong sách là hình vẽ vòng tròn; chữ Hán ở trên chép dòng tiêu đề của mỗi đồ. Bảng tóm tắt bàn đất, sơ đồ bốn tầng và ví dụ giờ Canh Ngọ là phần dựng lại của Kho Sách Quý. Thầy Vũ Giới tổng hợp và biên soạn.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具
- Độn Pháp Liên Hoa: dựng bàn 18 cục, xoay sao, cửa, thần theo giờ như hoạt đồ của sách.
- Trạch Cát Liên Hoa: tra khí, nguyên của ngày để mở đúng cục.
- La Kinh Liên Hoa: xác định cung của căn nhà, đối chiếu với cung được cửa, được kỳ.
Bài liên quan – 相關文章
- Kỳ Môn Ngũ Tổng Quy (5): Các đồ âm dương nhị độn, tam nguyên Giáp Tý, bát quái cửu cung
- Kỳ Môn Ngũ Tổng Quy (4): Kỳ Môn tổng yếu ca, có chú giải
- Kỳ Môn Ngũ Tổng Quy (3): Kỳ Môn tân kiềm khởi lệ, được môn được kỳ
- Độn Giáp Diễn Nghĩa: sách Kỳ Môn đời Minh bốn quyển
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Tự tay xoay được bàn Kỳ Môn là bước chuyển từ đọc sách sang dùng được. Mời bạn tham khảo Khoá học xem ngày tốt Trạch Cát hoặc Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Kỳ Môn khởi lệ thi dạy điều gì? – 起例詩
Dạy chín sao và tám cửa ở cung gốc: 1 Bồng Hưu, 2 Nhuế Tử, 3 Xung Thương, 4 Phụ Đỗ, 5 Cầm (cửa Tử vì gửi Khôn), 6 Tâm Khai, 7 Trụ Kinh, 8 Nhậm Sinh, 9 Anh Cảnh.
"Hoạt đồ bốn tầng" là gì? – 活圖四層
Là đồ cục vẽ thành bốn vòng tròn đồng tâm: bàn đất (cung, nghi), bàn người (tám cửa), bàn trời (chín sao mang can) và tám thần. Sách dặn cắt rời các vòng để xoay theo giờ, như một chiếc bàn tính bằng giấy.
Mỗi cục Kỳ Môn dùng bao nhiêu lần trong năm? – 一局四用
Bốn lần. Mười hai khí mỗi nửa năm, mỗi khí ba nguyên, là 36 lần dùng chia đều cho chín cục. Ví dụ dương độn cục 1 dùng cho Đông chí thượng, Kinh trập thượng, Thanh minh trung, Lập hạ trung.
Dương độn và âm độn cùng số cục khác nhau thế nào? – 陽順陰逆
Mậu cùng ở cung bằng số cục, nhưng dương độn bày các nghi tiếp theo theo số cung tăng dần, âm độn theo số cung giảm dần, nên vị trí của Kỷ, Canh, Tân… và ba kỳ khác hẳn.









