Trong các trường phái kiến trúc hiện đại, kiến trúc hữu cơ có lẽ là trường phái gần gũi nhất với tinh thần phong thủy. Cả hai đều xuất phát từ một ý tưởng chung: công trình không đứng tách rời mà là một phần của thiên nhiên, phải hoà hợp với địa hình, ánh sáng, gió, nước và cây cối. Bài này giới thiệu kiến trúc hữu cơ là gì, nguồn gốc của khái niệm, những nguyên tắc chính, một số công trình thường được nhắc tới, những điểm gặp nhau với phong thủy và cách áp dụng tinh thần ấy cho nhà ở Việt Nam. Các trường phái khác có ở bài kiến trúc Bauhaus và bài kiến trúc tối giản.
Trong bài này: kiến trúc hữu cơ là gì · nguồn gốc · nguyên tắc chính · công trình tiêu biểu · điểm gặp nhau với phong thủy · điểm khác biệt · áp dụng cho nhà Việt · câu hỏi thường gặp.
1. Kiến trúc hữu cơ là gì?
Kiến trúc hữu cơ là quan niệm thiết kế coi công trình như một cơ thể sống, phát triển từ chính khu đất và nhu cầu của con người, thay vì áp đặt một hình thức có sẵn. Công trình hữu cơ hoà vào địa hình, dùng vật liệu tự nhiên của địa phương, để không gian bên trong và bên ngoài liên tục với nhau, và mọi bộ phận từ tổng thể tới chi tiết đều có mối liên hệ thống nhất. Hình thức có thể là đường cong mềm mại gợi thiên nhiên, nhưng cũng có thể là những khối vuông vắn nằm ngang theo mặt đất; điều cốt lõi là sự hoà hợp, không phải hình dáng.
2. Nguồn gốc
Khái niệm kiến trúc hữu cơ gắn liền với kiến trúc sư người Mỹ Frank Lloyd Wright, người đã phát triển và phổ biến thuật ngữ này trong nửa đầu thế kỷ 20. Ông chịu ảnh hưởng từ thầy mình là Louis Sullivan và từ kiến trúc truyền thống Nhật Bản. Những ngôi nhà thảo nguyên nằm thấp, trải ngang theo mặt đất, mái đua rộng của Wright là ví dụ sớm cho quan niệm này. Sau này, nhiều kiến trúc sư ở các nước khác cũng theo đuổi tinh thần hữu cơ theo cách riêng.
3. Nguyên tắc chính
- Hoà hợp với địa hình: công trình bám theo đường đồng mức, tôn trọng đá, cây, dòng nước sẵn có thay vì san phẳng tất cả.
- Vật liệu tự nhiên, địa phương: đá, gỗ, gạch, đất thể hiện đúng bản chất, gắn công trình với nơi chốn.
- Không gian liên tục: trong và ngoài kết nối qua hiên, cửa lớn, sân trong; các phòng chảy vào nhau.
- Ánh sáng và gió tự nhiên: tổ chức để công trình "thở" theo nhịp ngày đêm và mùa.
- Thống nhất từ tổng thể tới chi tiết: nội thất, đồ đạc, chi tiết được thiết kế cùng một tinh thần với công trình.
- Lấy con người làm thước đo: tỉ lệ không gian gần gũi, thoải mái.
4. Công trình tiêu biểu
Ngôi nhà Fallingwater do Frank Lloyd Wright thiết kế ở bang Pennsylvania, Hoa Kỳ, là công trình thường được nhắc tới nhiều nhất: ngôi nhà vươn ra trên một dòng thác, các tầng sàn đua như những phiến đá tự nhiên, dòng nước chảy ngay bên dưới. Ngoài ra, các công trình của kiến trúc sư Antoni Gaudí ở Barcelona cũng thường được nhắc tới khi bàn về hình thái lấy cảm hứng từ tự nhiên, dù cách tiếp cận của ông khác với Wright.
5. Điểm gặp nhau với phong thủy
- Đọc thế đất: cả hai đều bắt đầu từ việc quan sát địa hình, nước, gió, cây cối trước khi đặt công trình.
- Tôn trọng tự nhiên: phong thủy coi trọng việc không phá vỡ long mạch, mặt nước; kiến trúc hữu cơ coi trọng việc giữ lại cảnh quan sẵn có.
- Khí lưu thông: không gian liên tục, ánh sáng và gió tự nhiên gần với khái niệm khí lưu thông, tụ lại đúng chỗ.
- Vật liệu tự nhiên: gỗ, đá, đất tạo cảm giác cân bằng ngũ hành trong không gian.
- Con người là trung tâm: cả hai đều hướng tới cảm giác an ổn, thoải mái của người ở.
6. Điểm khác biệt
Kiến trúc hữu cơ không xét tới các phương pháp lý khí như hướng theo cung, sơn, thời gian; nó tập trung vào quan hệ vật lý và cảm nhận giữa công trình với thiên nhiên. Phong thủy, bên cạnh hình thế, còn có những quy tắc về hướng, vị trí các không gian và các yếu tố văn hoá. Vì vậy, một công trình hữu cơ đẹp vẫn cần được xem thêm về hướng, vị trí cửa, bếp, phòng ngủ, ban thờ nếu gia chủ quan tâm phong thủy. Ngoài ra, những công trình vươn ra trên dòng nước, mép vực như Fallingwater, xét theo phong thủy hình thế, cần được cân nhắc kỹ về thế tựa và sự an toàn.
7. Áp dụng cho nhà Việt
- Giữ lại cây, đá, mặt nước sẵn có: thiết kế quanh cây lớn thay vì chặt bỏ.
- Bám theo địa hình: nhà trên đất dốc chia thành nhiều cao độ thay vì san phẳng.
- Dùng vật liệu địa phương: gạch, đá, gỗ, tre phù hợp khí hậu và văn hoá.
- Mở không gian ra sân vườn: hiên rộng, cửa lớn, sân trong kiểu nhà truyền thống.
- Thông gió, che nắng tự nhiên: mái đua, lam, cây xanh thay cho máy móc khi có thể.
- Kết hợp kiểm tra phong thủy: đặt la kinh lên mặt bằng bằng app Lập Cục Pháp, dựng phương án bằng app Vẽ Mặt Bằng 2D – 3D.
Nhà vườn Nam Bộ, nhà ba gian Bắc Bộ hay nhà rường Huế đều mang những nét "hữu cơ" theo cách riêng: hoà vào vườn cây, ao nước, dùng vật liệu tại chỗ, thích nghi khí hậu. Có thể tham khảo các mẫu trong kho mẫu nhà truyền thống Liên Hoa.
8. Những điều cần tránh khi theo đuổi kiến trúc hữu cơ
- Chạy theo hình thức cong lượn mà bỏ qua công năng và chi phí.
- Đặt công trình ở vị trí đẹp nhưng nguy hiểm như mép vực, lòng suối.
- Dùng vật liệu tự nhiên không phù hợp khí hậu ẩm, nhanh xuống cấp.
- Không gian liên tục quá mức, thiếu riêng tư cho phòng ngủ.
9. Một ngôi nhà vườn theo tinh thần hữu cơ
Hãy hình dung một khu đất ven đô có một cây xoài lớn ở giữa và một con mương nhỏ phía trước. Thay vì chặt cây, san lấp mương, ngôi nhà được thiết kế thành hình chữ L ôm lấy cây xoài, cây trở thành tâm điểm của sân trong, che bóng cho phòng khách và bếp. Con mương được cải tạo thành một dải nước có bờ cỏ, phía lõm hướng về nhà. Nhà một tầng rưỡi, mái ngói đua rộng, tường gạch trần, cửa gỗ lớn mở ra hiên. Phòng ngủ đặt ở cánh yên tĩnh, có tường đặc phía sau làm thế tựa, cửa sổ nhìn ra vườn. Ngôi nhà vừa giữ được những gì tự nhiên đã có, vừa đáp ứng các nguyên tắc phong thủy về thế tựa, minh đường, nước ôm và khí lưu thông. Đó chính là cách tinh thần hữu cơ có thể đi vào một ngôi nhà Việt bình dị.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- App Vẽ Mặt Bằng Liên Hoa 2D – 3D: thử phương án nhà hoà vào sân vườn và địa hình.
- App Lập Cục Pháp: đặt la kinh Liên Hoa lên mặt bằng để kiểm tra bố trí.
- Mẫu nhà Liên Hoa: tham khảo mẫu nhà vườn, nhà truyền thống.
- La kinh trực tuyến Liên Hoa: đo và đọc hướng khu đất ngay trên web.
Câu hỏi thường gặp về kiến trúc hữu cơ
Kiến trúc hữu cơ có phải là kiến trúc nhiều đường cong?
Không nhất thiết. Cốt lõi là sự hoà hợp với thiên nhiên và địa hình; hình thức có thể cong hoặc vuông vắn.
Kiến trúc hữu cơ có tốn kém không?
Có thể tốn kém nếu theo đuổi hình thức phức tạp; nhưng tinh thần dùng vật liệu địa phương, giữ cảnh quan sẵn có có thể giúp tiết kiệm.
Kiến trúc hữu cơ có hợp phong thủy không?
Nhiều điểm rất gần với phong thủy hình thế. Cần xem thêm về hướng, vị trí các không gian và thế tựa của công trình.
Nhà phố có áp dụng được tinh thần hữu cơ không?
Có, qua giếng trời, cây xanh, vật liệu tự nhiên và không gian mở ra sân sau, ban công.
Cần tư vấn thiết kế nhà hoà hợp thiên nhiên và phong thủy, có thể liên hệ Phong Thuỷ Liên Hoa.
