Ba Côn Luân và "Đại phong thuỷ" Trung Quốc
三つの崑崙山と中国「大風水」 (Three Kunlun Mountains and Fengshui of China) · bài nghiên cứu (2023)
Tác giả: Chu Tinh (周星), Khoa Nghiên cứu Nhật Bản và Liên văn hoá, Đại học Kanagawa (Nhật Bản); bản tiếng Nhật do Shiina Kazuo dịch
Bản gốc: tạp chí 文明21 (Civilization 21) số 50, Đại học Aichi, 20/3/2023, tr. 85–113.
Ghi chú của Kho sách: đây là công trình nghiên cứu hiện đại, còn bản quyền của tác giả và tạp chí. Kho sách chỉ giới thiệu tóm lược bằng lời của Phong Thuỷ Liên Hoa, trích rất ngắn và dẫn nguồn, không dịch toàn văn. Các câu chữ Hán dẫn trong bài là văn cổ mà tác giả trích lại; người cần đọc đủ lập luận nên đọc bản gốc trên kho lưu trữ mở của Đại học Aichi.
Bộ Long mạch – Điểm huyệt của Kho sách vugioi.com có hai bài nghiên cứu hiện đại đặt cạnh các sách cổ. Bài thứ nhất là tham luận của Dương Ngọc Thành về long mạch trong kham dư và bình điểm. Bài thứ hai, giới thiệu ở đây, là "Ba Côn Luân và 'Đại phong thuỷ' Trung Quốc" của nhà nhân học Chu Tinh. Nếu Hám Long Kinh dạy cách đi theo một con rồng núi từ tổ sơn xuống huyệt, thì bài của Chu Tinh lùi ra thật xa, hỏi: cái "tổ của muôn núi" mà các thầy địa lý vẫn nhắc, núi Côn Luân, rốt cuộc là núi nào, và vì sao nó trở thành gốc của mọi long mạch trong trí tưởng tượng Trung Hoa.

Trả lời nhanh: "Ba Côn Luân và 'Đại phong thuỷ' Trung Quốc" (三つの崑崙山と中国「大風水」) là bài nghiên cứu của Chu Tinh (周星, Đại học Kanagawa), đăng trên tạp chí Văn Minh 21 (文明21) số 50 của Đại học Aichi năm 2023. Tác giả tách núi Côn Luân thành ba lớp: Côn Luân địa lý (dãy núi thật ở Thanh Hải, Tân Cương, Tây Tạng), Côn Luân thần thoại (núi thần trong Sơn Hải Kinh, chỗ ở của Tây Vương Mẫu) và Côn Luân phong thuỷ (tổ của vạn núi, nguồn của long mạch thiên hạ). Ba lớp ấy khác ngành, khác lý lẽ nhưng dựa vào nhau mà đứng. Từ đó tác giả bàn về "đại phong thuỷ": cách người xưa nhìn cả nước Trung Hoa như một bố cục long mạch khổng lồ, với ba đại cán long bắc, trung, nam đều phát từ Côn Luân.
Thầy Vũ Giới giảng: "Người học phong thuỷ hay nghe câu 'long phát từ Côn Luân'. Câu ấy không sai, nhưng phải hiểu nó là cách người xưa vẽ bản đồ cả thiên hạ bằng chữ long mạch. Đến khi xuống một ngôi mộ, một căn nhà, thầy địa lý không cần lên tận Côn Luân, chỉ cần tìm cho ra tổ sơn, thiếu tổ, phụ mẫu của chính cuộc đất đó. Bài của Chu Tinh giúp mình thấy khung lớn ấy từ đâu mà có."
Tác giả và bài viết – 作者與論文
Chu Tinh (周星, Zhou Xing) là nhà nhân học và dân tục học người Trung Quốc, nhiều năm làm việc ở Nhật, hiện là giáo sư Khoa Nghiên cứu Nhật Bản và Liên văn hoá của Đại học Kanagawa. Ông viết nhiều về văn hoá dân gian, tín ngưỡng và cách người Trung Quốc hiện đại sống với các tập tục cũ. Bài về ba Côn Luân được viết bằng tiếng Trung, rồi do Shiina Kazuo (椎名一雄) dịch sang tiếng Nhật để in trên tạp chí Văn Minh 21, tạp chí của Viện Nghiên cứu Liên văn minh thuộc Đại học Aichi. Bài dài gần ba mươi trang, có hai hình: một tranh "bảo địa phong thuỷ, mạch khởi từ Côn Luân" và tấm "Trung Quốc tam đại cán đồ" trong sách Tam Tài Đồ Hội đời Minh.

Điểm đáng quý là tác giả không đứng ở chỗ tin hay chế giễu phong thuỷ. Ông xem phong thuỷ như một hệ tri thức có lịch sử, có văn bản, có người hành nghề, có ảnh hưởng tới quy hoạch kinh đô, lăng mộ, làng xóm, và cả tới cách người ta kể chuyện về vận nước. Vì thế bài vừa gom được rất nhiều câu văn cổ về Côn Luân và long mạch, vừa chỉ ra chỗ nào là tưởng tượng, chỗ nào khoa học địa chất hiện đại đã bác bỏ.
Ba ngọn Côn Luân – 三個崑崙
Giới nghiên cứu trước đây thường chia Côn Luân thành hai: "Côn Luân địa lý" và "Côn Luân văn hoá". Chu Tinh đi thêm một bước, tách "Côn Luân văn hoá" ra làm hai, thành ba Côn Luân: địa lý, thần thoại và phong thuỷ. Ba ngọn núi này không phải ba quả núi riêng. Chúng là ba cách nói về cùng một chữ "Côn Luân" trong ba ngành học: địa lý tự nhiên, thần thoại học, và phong thuỷ học mà tác giả coi gần như là "địa lý học thời cổ".

Côn Luân thần thoại là "Côn Luân chi khâu" của Sơn Hải Kinh: núi thần ở phương tây, có cửa trời, có vườn treo, là nơi Tây Vương Mẫu ngự. Tác giả nhắc rằng từ đời Tần Hán đã có xu hướng "lịch sử hoá thần thoại", nên thần thoại Côn Luân chỉ còn lại từng mảnh, được xem là hệ thần thoại núi non phương tây, đối với hệ Bồng Lai ven biển phương đông. Côn Luân địa lý là dãy núi thật mà triều đình nhà Hán, rồi người đời sau, cố tìm ra để khớp với sách vở; đến nay Đạo giáo vẫn xem đỉnh Ngọc Hư cao gần sáu nghìn mét là "chính mạch" của Côn Luân, chỗ tu hành của Nguyên Thuỷ Thiên Tôn. Còn Côn Luân phong thuỷ là ngọn núi trong sách địa lý: tổ của vạn núi, nơi mọi long mạch thiên hạ phát ra.


Côn Luân là tổ của vạn núi – 萬山之祖
Phần trung tâm của bài nằm ở mục tác giả đặt tên là Côn Luân phong thuỷ, "tổ của vạn núi". Theo Chu Tinh, trong phong thuỷ, Côn Luân không còn là chuyện thần tiên mà là một kiểu "vũ trụ luận": một mô hình giải thích vì sao đất có khí, khí theo núi mà đi, và đi từ đâu. Ông nhắc rằng thời Lưu Hướng hiệu sách, Sơn Hải Kinh được xếp vào nhóm "hình pháp gia", tức nhóm sách kham dư, nên các nhà phong thuỷ về sau rút ra từ đó nhiều khái niệm như thiên môn, địa hộ, quỷ môn, và lớn nhất là chính Côn Luân.

Để nói khí, tác giả dẫn lại những câu ai học phong thuỷ cũng biết. Táng Thư nói đất có cát khí thì đất theo đó mà nổi lên. Thanh Ô Tiên Sinh Táng Kinh nói nội khí manh sinh, ngoại khí thành hình, trong ngoài cùng nương thì phong thuỷ tự thành. Từ đó ông rút ra một ý gọn: khí vốn không hình, chỉ nhận ra được qua hình của núi sông, nên "long mạch" chính là cái khái niệm biến sinh khí vô hình thành thứ nhìn thấy được trên địa hình. Tìm khí cũng là tìm long mạch.
Vậy vì sao Côn Luân được làm tổ? Tác giả trả lời bằng thuộc tính "núi vũ trụ". Ông dẫn sách vĩ thư Hà Đồ Quát Địa Tượng:
崑崙山為柱,氣上通天。崑崙者,地之中也。
Dịch: Núi Côn Luân là cột, khí lên thông với trời. Côn Luân là giữa của đất. Cũng sách ấy còn nói Côn Luân ở giữa đất, thế dốc xuống bốn phía, núi danh sông lớn đều có khí nối tiếp từ đó. Thêm vào là những câu như "thân trời bắt đầu ở đồng Bắc Cực, hình đất khởi lên ở gò Côn Luân" (Xuân Thu Mệnh Lịch Tự), "núi Côn Luân là đầu của đất" (Sưu Thần Ký). Gộp lại, Côn Luân vừa là cột trời, vừa là rốn đất, vừa là nguồn khí; một ngọn núi như thế đương nhiên phải là tổ của mọi long mạch.
Tác giả còn chỉ ra cái khung "tây bắc cao, đông nam thấp" đi kèm: truyện Cộng Công húc đổ núi Bất Chu cạnh Côn Luân trong Hoài Nam Tử, khiến trời nghiêng về tây bắc, nước dồn về đông nam. Phong thuỷ về sau gọi đó là "thuỷ quy đông nam": núi và nước đều đến từ tây bắc, sông chảy về đông nam là lẽ của thiên hạ. Có học giả gọi khuôn ấy là "kiểu Côn Luân", và Chu Tinh cho rằng nó in dấu vào hình thức nhà ở, làng xóm, thành quách khắp Trung Hoa, đến mức Viên Minh Viên đời Thanh cũng đắp một núi giả ở phía tây bắc và đặt tên là Côn Luân.
Ba đại cán long – 三大幹龍
Từ ý Côn Luân là tổ, sách địa lý dựng nên một bản đồ lớn: ba đại cán long. Chu Tinh lần lại gốc của nó trong Thượng Thư Vũ Cống. Thiên Vũ Cống đã kể các dãy núi của Cửu Châu theo từng hàng từ tây sang đông; Trịnh Huyền chia thành "tứ liệt", Mã Dung gom thành "tam điều" bắc, trung, nam. Đời Đường, sách Tân Đường Thư thiên văn chí nói đến "sơn hà lưỡng giới", hai giới núi sông bắc và nam; về sau người ta lấy Hoàng Hà và Trường Giang làm ranh, gọi ba hệ núi là bắc long, trung long, nam long.

Theo cách chia tác giả tổng hợp: bắc long gồm các hệ núi phía bắc Hoàng Hà (Thiên Sơn, Âm Sơn…); trung long nằm giữa Hoàng Hà và Trường Giang (Côn Luân, Tần Lĩnh, Đại Biệt Sơn…); nam long là các núi phía nam Trường Giang, đều lấy Mân Sơn làm tổ rồi theo Nam Lĩnh mà đi. Hám Long Kinh của Dương Quân Tùng cũng có một bức tranh tương tự, chỉ khác là dùng chữ Tu Di thay cho Côn Luân:
須彌山是天地骨,中鎮天地為巨物。……惟有南龍入中國,胎宗孕祖來奇特。
Dịch: Núi Tu Di là xương của trời đất, trấn giữa trời đất làm vật lớn… Chỉ có nam long đi vào Trung Quốc, thai tông dựng tổ đến lạ kỳ. Chu Tinh chú rằng chữ Tu Di ở đây là chữ mượn từ Phật giáo Ấn Độ, hoà với thần thoại Côn Luân mà thành, nên có thể đọc như Côn Luân. Đời Minh, Lưu Cơ viết trong Kham Dư Mạn Hứng:
崑崙山祖勢高雄,三大行龍南北中。
Dịch: Côn Luân là tổ, thế cao hùng; ba đại hành long chia nam, bắc, trung. Bài còn kể Từ Hà Khách đời Minh đi khảo nguồn sông để chứng rằng nam long cũng phát từ Côn Luân, và Nguỵ Nguyên đời Thanh coi cả cao nguyên Pamir là Côn Luân, chia ba cán lấy bắc cán làm chính. Ba cán long qua tay người viết khác nhau thì mô tả cũng lệch nhau, nhất là nam long, vì địa hình phía nam quá phức tạp.


Đại phong thuỷ: kinh đô, lăng vua và vận nước – 大風水
Chữ "đại phong thuỷ" trong tên bài là cách tác giả gọi tầng phong thuỷ lớn nhất. Ông đề nghị chia ba cấp: vi quan (một ngôi mộ, một căn nhà, cách bày trong phòng), trung quan (làng, từ đường, thành phố) và hoành quan (cả một vùng, cả một nước, đến cả thiên hạ). Ba cấp khác nhau về tầm, nhưng nguyên lý một: sau có núi chủ, hai bên có thanh long bạch hổ, trước có nước, xa có án. Tác giả lấy ví dụ Lạc Dương dựa núi Mang, trước có sông Lạc; Đại Đô đời Nguyên dựa dãy Yên Sơn ở tây bắc, trước là đồng bằng, xa có vịnh Bột Hải làm thuỷ khẩu.

Ở tầng ấy, long mạch trở thành chuyện của triều đình. Sách Địa Lý Nhân Tử Tu Tri đời Minh nói bắc cán dài nhất kết ở Yên Kinh, tức Bắc Kinh, mạch phát từ trung mạch Côn Luân. Thiên Thọ Sơn, nơi đặt lăng các vua Minh, được Diệp Thịnh đời Minh tả là chỗ hình thắng lớn bậc nhất, làm núi chủ của thiên hạ. Chu Tinh kể một đoạn trong Tư Lăng Điển Lễ Ký: một viên quan bộ Lễ tâu với vua Sùng Trinh rằng trung cán vượng khí ở Phượng Dương kết thành Tổ lăng, nam cán ở Nam Kinh kết Hiếu lăng, bắc cán ở Bắc Kinh kết Trường lăng, bản triều gom đủ cả ba; vua hỏi ba cán có phải đều phát từ Côn Luân, quan đáp "đúng như lời thánh dụ", và triều đình bàn rằng dải núi Tây Sơn là chỗ long mạch đi qua, không nên khai đá. Vua Khang Hy đời Thanh còn tự khảo rằng mạch Thái Sơn phát từ Trường Bạch Sơn, vượt biển Bột Hải như một "quá hiệp" lớn rồi mới nổi lên ở Sơn Đông. Tác giả đọc đoạn ấy như một cách đưa đất tổ Mãn Châu vào giữa long mạch Trung Hoa.


Côn Luân phía đông và chuyện thời nay – 東崑崙與當代
Bài không dừng ở Trung Quốc. Chu Tinh kể rằng ở bán đảo Triều Tiên, thiền sư Đạo Tiển theo phép địa lý của sư Nhất Hạnh đời Đường, coi núi non cả bán đảo đều phân ra từ Trường Bạch Sơn (Bạch Đầu Sơn), và về sau người Triều Tiên gọi Trường Bạch là "Côn Luân phía đông". Bản đồ Đại Đông Dư Địa Đồ năm 1861 và sách Sơn Kinh Biểu đều lần mạch núi về "Bạch Đầu đại cán". Thời thuộc Nhật, truyền thuyết người Nhật đóng cọc sắt "đoạn mạch" khắp nơi trở thành một chỗ dựa tinh thần để chống ngoại xâm.

Rồi tác giả quay sang khoa học. Năm 1925, nhà địa chất Ông Văn Hạo viết "Trung Quốc sơn mạch khảo", chỉ ra rằng sơn mạch phải xét theo cấu tạo địa chất, tuổi hình thành và hướng nén ép; bỏ địa chất mà bàn sơn mạch thì Đông hay Tây đều gượng ép. Theo cách nhìn ấy, những câu như "núi thiên hạ phát từ một gốc", "giữa hai núi tất có nước, giữa hai nước tất có núi" không đứng được về khoa học. Dù vậy, Chu Tinh ghi nhận rằng chữ long mạch vẫn sống: cuối Thanh đầu Dân Quốc, nhiều tuyến đường sắt bị dân địa phương phản đối vì sợ cắt long mạch; thời nay mỗi khi có đập Tam Hiệp hay đường cao tốc lớn, người ta vẫn bàn về địa khí. Trên mạng còn mọc ra cả "địa lý học phong thuỷ", "sử học phong thuỷ" lấy long mạch để giải thích thịnh suy từng vùng, từng triều. Bài khép lại bằng chuyện lễ tế Côn Luân năm 2018 dưới chân núi Ngọc Châu, nơi bài văn tế gọi Côn Luân là "long mạch Hoa Hạ", như một lần ba Côn Luân hợp làm một.
| Mục | Thông tin |
|---|---|
| Tên bài | 三つの崑崙山と中国「大風水」 (Ba Côn Luân và "Đại phong thuỷ" Trung Quốc) |
| Tác giả | Chu Tinh 周星, Đại học Kanagawa; dịch Nhật: Shiina Kazuo |
| Nơi công bố | 文明21 (Civilization 21) số 50, Đại học Aichi, 20/3/2023, tr. 85–113 |
| Ba Côn Luân | địa lý (dãy núi thật) · thần thoại (Sơn Hải Kinh) · phong thuỷ (tổ vạn núi) |
| Ba cấp phong thuỷ | vi quan · trung quan · hoành quan ("đại phong thuỷ") |
| Chữ then chốt | vạn sơn chi tổ, tam đại cán long, thuỷ quy đông nam, địa mạch, tổ sơn |
Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Đọc bài của Chu Tinh, người học phong thuỷ Việt Nam sẽ thấy quen: chuyện Cao Biền đi yểm long mạch nước Nam, chuyện "đoạn mạch" khi đào kênh, mở đường, là cùng một khuôn với chuyện cọc sắt ở Triều Tiên hay đường sắt cuối Thanh. Theo Phong Thuỷ Liên Hoa, cái khuôn "đại phong thuỷ" có hai mặt. Mặt dùng được là phép tầm long: muốn biết một cuộc đất mạnh hay yếu phải lần ngược lên tổ sơn, thiếu tổ, xem mạch dài hay ngắn, nước theo mạch đến hay đi, đúng như Hám Long Kinh và các sách trong bộ này dạy. Mặt cần tỉnh là đừng biến khung lớn thành chuyện mê tín vận nước, lấy một dãy núi xa nghìn dặm để đoán chuyện nhà mình.

Thầy Vũ Giới vẫn dặn: long mạch phải xét cùng thời vận. Một long mạch tốt về hình mà gặp vận suy thì phát chậm; vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục chính là để đặt hình thế núi sông vào dòng thời gian, thay vì chỉ ngồi kể núi từ Côn Luân đến. Còn chuyện Côn Luân là tổ của muôn núi, ta học như học bản đồ của người xưa: thấy được cái nhìn lớn ấy thì khi xuống một thung lũng nhỏ ở Việt Nam, cũng biết hỏi mạch núi này từ dãy nào đổ về, thuỷ ở đây quy về đâu. Thủ pháp điểm huyệt cụ thể thì phải học trực tiếp, không thể rút ra từ một bài nghiên cứu.
Tóm lại – 總結: "Ba Côn Luân và 'Đại phong thuỷ' Trung Quốc" là bài nghiên cứu năm 2023 của Chu Tinh (Đại học Kanagawa) trên tạp chí Văn Minh 21 của Đại học Aichi. Tác giả tách Côn Luân thành ba lớp địa lý, thần thoại, phong thuỷ, chỉ ra vì sao phong thuỷ coi Côn Luân là tổ của vạn núi, lần lại thuyết ba đại cán long từ Vũ Cống đến Lưu Cơ, Nguỵ Nguyên, và cho thấy "đại phong thuỷ" từng là tri thức của triều đình, nay vẫn sống trong văn hoá đại chúng dù khoa học địa chất đã bác bỏ phần mô hình.
Bài cùng bộ: Long mạch: kham dư, bình điểm và thế giới đồ tượng (Dương Ngọc Thành).
Nguồn: Chu Tinh 周星, "三つの崑崙山と中国「大風水」", 文明21 số 50 (Đại học Aichi, 2023), tr. 85–113, bản mở trên kho lưu trữ học thuật Đại học Aichi (aichiu.repo.nii.ac.jp, record 11607). Bài viết tóm lược bằng lời của Phong Thuỷ Liên Hoa, chỉ dẫn lại các câu văn cổ tác giả trích; bản quyền bài nghiên cứu thuộc tác giả và tạp chí. Phần Luận là của Phong Thuỷ Liên Hoa theo bài giảng của Thầy Vũ Giới.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này – 蓮花工具
- La Kinh Liên Hoa: la kinh trực tuyến miễn phí, đo hướng long mạch ở thực địa.
- Lập Cục Pháp: lập cục âm trạch, dương trạch theo nguyên lý Liên Hoa.
- Vẽ Mặt Bằng Liên Hoa: vẽ hướng mạch, thuỷ khẩu quanh khu đất.
Bài liên quan – 相關文章
- Hám Long Kinh: đề yếu, tổng luận núi Tu Di
- Long mạch: kham dư, bình điểm và thế giới đồ tượng
- Táng Thư 葬書 nội thiên (1): Táng giả thừa sinh khí
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Biết long mạch thiên hạ phát từ đâu là phần sách vở; lần được tổ sơn, thiếu tổ, phụ mẫu của một cuộc đất thật là phần phải đi núi cùng thầy. Xem Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa hoặc Khảo luận phong thuỷ – khôi phục nguyên lý gốc. Ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Ai viết "Ba Côn Luân và Đại phong thuỷ Trung Quốc"? – 作者
Chu Tinh (周星), nhà nhân học, dân tục học, giáo sư Đại học Kanagawa (Nhật Bản). Bài đăng bằng tiếng Nhật trên tạp chí Văn Minh 21 số 50 (2023) của Đại học Aichi.
"Ba Côn Luân" là những gì? – 三個崑崙
Là ba cách hiểu chữ Côn Luân: Côn Luân địa lý (dãy núi thật ở tây bắc Trung Quốc), Côn Luân thần thoại (núi thần trong Sơn Hải Kinh) và Côn Luân phong thuỷ (tổ của vạn núi, nguồn long mạch thiên hạ).
Ba đại cán long là gì? – 三大幹龍
Là thuyết chia núi non Trung Hoa thành ba mạch lớn phát từ Côn Luân: bắc long phía bắc Hoàng Hà, trung long giữa Hoàng Hà và Trường Giang, nam long phía nam Trường Giang. Gốc của nó là "tam điều" của Mã Dung khi giải thiên Vũ Cống.
"Đại phong thuỷ" khác phong thuỷ nhà ở thế nào? – 大風水
Tác giả chia ba cấp: vi quan (mộ, nhà), trung quan (làng, thành) và hoành quan (vùng, nước, thiên hạ). "Đại phong thuỷ" là cấp hoành quan, dùng để bàn kinh đô, lăng vua, vận nước; nguyên lý núi sau nước trước vẫn như ở cấp nhỏ.
Đọc toàn văn ở đâu? – 全文
Bài có bản mở (PDF tiếng Nhật) trên kho lưu trữ học thuật của Đại học Aichi, mục tạp chí 文明21 số 50. Kho sách chỉ giới thiệu tóm lược.









