Hiệp Kỷ Biện Phương Thư · Quyển 1 · Bản Nguyên 1
欽定協紀辨方書 · 卷一 · 本原一
Soạn theo lệnh vua Càn Long đời Thanh; Trang Thân vương Doãn Lộc (允祿) đứng đầu, cùng Hoằng Trú (弘晝), Trương Chiếu (張照), Mai Cốc Thành (梅瑴成), Hà Quốc Tông (何國宗) và các quan Khâm Thiên Giám
Bản gốc: Khâm Định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (欽定協紀辨方書), 36 quyển, tựa vua Càn Long năm thứ 6 (1741); đối chiếu bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư.
Hiệp Kỷ Biện Phương Thư quyển 1 là phần Bản Nguyên (本原), tức "gốc rễ" của cả bộ sách chọn ngày triều Thanh. Trước khi bàn đến bất kỳ thần sát, ngày tốt ngày xấu nào, các quan Khâm Thiên Giám đặt ở đầu sách những viên gạch nền của trạch nhật: Hà Đồ, Lạc Thư, bát quái Tiên Thiên và Hậu Thiên, can chi, mười hai tháng ứng mười hai quẻ, nhị thập bát tú, ngũ hành và vòng trường sinh, tam hợp, lục hợp, phép độn tháng độn giờ, ngũ hợp hoá khí, nạp âm và nạp giáp. Bài này dịch các câu chính của quyển 1, giảng từng mục và kết bằng phần luận của Phong Thuỷ Liên Hoa.
Trả lời nhanh: Quyển 1 Bản Nguyên của Hiệp Kỷ Biện Phương Thư dạy rằng mọi phép chọn ngày đều phải xuất phát từ Hà Đồ, Lạc Thư và quẻ Dịch, như lời Chu Hy được chép ở đầu quyển. Từ đó sách dựng ra hệ can chi, ngũ hành sinh khắc, vòng trường sinh mười hai cung, tam hợp, lục hợp, ngũ hổ độn, ngũ thử độn, ngũ hợp hoá khí, sáu mươi nạp âm và nạp giáp. Thần sát nào không quy được về các gốc này thì sách coi là thuyết phụ hội, không dùng.
"Mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên." Thầy Vũ Giới vẫn nhắc câu này khi bàn chuyện chọn ngày: ngày giờ là một tầng của khí trời đất, học thì phải học từ gốc.

Bản Nguyên là gì, vì sao sách chọn ngày mở đầu bằng Hà Đồ – 本原
Bản Nguyên là phần đặt gốc lý luận cho phép chọn ngày, gồm hai quyển đầu của Hiệp Kỷ Biện Phương Thư. Quyển 1 mở bằng một câu của Chu Hy làm lời đề cho cả phần, rồi liệt kê ba mươi mục sẽ bàn.
Nguyên văn – 原文
本原一。朱子曰:本圖書,原卦畫,陰陽家者流,其亦衷諸此也。作本原。
Dịch: Bản Nguyên, phần một. Chu Tử nói: lấy Hà Đồ, Lạc Thư làm gốc, lấy nét vạch quẻ làm nguồn; các nhà âm dương cũng phải quy về đó. Vì vậy làm phần Bản Nguyên.
Giảng: Câu đề này là tuyên ngôn của cả bộ sách. "Bản đồ thư" là lấy Hà Đồ, Lạc Thư làm gốc; "nguyên quái hoạch" là truy về nét vạch của quẻ Dịch. Các quan soạn sách mượn lời Chu Hy để nói rằng thuật chọn ngày, dù dân gian thêm thắt bao nhiêu, vẫn phải "trung chư thử", tức phải khớp với gốc ấy. Đây cũng là chuẩn để cả 36 quyển sau gạt bỏ những thần sát không có lai lịch.
Sau lời đề, sách kê các mục của quyển 1 theo thứ tự: Hà Đồ; Lạc Thư; thứ tự và phương vị bát quái Tiên Thiên; thứ tự và phương vị bát quái Hậu Thiên; quẻ Tiên Thiên, Hậu Thiên phối với tượng Hà Đồ và số Lạc Thư; giáp lịch (thập can, thập nhị chi, thập nhị luật, nhị thập bát xá); tứ tự; lục thần; mười hai tháng tích quái; tinh tượng của mười hai thần và hai mươi tám tú; hai mươi tám tú phối ngày; ngũ hành; ngũ hành dụng sự; ngũ hành sinh vượng; can chi ngũ hành; tam hợp; lục hợp; ngũ thử độn; ngũ hổ độn; ngũ hợp hoá khí; nạp âm; nạp giáp.

Một điểm cần nhớ ngay từ đầu: quyển 1 gần như không nói ngày nào tốt, ngày nào xấu. Quyển này chỉ dựng "bảng chữ cái" của trạch nhật. Người đọc lướt qua phần này để vào thẳng các bảng tra ở quyển sau sẽ dùng được bảng mà không hiểu vì sao bảng ghi như vậy, và rất dễ rơi vào chính cái lỗi mà sách muốn sửa: kiêng cữ theo thói quen, không theo lý.
Hà Đồ và Lạc Thư nói gì về ngũ hành sinh và khắc – 河圖、洛書
Hà Đồ là đồ hình số chỉ thứ tự ngũ hành tương sinh; Lạc Thư là đồ hình số chỉ thứ tự ngũ hành tương khắc. Hiệp Kỷ Biện Phương Thư đặt hai đồ này ở trang đầu vì toàn bộ phép sinh khắc của thần sát về sau đều suy ra từ đây.
Nguyên văn – 原文
河圖:一六為水居北,二七為火居南,三八為木居東,四九為金居西,五十為土居中。北方水生東方木,東方木生南方火,南方火生中央土,中央土生西方金,西方金生北方水,此五行相生之序也。
洛書:戴九履一,左三右七,二四為肩,六八為足,五居中央。一六水剋二七火,二七火剋四九金,四九金剋三八木,三八木剋五中土,五中土剋一六水,此五行相剋之序也。
Dịch: Hà Đồ: một và sáu là Thuỷ ở phương bắc, hai và bảy là Hoả ở phương nam, ba và tám là Mộc ở phương đông, bốn và chín là Kim ở phương tây, năm và mười là Thổ ở giữa. Thuỷ phương bắc sinh Mộc phương đông, Mộc phương đông sinh Hoả phương nam, Hoả phương nam sinh Thổ ở giữa, Thổ ở giữa sinh Kim phương tây, Kim phương tây sinh Thuỷ phương bắc. Đó là thứ tự ngũ hành tương sinh.
Lạc Thư: đội chín đạp một, trái ba phải bảy, hai và bốn là vai, sáu và tám là chân, năm ở giữa. Thuỷ một sáu khắc Hoả hai bảy, Hoả hai bảy khắc Kim bốn chín, Kim bốn chín khắc Mộc ba tám, Mộc ba tám khắc Thổ năm ở giữa, Thổ năm ở giữa khắc Thuỷ một sáu. Đó là thứ tự ngũ hành tương khắc.
Giảng: Hai đoạn ngắn nhưng chứa hai quy luật nền. Ở Hà Đồ, số sinh (1, 2, 3, 4, 5) đi cặp với số thành (6, 7, 8, 9, 10), mỗi cặp giữ một phương; đọc theo chiều kim đồng hồ từ bắc sang đông, nam, giữa, tây ta được vòng sinh Thuỷ → Mộc → Hoả → Thổ → Kim → Thuỷ. Ở Lạc Thư, chín số xếp thành ô vuông, số lẻ ở bốn phương chính, số chẵn ở bốn góc, năm ở giữa; đọc ngược lại ta được vòng khắc.

Có một chi tiết quan trọng cho người học phong thuỷ. Lạc Thư "trái ba phải bảy" là xếp theo hướng người đứng nhìn về nam: chín ở trên là nam, một ở dưới là bắc, ba bên trái là đông, bảy bên phải là tây. Bốn góc: hai ở tây nam, bốn ở đông nam, sáu ở tây bắc, tám ở đông bắc. Đây chính là chín cung mà Huyền Không phi tinh dùng hằng ngày, và cũng là chín cung mà về sau sách dùng để an Thái Tuế, Ngũ Hoàng, Tam Sát theo năm, tháng.
Bát quái Tiên Thiên và Hậu Thiên khác nhau thế nào trong trạch nhật – 先天、後天
Bát quái Tiên Thiên là thứ tự và phương vị tám quẻ theo Thiệu Ung (Càn nam, Khôn bắc); bát quái Hậu Thiên là thứ tự theo thuyết "Đế xuất hồ Chấn" của Thuyết Quái truyện (Ly nam, Khảm bắc). Hiệp Kỷ Biện Phương Thư ghi rõ: các phép phi cung, điếu thế của thuật gia đều dùng Hậu Thiên phối Lạc Thư.
Nguyên văn – 原文
說卦傳曰:天地定位,山澤通氣,雷風相薄,水火不相射,八卦相錯。邵子曰:乾南坤北,離東坎西,兌居東南,震居東北,巽居西南,艮居西北,所謂先天之學也。
說卦傳曰:帝出乎震,齊乎巽,相見乎離,致役乎坤,說言乎兌,戰乎乾,勞乎坎,成言乎艮。
按:邵子以文王八卦為入用之位,後天之學;朱子以洛書為數之用。術家飛宮弔替,俱用後天配洛書,其法以坎一、坤二、震三、巽四、中五、乾六、兌七、艮八、離九為序。
Dịch: Thuyết Quái truyện nói: trời đất định vị, núi đầm thông khí, sấm gió xô nhau, nước lửa không bắn nhau, tám quẻ đan xen. Thiệu Tử nói: Càn ở nam, Khôn ở bắc, Ly ở đông, Khảm ở tây, Đoài ở đông nam, Chấn ở đông bắc, Tốn ở tây nam, Cấn ở tây bắc; đó gọi là học Tiên Thiên.
Thuyết Quái truyện nói: Đế ra ở Chấn, tề chỉnh ở Tốn, gặp nhau ở Ly, dốc sức ở Khôn, vui nói ở Đoài, giao chiến ở Càn, nhọc nhằn ở Khảm, thành lời ở Cấn.
Lời xét: Thiệu Tử lấy bát quái Văn Vương làm phương vị để dùng, là học Hậu Thiên; Chu Tử lấy Lạc Thư làm chỗ dùng của số. Phép phi cung, điếu thế của thuật gia đều dùng Hậu Thiên phối Lạc Thư, theo thứ tự Khảm một, Khôn hai, Chấn ba, Tốn bốn, giữa năm, Càn sáu, Đoài bảy, Cấn tám, Ly chín.
Giảng: Tiên Thiên là "thể", nói về cặp đối đãi: Càn đối Khôn, Ly đối Khảm, Đoài đối Cấn, Chấn đối Tốn. Hậu Thiên là "dụng", nói về dòng lưu hành của khí trong một năm: khởi ở Chấn (xuân, đông), qua Tốn, Ly (hạ, nam), Khôn, Đoài (thu, tây), Càn, Khảm (đông, bắc), rồi thành ở Cấn để khởi lại. Phép chọn ngày là phép theo dòng thời gian, nên sách chọn Hậu Thiên làm chỗ dùng.


Theo Hậu Thiên, cung Tốn ở đông nam, hành Mộc, gồm ba sơn Thìn, Tốn, Tị; cung Khôn ở tây nam, hành Thổ, gồm ba sơn Mùi, Khôn, Thân. Phong Thuỷ Liên Hoa giữ đúng quy luật này. Trong Tiên Thiên thì Tốn mới nằm ở tây nam, nên tài liệu nào chép lẫn hai hệ thì phải đọc kỹ đang nói hệ nào.

Quyển 1 còn chép bốn đoạn "Khải Mông phụ luận" giải vì sao quẻ phối được với số. Ý chính: Tiên Thiên phối Lạc Thư cho Càn chín, Đoài bốn, Ly ba, Chấn tám, Tốn hai, Khảm bảy, Cấn sáu, Khôn một (số lẻ là dương, số chẵn là âm); Hậu Thiên phối Lạc Thư thì Ly chín ở trên, Khảm một ở dưới, theo thứ tự "lửa trên nước dưới". Sách còn dẫn Lưu Hâm: "Bát quái và cửu chương làm trong ngoài cho nhau", để chứng rằng phép cửu cung có từ rất xưa.
Tháng nào ứng quẻ nào: mười hai tháng tích quái – 十二月辟卦
Mười hai tháng tích quái là phép cho mỗi tháng âm lịch ứng với một quẻ, theo số hào dương tăng dần từ tháng Một (Phục, một hào dương) đến tháng Tư (Càn, sáu hào dương), rồi hào âm tăng dần từ tháng Năm (Cấu) đến tháng Mười (Khôn). Sách dẫn chú của Trịnh Huyền trong Lễ Ký Nguyệt Lệnh cho từng tháng.
Nguyên văn – 原文
正月建寅泰卦。月令孟春,鄭注曰:孟春者,日月會於娵訾,而斗建寅之辰也。正月三陽之月,泰三陽之卦,故以配之。
五月建午姤卦。……夏至一陰始生,姤一陰之卦,故以配之。十一月建子復卦。……冬至一陽始生,復一陽之卦,故以配之。
考原曰:……如正月初昏則用斗杓指寅,夜半則用斗衡指寅,平旦則用斗魁指寅也。其日月所會之宮謂之月將。……月建運天道而左旋為天關,月將稟地道而右轉為地軸。
Dịch: Tháng Giêng kiến Dần, quẻ Thái. Thiên Nguyệt Lệnh tháng Mạnh xuân, Trịnh Huyền chú: tháng Mạnh xuân là lúc mặt trời mặt trăng hội ở cung Tưu Tư, và chuôi sao Bắc Đẩu chỉ vào giờ Dần. Tháng Giêng là tháng ba dương, quẻ Thái là quẻ ba dương, nên phối với nhau.
Tháng Năm kiến Ngọ, quẻ Cấu. … Hạ chí một âm bắt đầu sinh, Cấu là quẻ một âm, nên phối với nhau. Tháng Một kiến Tý, quẻ Phục. … Đông chí một dương bắt đầu sinh, Phục là quẻ một dương, nên phối với nhau.
Khảo Nguyên nói: … như tháng Giêng, đầu hôm thì dùng chuôi Đẩu (Đẩu tiêu) chỉ Dần, nửa đêm thì dùng sao Ngọc Hành chỉ Dần, sáng sớm thì dùng đầu Đẩu (Đẩu khôi) chỉ Dần. Cung mà mặt trời mặt trăng hội nhau thì gọi là Nguyệt tướng. … Nguyệt kiến vận theo đạo trời mà xoay trái, là Thiên quan; Nguyệt tướng theo đạo đất mà xoay phải, là Địa trục.

Giảng: Đây là chỗ sách nối lịch với Dịch. Bảng đủ mười hai tháng như sau:
| Tháng | Nguyệt kiến | Quẻ | Hào dương |
|---|---|---|---|
| Một (11) | Tý | Phục 復 | 1 |
| Chạp (12) | Sửu | Lâm 臨 | 2 |
| Giêng (1) | Dần | Thái 泰 | 3 |
| Hai (2) | Mão | Đại Tráng 大壯 | 4 |
| Ba (3) | Thìn | Quải 夬 | 5 |
| Tư (4) | Tị | Càn 乾 | 6 |
| Năm (5) | Ngọ | Cấu 姤 | 5 |
| Sáu (6) | Mùi | Độn 遯 | 4 |
| Bảy (7) | Thân | Bĩ 否 | 3 |
| Tám (8) | Dậu | Quan 觀 | 2 |
| Chín (9) | Tuất | Bác 剝 | 1 |
| Mười (10) | Hợi | Khôn 坤 | 0 |
Hai khái niệm "nguyệt kiến" và "nguyệt tướng" xuất hiện ở đây sẽ đi theo người học suốt bộ sách. Nguyệt kiến là chi của tháng, xác định theo hướng chuôi sao Bắc Đẩu lúc đầu hôm. Nguyệt tướng là cung mà mặt trời đang ở (sách giải rõ ở mục lục hợp: "mặt trăng không có ánh sáng, nhận ánh sáng mặt trời, nên mặt trời là tướng của tháng"). Nguyệt kiến xoay thuận, nguyệt tướng xoay nghịch; hai vòng gặp nhau sinh ra lục hợp.

Quyển 1 còn chép thuyết mười hai con giáp của sách Lễ Hải Tập (chuột ứng Tý vì âm cực, ngựa ứng Ngọ vì dương cực…) và phần khảo của Khảo Nguyên cho thấy con giáp đã có từ đời Chu, đời Hán. Sách bàn kỹ để chứng rằng con giáp có lai lịch, không phải chuyện dân gian bịa ra; nhưng phần này không dùng để định cát hung.
Nhị thập bát tú phối ngày: sách nói lai lịch từ đâu – 二十八宿配日
Hai mươi tám tú phối ngày là phép cho mỗi ngày ứng một sao trong hai mươi tám tú, xoay vòng theo "thất nguyên" 420 ngày. Hiệp Kỷ Biện Phương Thư khảo và kết luận phép này đến từ sách Tú Diệu Kinh của Tây Vực, không phải sao thật đang chiếu.
Nguyên văn – 原文
考原云:日有六十,宿有二十八,四百二十日而一週。……故有七元之說:一元甲子日起虛,……二元甲子起奎,三元甲子起畢,四元甲子起鬼,五元甲子起翼,六元甲子起氐,七元甲子起箕。……及見西域吉凶時日善惡宿曜經,乃得其說。蓋彼國不知十干十二支之名,而用二十八宿以紀日。
Dịch: Khảo Nguyên nói: ngày có sáu mươi, tú có hai mươi tám, bốn trăm hai mươi ngày thì giáp một vòng. … Cho nên có thuyết bảy nguyên: nguyên một ngày Giáp Tý khởi sao Hư, … nguyên hai Giáp Tý khởi sao Khuê, nguyên ba khởi sao Tất, nguyên bốn khởi sao Quỷ, nguyên năm khởi sao Dực, nguyên sáu khởi sao Đê, nguyên bảy khởi sao Cơ. … Đến khi thấy kinh Tú Diệu về ngày giờ lành dữ của Tây Vực mới hiểu ra: nước ấy không biết tên mười can mười hai chi, nên dùng hai mươi tám tú để ghi ngày.
Giảng: Đây là một ví dụ điển hình cho tinh thần "biện" của sách. Các quan soạn sách chỉ ra rằng mặt trời, mặt trăng, ngũ tinh chạy nhanh chậm khác nhau, không thể có chuyện ngày nào cũng đúng một tú. Vì vậy "tú trực ngày" là cách đánh số ngày, giống như can chi, không phải sao thật đang chiếu xuống. Sách vẫn giữ phép này trong lịch Thời Hiến vì giúp các nước dùng lịch khác nhau đối chiếu ngày, nhưng ghi rõ trong các thần sát chỉ có Phục Đoạn và Ám Kim khởi lệ từ đây.

Người dùng lịch ngày nay hay thấy các cột "sao Giác, sao Cang…" trong lịch vạn niên và coi đó là "sao tốt sao xấu". Đọc quyển 1 thì thấy chính Khâm Thiên Giám nhà Thanh đã nói rõ: đó là phép đánh số ngày, có ích cho việc đối chiếu, không nên coi là căn cứ cát hung chính.
Ngũ hành, ngũ hành dụng sự và vòng trường sinh – 五行、五行生旺
Ngũ hành trong Bản Nguyên được giải từ gốc Hồng Phạm và Hà Đồ, rồi chia thời gian trong năm cho từng hành: bốn hành Mộc, Hoả, Kim, Thuỷ mỗi hành vượng 72 ngày, Thổ vượng 18 ngày trước mỗi tiết lập, cộng lại cũng 72 ngày, đủ 360 ngày một năm.
Nguyên văn – 原文
神樞經曰:五行旺各有時,惟土居無所定,乃於四立之前各旺一十八日。○曆例曰:立春木,立夏火,立秋金,立冬水,各旺七十二日;土於四立之前各旺一十八日,合之亦為七十二日,總三百有六十而歲成矣。
考原曰:木長生於亥,火長生於寅,金長生於巳,水長生於申,土亦長生於申,寄生於寅。各由長生、沐浴、冠帶、臨官、帝旺、衰、病、死、墓、絕、胎、養,順歷十二辰。
Dịch: Thần Khu Kinh nói: ngũ hành vượng mỗi hành có thời của nó, riêng Thổ ở không chỗ nhất định, nên vượng mười tám ngày trước mỗi tiết lập. Lịch Lệ nói: lập xuân Mộc, lập hạ Hoả, lập thu Kim, lập đông Thuỷ, mỗi hành vượng bảy mươi hai ngày; Thổ vượng mười tám ngày trước bốn tiết lập, cộng lại cũng bảy mươi hai ngày; tổng ba trăm sáu mươi ngày thì thành năm.
Khảo Nguyên nói: Mộc trường sinh ở Hợi, Hoả trường sinh ở Dần, Kim trường sinh ở Tị, Thuỷ trường sinh ở Thân, Thổ cũng trường sinh ở Thân, gửi sinh ở Dần. Mỗi hành từ trường sinh qua mộc dục, quan đới, lâm quan, đế vượng, suy, bệnh, tử, mộ, tuyệt, thai, dưỡng, đi thuận qua mười hai chi.

Giảng: Đoạn chính của mục ngũ hành giải vì sao Thổ đặc biệt. Sách viết: "Thổ là vua của bốn hành… vua thì không chuyên giữ một việc, không ở một bộ." Thổ ở giữa Hà Đồ, ở bốn tháng cuối mùa (Thìn, Tuất, Sửu, Mùi), ở hai cung Khôn, Cấn giao mùa của Hậu Thiên. Nói gọn: "không có Thổ thì Thuỷ, Hoả, Kim, Mộc không đi được".
Về vòng trường sinh, các quan soạn sách thêm một lời xét đáng chú ý. Thổ sinh ở Thân là "thể" của ngũ hành (vì Thân là Khôn, là đất, nơi Thuỷ Thổ cùng đọng lại); Thổ sinh ở Dần là "dụng" (tháng Giêng khí trời giáng, khí đất thăng, cây cỏ nảy mầm). Thuật âm dương chọn ngày dùng Thổ sinh ở Dần để Thổ lâm quan ở Tị, đế vượng ở Ngọ, cùng một lệ với bốn hành kia. Sách cũng ghi thuyết "dương tử âm sinh": Giáp Mộc tử ở Ngọ thì Ất Mộc sinh ở Ngọ, âm can đi nghịch.
| Hành | Trường sinh | Lâm quan | Đế vượng | Mộ |
|---|---|---|---|---|
| Mộc | Hợi | Dần | Mão | Mùi |
| Hoả | Dần | Tị | Ngọ | Tuất |
| Kim | Tị | Thân | Dậu | Sửu |
| Thuỷ | Thân | Hợi | Tý | Thìn |
| Thổ (dụng) | Dần | Tị | Ngọ | Tuất |
Mục "can chi ngũ hành" tiếp theo xếp Giáp Ất Mộc, Bính Đinh Hoả, Mậu Kỷ Thổ, Canh Tân Kim, Nhâm Quý Thuỷ; Dần Mão Thìn Mộc phương đông, Tị Ngọ Mùi Hoả phương nam, Thân Dậu Tuất Kim phương tây, Hợi Tý Sửu Thuỷ phương bắc, Thổ gửi vượng ở Thìn Tuất Sửu Mùi. Sách còn chép và giải thích hệ ngũ hành của ngũ tinh gia (Dần Hợi Mộc, Mão Tuất Hoả, Thìn Dậu Kim, Tý Sửu Thổ, Ngọ là mặt trời, Mùi là mặt trăng), chỉ ra rằng hệ này cũng có lý, không phải tuỳ tiện.
Tam hợp, lục hợp, độn tháng độn giờ và ngũ hợp hoá khí – 三合、六合、遁、化氣
Tam hợp là ba chi trường sinh, đế vượng, mộ của một hành hợp thành một cục; lục hợp là nguyệt kiến gặp nguyệt tướng; ngũ thử độn và ngũ hổ độn là phép tìm can của giờ và của tháng; ngũ hợp hoá khí là năm cặp can hợp nhau và hoá thành một hành. Đây là năm công cụ mà gần như mọi thần sát ở quyển sau đều dùng tới.
Nguyên văn – 原文
申子辰合水局,亥卯未合木局,寅午戌合火局,巳酉丑合金局。○考原曰:三合者,取生旺墓三者以合局也。
子與丑合,寅與亥合,卯與戌合,辰與酉合,巳與申合,午與未合。○考原曰:六合者,以月建與月將為相合也。如正月建寅,月將在亥,故寅與亥合。
甲己日起甲子時,乙庚日起丙子時,丙辛日起戊子時,丁壬日起庚子時,戊癸日起壬子時。甲己年正月起丙寅,乙庚年正月起戊寅,丙辛年正月起庚寅,丁壬年正月起壬寅,戊癸年正月起甲寅。
甲與己合,乙與庚合,丙與辛合,丁與壬合,戊與癸合;甲己化土,乙庚化金,丙辛化水,丁壬化木,戊癸化火。
Dịch: Thân Tý Thìn hợp Thuỷ cục, Hợi Mão Mùi hợp Mộc cục, Dần Ngọ Tuất hợp Hoả cục, Tị Dậu Sửu hợp Kim cục. Khảo Nguyên nói: tam hợp là lấy ba vị sinh, vượng, mộ hợp thành cục.
Tý hợp Sửu, Dần hợp Hợi, Mão hợp Tuất, Thìn hợp Dậu, Tị hợp Thân, Ngọ hợp Mùi. Khảo Nguyên nói: lục hợp là nguyệt kiến với nguyệt tướng hợp nhau; như tháng Giêng kiến Dần, nguyệt tướng ở Hợi, nên Dần hợp Hợi.
Ngày Giáp, Kỷ khởi giờ Giáp Tý; ngày Ất, Canh khởi giờ Bính Tý; ngày Bính, Tân khởi giờ Mậu Tý; ngày Đinh, Nhâm khởi giờ Canh Tý; ngày Mậu, Quý khởi giờ Nhâm Tý. Năm Giáp, Kỷ tháng Giêng khởi Bính Dần; năm Ất, Canh khởi Mậu Dần; năm Bính, Tân khởi Canh Dần; năm Đinh, Nhâm khởi Nhâm Dần; năm Mậu, Quý khởi Giáp Dần.
Giáp hợp Kỷ, Ất hợp Canh, Bính hợp Tân, Đinh hợp Nhâm, Mậu hợp Quý; Giáp Kỷ hoá Thổ, Ất Canh hoá Kim, Bính Tân hoá Thuỷ, Đinh Nhâm hoá Mộc, Mậu Quý hoá Hoả.

Giảng: Bốn nhóm này nên học thuộc theo thứ tự sách chép.
- Tam hợp suy thẳng từ bảng trường sinh ở mục trước: Thuỷ sinh Thân, vượng Tý, mộ Thìn nên Thân Tý Thìn là Thuỷ cục. Sách chép thêm thuyết của Hoài Nam Tử cho Thổ một bộ tam hợp riêng (sinh Ngọ, tráng Tuất, tử Dần) "để giữ một nghĩa", nhưng nói rõ các nhà âm dương chỉ dùng bốn cục.
- Lục hợp có gốc thiên văn: tháng nào mặt trời ở cung nào thì chi của tháng hợp với chi của cung ấy. Lục hợp vì vậy không phải hợp "tình cảm" như cách hiểu dân gian, mà là hợp giữa vòng trời và vòng đất.
- Ngũ thử độn (độn giờ) và ngũ hổ độn (độn tháng) là phép tính, không phải thần sát. Sách giải: lịch nguyên thượng cổ lấy năm, tháng, ngày, giờ đều khởi Giáp Tý; Giáp Tý đếm thuận sáu mươi giờ là hết năm ngày, nên ngày Kỷ lại khởi giờ Giáp Tý như ngày Giáp.
- Ngũ hợp hoá khí có gốc ở năm cặp số Hà Đồ (1–6, 2–7, 3–8, 4–9, 5–10 ứng Giáp–Kỷ, Ất–Canh…). Sách dẫn Thẩm Quát giải theo Hoàng Đế Tố Vấn: năm Giáp Kỷ thì khí Kiềm thiên (Mậu Kỷ) đi qua Giác, Chẩn, gặp Mậu Thìn, Kỷ Tị đều là Thổ, nên Giáp Kỷ hoá Thổ; các cặp kia cũng vậy.

Mục hoá khí có một ý mà người học Huyền Không và Liên Hoa nên để ý: ngũ vận trong Tố Vấn (Giáp Kỷ Thổ vận, Ất Canh Kim vận, Bính Tân Thuỷ vận, Đinh Nhâm Mộc vận, Mậu Quý Hoả vận) chính là nguồn của ngũ hợp hoá khí. Hiệp Kỷ Biện Phương Thư ghi rõ chỗ này: "đây là nguồn của hoá khí mười can".
Nạp âm và nạp giáp: sáu mươi hoa giáp mang âm gì – 納音、納甲
Nạp âm là phép gán cho mỗi cặp can chi trong sáu mươi hoa giáp một hành theo âm luật (Giáp Tý Ất Sửu Hải Trung Kim…); nạp giáp là phép gán mười can vào tám quẻ (Càn nạp Giáp Nhâm, Khôn nạp Ất Quý…). Quyển 1 chép đủ các thuyết giải hai phép này và chỉ ra gốc của chúng ở luật lữ và tuần trăng.
Nguyên văn – 原文
沈括曰:六十甲子有納音,鮮原其意。蓋六十律旋相為宮法也。一律含五音,十二律納六十音也。……納音之法,同類娶妻,隔八生子,此律呂相生之法也。
考原曰:乾納甲壬,坤納乙癸,乾坤包括始終之義也。……震納庚,巽納辛,坎納戊,離納己,艮納丙,兌納丁。
參同契曰:三日出為爽,震庚受西方;八日兌受丁,上弦平如繩;十五乾體就,盛滿甲東方。
Dịch: Thẩm Quát nói: sáu mươi Giáp Tý có nạp âm, ít ai truy được ý. Đó là phép sáu mươi luật xoay nhau làm cung. Một luật chứa năm âm, mười hai luật nạp sáu mươi âm. … Phép nạp âm là "cùng loại lấy vợ, cách tám sinh con", đó là phép tương sinh của luật lữ.
Khảo Nguyên nói: Càn nạp Giáp Nhâm, Khôn nạp Ất Quý, vì Càn Khôn bao trọn đầu cuối. … Chấn nạp Canh, Tốn nạp Tân, Khảm nạp Mậu, Ly nạp Kỷ, Cấn nạp Bính, Đoài nạp Đinh.
Tham Đồng Khế nói: mồng ba trăng ló, Chấn nhận Canh ở phương tây; mồng tám Đoài nhận Đinh, thượng huyền phẳng như dây; rằm thì thể Càn thành, tròn đầy ở Giáp phương đông.

Giảng nạp âm: Phép "cách tám sinh con" đi như sau: Giáp Tý là Kim (thương âm của Hoàng Chung), cùng vị lấy Ất Sửu làm vợ, cách tám sinh Nhâm Thân, Nhâm Thân lấy Quý Dậu, cách tám sinh Canh Thìn. Đủ ba nguyên của Kim thì truyền sang Hoả (Mậu Tý), rồi Mộc, Thuỷ, Thổ. Thứ tự Kim, Hoả, Mộc, Thuỷ, Thổ theo Khảo Nguyên là lấy từ thứ tự Tiên Thiên (Càn Đoài Kim, Ly Hoả, Chấn Tốn Mộc, Khảm Thuỷ, Cấn Khôn Thổ). Sách chép thêm cách tính bằng "tiên thiên số" (Giáp Kỷ Tý Ngọ 9, Ất Canh Sửu Mùi 8, Bính Tân Dần Thân 7, Đinh Nhâm Mão Dậu 6, Mậu Quý Thìn Tuất 5, Tị Hợi 4) lấy 49 trừ đi rồi xét số dư.
Cuối mục, sách chép lời Đào Tông Nghi giải tên của ba mươi nạp âm. Ví dụ: Giáp Tý Ất Sửu là Hải Trung Kim vì Tý là nước, Kim tử ở Tý mộ ở Sửu, kim chìm trong nước; Bính Dần Đinh Mão là Lô Trung Hoả vì tam dương tứ dương, trời đất mở lò; Mậu Thìn Kỷ Tị là Đại Lâm Mộc vì Thìn là đồng nội, Tị là lục dương, cây tốt cành lá giữa đồng. Ba mươi tên này người Việt quen thuộc qua "mệnh" theo năm sinh; quyển 1 cho thấy mỗi tên đều có lý từ sinh vượng tử mộ, không phải đặt tuỳ ý.
Giảng nạp giáp: Nạp giáp gắn quẻ với tuần trăng. Mồng ba trăng non hiện lúc hoàng hôn ở phương Canh (tây), một hào dương ở dưới là Chấn; mồng tám thượng huyền ở phương Đinh là Đoài; rằm trăng tròn mọc ở phương Giáp (đông) là Càn; mười sáu bắt đầu khuyết, sáng sớm thấy ở phương Tân là Tốn; hai mươi ba hạ huyền ở phương Bính là Cấn; ba mươi trăng mất ở phương Ất là Khôn. Khảm Ly là thể của mặt trăng mặt trời nên "ở giữa không dùng". Sách kết luận: trong các thuật, nạp giáp là gần lý nhất, và phép bói quẻ Hoả Châu Lâm (Lục hào) hiện nay chính là dùng phép này.
Luận theo Phong Thuỷ Liên Hoa – 蓮花風水按語
Quyển 1 Bản Nguyên cho thấy chọn ngày đúng nghĩa không bắt đầu bằng một cuốn lịch, mà bắt đầu bằng Hà Đồ. Theo Thầy Vũ Giới, "đi từ gốc sẽ thấu triệt cái ngọn, còn trên ngọn thì muôn đời không thể thấy gốc". Người học trạch nhật mà chỉ thuộc bảng "ngày Hoàng đạo, Hắc đạo" là đứng trên ngọn; đọc Bản Nguyên là quay về gốc.

Phong Thuỷ Liên Hoa đọc quyển này theo vận khí đồ ngũ vận lục khí Liên Hoa được Thầy Vũ Giới khôi phục. Mục ngũ hợp hoá khí trong sách dẫn thẳng Hoàng Đế Tố Vấn về ngũ vận, tức là chính các quan Khâm Thiên Giám cũng thừa nhận gốc của can hoá khí nằm trong vận khí. Như vậy ngày giờ không tách khỏi dòng khí trời đất: tháng là một nhịp của khí (tích quái), ngày là một nhịp nhỏ hơn (can chi, nạp âm), giờ là nhịp nhỏ nhất (ngũ thử độn).
Phong Thuỷ Liên Hoa giữ ba nguyên tắc khi dùng phần Bản Nguyên:
- Hình trước, ngày sau. "Nhất hình nhì khí": chọn ngày chỉ giúp việc đã đúng hình thế được thuận hơn, không cứu được một căn nhà hỏng cục hay một huyệt sai long.
- Dùng Hậu Thiên phối Lạc Thư cho phương vị, giữ đúng Tốn Khôn. Cung Tốn ba sơn Thìn Tốn Tị hành Mộc; cung Khôn ba sơn Mùi Khôn Thân hành Thổ. Khi an thần sát theo phương, lấy đúng hệ này.
- Thần sát phải có gốc. Một sát nào đó không quy được về sinh khắc, trường sinh, tam hợp, lục hợp, hoá khí hay nạp âm, nạp giáp thì đọc với con mắt nghi. Đây cũng chính là tinh thần mà vua Càn Long viết trong bài tựa: kính kỷ của trời, kính phương của đất, nhưng không kiêng cữ vô căn cứ.
Đó là lý pháp. Còn cách phối ngày với tuổi gia chủ, với toạ hướng cụ thể của một công trình là thủ pháp, phải dạy trực tiếp.
Những hiểu lầm thường gặp khi đọc phần Bản Nguyên
Nhiều điều người ta quen dùng trong lịch dân gian có gốc ở quyển 1, nhưng thường bị hiểu sai nghĩa ban đầu.

- "Nạp âm là mệnh, nên mệnh Hải Trung Kim kỵ mệnh Lô Trung Hoả." Trong Hiệp Kỷ Biện Phương Thư, nạp âm là một lớp ngũ hành của can chi, dùng trong một số phép trạch nhật. Sách không dạy ghép tuổi bằng nạp âm một cách máy móc.
- "Sao trực ngày là sao thật chiếu xuống." Sách khảo rằng hai mươi tám tú phối ngày là cách đánh số ngày theo kinh Tú Diệu, không phải vị trí sao thật.
- "Lục hợp là hai tuổi hợp nhau." Gốc của lục hợp là nguyệt kiến gặp nguyệt tướng, một quan hệ thiên văn giữa chuôi Bắc Đẩu và vị trí mặt trời.
- "Thổ không có trường sinh." Sách ghi Thổ sinh ở Thân (thể) và gửi sinh ở Dần (dụng); trạch nhật dùng Dần.
Ghi nhớ nhanh quyển 1:
| Mục | Một câu để nhớ |
|---|---|
| Hà Đồ | 1-6 Thuỷ bắc, 2-7 Hoả nam, 3-8 Mộc đông, 4-9 Kim tây, 5-10 Thổ giữa; thứ tự tương sinh |
| Lạc Thư | Đội 9 đạp 1, trái 3 phải 7, vai 2-4, chân 6-8; thứ tự tương khắc |
| Hậu Thiên phối Lạc Thư | Khảm 1, Khôn 2, Chấn 3, Tốn 4, giữa 5, Càn 6, Đoài 7, Cấn 8, Ly 9 |
| Tích quái | Tý Phục, Dần Thái, Tị Càn, Ngọ Cấu, Thân Bĩ, Hợi Khôn |
| Tam hợp | Thân Tý Thìn Thuỷ, Hợi Mão Mùi Mộc, Dần Ngọ Tuất Hoả, Tị Dậu Sửu Kim |
| Lục hợp | Tý Sửu, Dần Hợi, Mão Tuất, Thìn Dậu, Tị Thân, Ngọ Mùi |
| Ngũ hợp hoá khí | Giáp Kỷ Thổ, Ất Canh Kim, Bính Tân Thuỷ, Đinh Nhâm Mộc, Mậu Quý Hoả |
| Nạp giáp | Càn Giáp Nhâm, Khôn Ất Quý, Chấn Canh, Tốn Tân, Khảm Mậu, Ly Kỷ, Cấn Bính, Đoài Đinh |
Nguồn: Khâm Định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư (欽定協紀辨方書), quyển 1 "Bản Nguyên 1", bản chép trong Tứ Khố Toàn Thư. Bài trích các đoạn chính, không dịch toàn văn các đoạn dẫn Sử Ký Luật Thư, Lễ Hải Tập và lời Đào Tông Nghi về ba mươi nạp âm (chỉ tóm ý). Hiệu đính: bản chép nhiều chỗ lẫn 己 (Kỷ) với 巳 (Tị), như "己午未火", "金長生於己", "己酉丑合金局"; bài sửa thành 巳 theo văn mạch. Chữ dị thể 隂, 㑹, 歳, 尅 đổi thành 陰, 會, 歲, 剋. Sơ đồ vẽ lại bởi Phong Thuỷ Liên Hoa. Phong Thuỷ Liên Hoa biên soạn.
Bài trước: Hiệp Kỷ Biện Phương Thư: giới thiệu bộ sách chọn ngày 36 quyển
Bài sau: Quyển 2 · Bản Nguyên 2 (sắp đăng)
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- Trạch Cát Liên Hoa: tra can chi năm, tháng, ngày, giờ và thần sát theo ngày.
- La Kinh Liên Hoa: xem vòng bát quái Hậu Thiên, 24 sơn và vòng Vũ Giới.
- Lập Cục Pháp: định cục bằng hình trước khi chọn ngày.
Bài liên quan
- Hiệp Kỷ Biện Phương Thư: giới thiệu bộ sách
- Toàn bộ chuyên mục Hiệp Kỷ Biện Phương Thư
- Chuyên mục Trạch Nhật
- Thẩm Thị Huyền Không Học
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới – 隨師研習
Muốn học chọn ngày đúng gốc, đi từ Hà Đồ, Lạc Thư đến thần sát, kết hợp với hình thế và phi tinh, các bạn ghi danh, hỏi lịch khai giảng qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp – 常見問題
Quyển 1 Hiệp Kỷ Biện Phương Thư nói về gì? – 卷一論何事?
Quyển 1 là phần Bản Nguyên, đặt gốc lý cho phép chọn ngày: Hà Đồ, Lạc Thư, bát quái Tiên Thiên và Hậu Thiên, can chi, mười hai tích quái, ngũ hành, trường sinh, tam hợp, lục hợp, độn tháng giờ, ngũ hợp hoá khí, nạp âm và nạp giáp. Quyển này chưa bàn ngày tốt xấu cụ thể.
Vì sao sách chọn ngày phải bắt đầu từ Hà Đồ, Lạc Thư? – 選擇何以本圖書?
Vì sinh khắc ngũ hành, cửu cung và phương vị đều suy ra từ hai đồ này. Sách mượn lời Chu Hy: các nhà âm dương phải quy về Hà Đồ, Lạc Thư và nét quẻ; thần sát nào không có gốc ở đây thì không dùng.
Lục hợp trong trạch nhật là gì? – 六合何謂?
Lục hợp là nguyệt kiến hợp với nguyệt tướng: tháng Giêng kiến Dần, mặt trời ở cung Hợi nên Dần hợp Hợi; tương tự Tý Sửu, Mão Tuất, Thìn Dậu, Tị Thân, Ngọ Mùi. Gốc của nó là thiên văn, không phải "tuổi hợp" dân gian.
Nạp âm Hải Trung Kim, Lô Trung Hoả từ đâu mà có? – 納音何所本?
Theo Thẩm Quát, nạp âm là phép sáu mươi luật xoay làm cung, "cùng loại lấy vợ, cách tám sinh con". Tên ba mươi nạp âm do Đào Tông Nghi giải theo sinh vượng tử mộ của từng cặp can chi.
Hai mươi tám tú trực ngày có phải sao thật không? – 二十八宿值日是實星否?
Không. Sách khảo rằng phép này đến từ kinh Tú Diệu của Tây Vực, dùng tú để đánh số ngày như can chi, và mặt trời, mặt trăng, ngũ tinh không thể ngày nào cũng ở đúng một tú.








