Thủ ấn trong Dịch học Liên Hoa: bàn tay và quẻ phong thủy

Thủ ấn là một bộ phận rất quan trọng trong Dịch học Liên Hoa: dùng hai bàn tay và các ngón tay kết lại thành hình của quái, của quẻ, để vừa học Dịch vừa kết tập năng lượng. Nhiều người nghĩ thủ ấn chỉ là chuyện của nhà chùa hay của võ thuật, nhưng theo Thầy Vũ Giới, bàn tay chính là một tiểu vũ trụ, và thủ ấn đúng là cách đưa Kinh Dịch từ trang sách về cơ thể người học.

"Trong Dịch có bộ thủ ấn rất quan trọng."

— Thầy Vũ Giới

Bài viết này được biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới về bộ thủ ấn Liên Hoa. Ở đây chỉ trình bày phần lý pháp: thủ ấn là gì, dựa trên nguyên lý nào, khác bấm ấn ra sao, gồm những bộ nào và dùng vào việc gì. Còn hình ấn cụ thể, cách kết từng ấn, thời điểm và trình tự thì thuộc thủ pháp, phải được dạy trực tiếp trên lớp, có người chỉnh tay, chỉnh thế. Đó cũng là nguyên tắc chung của Phong Thuỷ Liên Hoa: lý pháp thì chia sẻ, còn thủ pháp thì truyền tận tay.

Người học Dịch thường bắt đầu bằng mắt và trí: nhìn quẻ, đọc hào, học thuộc tên sáu mươi tư quẻ, nhớ quẻ thượng quẻ hạ. Cách học đó cần thiết, nhưng dễ khiến Dịch trở thành một mớ ký hiệu nằm ngoài người học. Thủ ấn mở thêm một con đường khác: học Dịch bằng thân, để quẻ không chỉ nằm trên giấy mà nằm trên chính đôi tay mình.

Vạn vật đồng nhất: bàn tay là một tiểu vũ trụ

Thầy Vũ Giới giảng: "Nguyên lý vạn vật đồng nhất – thì bàn tay chính là một tiểu vũ trụ trong một đại vũ trụ cơ thể, và hơn thế là một toàn thể vũ trụ bên ngoài ta."

Đây là cách nhìn quen thuộc của cổ học Á Đông: cái nhỏ phản chiếu cái lớn, cái bộ phận chứa hình bóng của cái toàn thể. Con người là tiểu thiên địa giữa đại thiên địa. Trong con người lại có những "tiểu thiên địa" nhỏ hơn – khuôn mặt, bàn chân, bàn tay – mỗi phần đều có thể được đọc như một đồ hình thu nhỏ của toàn thân.

Bàn tay đặc biệt ở chỗ nó vừa có cấu trúc rõ ràng, vừa linh động. Có lòng bàn tay làm trung tâm, có năm ngón toả ra, mỗi ngón lại có các đốt. Nó có thể mở ra hay nắm lại, ngửa lên hay úp xuống, hướng ra ngoài hay hướng vào trong. Chính sự linh động đó cho phép bàn tay mô phỏng được nhiều trạng thái âm dương khác nhau – điều mà một đồ hình cố định trên giấy không làm được.

Từ nguyên lý vạn vật đồng nhất, Thầy rút ra một điều thực tiễn: khi bàn tay kết đúng hình của một trạng thái âm dương, nó trở thành một "cổng" giao tiếp giữa người và khí xung quanh. Thầy viết: "Khi thủ ấn đúng sẽ thu hút năng lượng từ xung quanh hỗ trợ cho ta rất nhiều." Câu này cần hiểu trong khuôn khổ tu tập: thủ ấn là một phương tiện giúp thân – tâm – khí quy về một trạng thái, chứ không phải phép màu thay cho nỗ lực, cũng không phải phương pháp chữa bệnh.

Từ hào thành quái, từ ngón thành bàn tay

Điểm hay nhất trong bài giảng là phép so sánh giữa cấu trúc của quẻ Dịch và cấu trúc của bàn tay. Thầy Vũ Giới viết: "Nếu các hào của một quái cấu tạo nên quái thì các ngón tay góp tạo nên bàn tay. Thủ ấn là dùng bàn tay và ngón tay kết tập bộ ấn."

Một quái gồm ba hào, mỗi hào là âm hoặc dương. Thay đổi một hào, quái đổi thành quái khác. Bàn tay cũng vậy: mỗi ngón co hay duỗi, chạm hay tách, là một biến số. Thay đổi trạng thái một ngón, toàn bộ hình ấn thay đổi theo. Như vậy, thủ ấn không phải là những tư thế tay được chọn tuỳ ý cho đẹp, mà là một hệ thống có cấu trúc tương ứng với cấu trúc của Dịch.

Có thể sắp sự tương ứng ấy thành bảng để dễ nhớ:

Trong Kinh Dịch	Trên bàn tay	Ý nghĩa với người học
Hào âm – hào dương	Trạng thái từng ngón: co – duỗi, khép – mở	Đơn vị nhỏ nhất của biến hoá
Quái (ba hào)	Một tổ hợp ngón trên một bàn tay	Một trạng thái khí có tên gọi, có tượng
Quẻ kép (hai quái)	Hai bàn tay kết hợp	Quan hệ trên – dưới, trong – ngoài của quẻ
Âm dương chính phối	Tay trái – tay phải	Hai cực phải phối đúng bộ thì ấn mới thành

Nhìn bảng này, ta hiểu vì sao Thầy nhấn mạnh: "Cái hay của bộ thủ ấn Liên Hoa là dùng đúng chính xác bộ quẻ của Kinh Dịch và thực hành." Mỗi ấn không phải được sáng tác theo cảm hứng, mà phải truy được về một quẻ cụ thể. Người học kết ấn nào thì phải biết ấn ấy ứng với quẻ nào, quẻ ấy mang tượng gì, nghĩa gì.

Thủ ấn khác bấm ấn: vì sao phải dùng cả hai tay

Nhiều người học các môn dự đoán đã quen với việc bấm đốt ngón tay – dùng ngón cái lần trên các đốt của những ngón còn lại để tính can chi, tính cung, tính quẻ. Đó là bấm ấn, một kỹ thuật tính toán trên một bàn tay. Thầy Vũ Giới phân biệt rõ: "Bộ thủ ấn là dùng cả hai tay để thủ ấn – thủ ấn khác bấm ấn."

Sự khác biệt nằm ở mục đích và cấu trúc:

• Bấm ấn chủ yếu là công cụ tính: bàn tay như một bàn tính, các đốt ngón như các ô ghi số. Một tay là đủ.
• Thủ ấn là kết hình: hai bàn tay cùng tạo nên một hình thể tương ứng với một quẻ, vừa để nhận biết, vừa để kết tập khí.
• Bấm ấn cho ra một kết quả để luận đoán; thủ ấn tự nó đã là một trạng thái, một tư thế của thân và tâm.

Vì sao phải dùng cả hai tay? Thầy giảng: "Hai tay trái phải là bộ âm dương chính phối của bộ thủ ấn Liên Hoa." Nguyên lý phu thê chính phối chạy suốt trong học thuật Liên Hoa: nóc với nền, mạch với thuỷ, long với hổ, và ở đây là tay trái với tay phải. Một bàn tay chỉ là một cực. Hai bàn tay mới thành một cặp âm dương, mới có giao, mới có sinh. Một quẻ kép trong Kinh Dịch cũng gồm hai quái chồng lên nhau, nên hai bàn tay chính là hình ảnh tự nhiên của quẻ kép.

Bộ thủ ấn Liên Hoa: thủ ấn quái dịch và thủ ấn quẻ giải

Theo bài giảng, bộ thủ ấn Liên Hoa gồm hai nhóm: thủ ấn quái dịch dự đoán và thủ ấn quẻ giải dùng khi gặp quẻ xấu.

Nhóm thứ nhất gắn với việc học và dùng Dịch để dự đoán. Khi người học kết được ấn tương ứng với một quẻ, quẻ ấy trở nên cụ thể, có hình, có cảm giác. Thay vì chỉ nhìn sáu vạch trên giấy, người học "cầm" quẻ trên tay. Điều này giúp ghi nhớ cấu trúc quẻ, quan hệ giữa các quái, và cả những biến hoá khi một hào thay đổi.

Nhóm thứ hai là thủ ấn quẻ giải. Trong Dịch, có quẻ mang tượng hanh thông, có quẻ mang tượng trở ngại. Khi gieo được một quẻ xấu, người học Dịch không nên hoảng hốt, cũng không nên chạy đi tìm thứ gì để "cúng giải". Theo Thầy, quẻ giải là một quẻ khác trong chính hệ thống sáu mươi tư quẻ, dùng để chuyển hoá trạng thái của quẻ xấu. Thủ ấn quẻ giải là cách người học kết lại tư thế của quẻ ấy, đưa thân tâm về trạng thái hoá giải.

Cần nói cho đúng tinh thần: thủ ấn quẻ giải là một phương tiện tu tập và điều tâm, giúp người gặp quẻ xấu bình tĩnh lại, nhìn rõ vấn đề và hành động sáng suốt hơn. Nó không thay thế cho việc sửa chữa những gì cần sửa trong thực tế. Gặp quẻ báo trở ngại trong công việc thì vẫn phải xem lại công việc; gặp quẻ báo bất an về sức khoẻ thì vẫn phải đi khám. Dịch dạy người ta biết thời, biết thế để hành xử, chứ không dạy người ta ngồi yên chờ phép lạ.

Xa là kết tập năng lượng, gần là học Dịch nhanh

Thầy Vũ Giới tóm công dụng của bộ thủ ấn bằng hai câu rất gọn:

"Xa là kết tập năng lượng. Gần là bộ thủ pháp giúp học Dịch nhanh chóng."

Cái gần là lợi ích ai cũng thấy được ngay. Học sáu mươi tư quẻ bằng mắt thì dễ quên; học bằng tay thì mỗi quẻ gắn với một cảm giác thân thể, nhớ lâu hơn. Khi kết ấn, người học buộc phải hiểu quẻ có quái gì ở trên, quái gì ở dưới, hào nào âm, hào nào dương. Vì vậy, thủ ấn là một phương pháp học Dịch chủ động, biến kiến thức thành thao tác.

Cái xa là con đường tu tập. Khi đã thuần thục, thủ ấn trở thành phương tiện để thân – tâm – khí quy về một, giống như phép thiền, phép luyện khí mà Thầy vẫn giảng. Con đường này đòi hỏi thời gian, sự kiên trì và có thầy hướng dẫn. Không thể đọc một bài viết rồi tự kết ấn mà mong đạt ngay trạng thái kết tập năng lượng.

Thế tay chào trong võ cổ truyền: ấn Càn Khôn giao phối

Kết bài giảng, Thầy chỉ ra một ví dụ mà người Việt ai cũng từng thấy: "Hình là thế tay chào trong võ cổ truyền dân tộc – đó chính là bộ thủ ấn Càn Khôn giao phối."

Thế chào của võ cổ truyền là một tay nắm, một tay mở, hai bàn tay áp vào nhau trước ngực. Nhìn bằng con mắt Dịch, đó là một cặp âm dương rõ ràng: một bên cương, khép, tụ; một bên nhu, mở, đón. Càn là thuần dương, Khôn là thuần âm; hai bên gặp nhau, giao nhau. Càn Khôn giao phối là gốc của mọi biến hoá, là cha mẹ của sáu quái còn lại và của cả sáu mươi tư quẻ.

Điều này cho thấy thủ ấn không phải thứ gì xa lạ, nhập từ đâu về. Nó đã có sẵn trong văn hoá, trong nghi thức, trong cử chỉ của người Việt. Ông cha ta chào nhau bằng một ấn Càn Khôn mà nhiều khi không còn ai nhớ ý nghĩa. Dịch học Liên Hoa chỉ làm một việc: gọi đúng tên, đặt lại đúng chỗ trong hệ thống quẻ, và dạy cách dùng cho có lý.

Tóm lại, thủ ấn là cách đưa Dịch về bàn tay. Bàn tay là tiểu vũ trụ, hai tay là âm dương chính phối, mỗi ấn ứng với một quẻ thật của Kinh Dịch. Gần thì giúp học Dịch nhanh, xa thì là con đường kết tập năng lượng. Còn cách kết từng ấn thì xin hẹn các bạn trên lớp.

— Vũ Giới —

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

Bài liên quan

• 64 quẻ Kinh Dịch: cách đọc và tra cứu
• Học Dịch lý cho phong thuỷ sư
• Hướng dẫn gieo quẻ Mai Hoa
• Mối liên hệ giữa phong thuỷ và luân xa

Câu hỏi thường gặp

Thủ ấn trong Dịch học là gì?

Là dùng hai bàn tay và các ngón tay kết thành hình tương ứng với một quái hoặc một quẻ của Kinh Dịch, vừa để học quẻ vừa làm phương tiện tu tập, kết tập năng lượng.

Thủ ấn và bấm ấn khác nhau thế nào?

Bấm ấn là lần đốt ngón tay để tính toán, thường dùng một tay. Thủ ấn dùng cả hai tay để kết hình quẻ, hai tay là cặp âm dương chính phối.

Bộ thủ ấn Liên Hoa gồm những gì?

Gồm thủ ấn quái dịch dùng cho dự đoán và học quẻ, và thủ ấn quẻ giải dùng khi gặp quẻ xấu để chuyển hoá trạng thái, điều tâm.

Có thể tự học thủ ấn qua bài viết không?

Bài viết chỉ trình bày lý pháp. Cách kết từng ấn là thủ pháp, cần học trực tiếp để được chỉnh đúng hình và đúng quẻ.

Thủ ấn quẻ giải có thay được việc giải quyết vấn đề thực tế không?

Không. Thủ ấn giúp bình tâm, nhìn rõ thời thế; việc cần sửa trong công việc, sức khoẻ hay gia đạo vẫn phải được xử lý bằng hành động thực tế.