Kinh Dịch là gì: Dịch không phải là bói – góc nhìn phong thủy

Kinh Dịch là gì – một cuốn sách bói hay một học thuật về vận động khí? Thầy Vũ Giới khẳng định: Dịch không phải là bói, bói chỉ là một dụng nhỏ của Dịch, và hiểu sai chỗ này là một nhầm lẫn nguy hiểm của học thuật Á Đông.

Nhiều người nghe chữ "Dịch" là nghĩ ngay đến gieo quẻ, xem hung cát, đoán chuyện may rủi. Có người vì thế mà say mê, có người vì thế mà xem thường, cho rằng ai học Dịch cũng là thầy bói. Cả hai thái độ đều bắt nguồn từ cùng một cái gốc: gọi sai tên môn học. Bài này được biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới, đi từ chuyện "gọi tên cho đúng" đến bản chất của Dịch và cách người học nên bước vào môn này.

Thầy Vũ Giới giảng: "Dịch không phải là bói. Bói chỉ là một dụng nhỏ của Dịch. Ví dụ: một tay súng cừ khôi không phải là ông bắn súng chỉ có một tay đâu các bạn nhé!"

Câu ví von nghe vui mà sâu. "Tay súng" là cách gọi người giỏi nghề, không phải mô tả cái tay. Cũng vậy, việc Dịch dùng được để bói chỉ là một biểu hiện bên ngoài, không phải bản chất bên trong. Lấy một biểu hiện để định nghĩa toàn bộ là đọc chữ theo mặt chữ.

Một nhầm lẫn nguy hiểm: kéo môn học tự nhiên thành siêu nhiên

Thầy gọi đây là "tư duy hời hợt của người học": kéo một môn học tự nhiên thành siêu nhiên huyền bí, gán nhãn phân loại sai, định danh sai, thực hành sai, rồi quy nạp rằng ai học môn đó đều sai như vậy. Đó là một chuỗi năm bước, mỗi bước kéo theo bước sau:

1. Huyền bí hoá: coi Dịch là thứ thần bí, không cần hiểu, chỉ cần tin.
2. Phân loại sai: xếp Dịch vào ngăn "bói toán" thay vì ngăn học thuật về vận động.
3. Định danh sai: gọi người học Dịch là "thầy bói", gọi sách Dịch là "sách bói".
4. Thực hành sai: học vài cách gieo quẻ rồi đem đi đoán việc, bỏ qua nền tảng âm dương, Hà Đồ.
5. Quy nạp sai: thấy người thực hành sai, kết luận cả môn học là mê tín.

Điều đáng lo là bước cuối. Khi một nền học thuật bị quy nạp thành mê tín, người nghiêm túc sẽ tránh xa, còn người chỉ muốn đoán vận lại tìm đến. Môn học vì thế ngày càng xa cái gốc của nó.

Chánh kiến và tà kiến

Thầy dẫn hai tư tưởng lớn của phương Đông để chỉ ra hậu quả của cái nhìn sai ban đầu. Theo Bát Chánh Đạo, đây là chánh kiến sai – dẫn đến mọi suy nghĩ sau đó đều sai, gọi là tà kiến. Thuyết duyên khởi của Phật dạy: niệm khởi sai, vạn pháp khởi theo duyên sau đó đều sai. Khổng Tử cũng nói "Danh chính ngôn thuận": danh mà sai thì ngôn sai, và hành sẽ sai.

Ba câu, một ý: cái nhìn đầu tiên quyết định con đường. Học Dịch mà bắt đầu bằng ý nghĩ "Dịch là bói" thì mọi thứ học sau đó đều được xếp vào cái khung bói toán. Đổi được cái nhìn đầu tiên, toàn bộ con đường đổi theo.

Dịch là vận động khí, vận động bản thể gốc của khí

"Dịch là vận động khí, là vận động bản thể gốc của khí!" – Thầy Vũ Giới

Đây là định nghĩa cốt lõi Thầy đưa ra. Chữ "Dịch" là biến đổi; cái biến đổi ấy không phải chuyện may rủi mà là sự vận động của khí – năng lượng bản thể của vạn vật. Âm dương nhị khí giao nhau, tách nhau, chuyển hoá cho nhau; mọi hình tướng trong trời đất đều là kết quả của quá trình vận động đó.

Theo cách nhìn của Liên Hoa, vận khí là thứ kiến lập nên hình chất. Khí vận động đúng với gốc âm dương của nó thì hình thành ổn định; khí trường lệch khỏi gốc thì hình chất phát triển lệch. Đây là lý do Dịch có thể đi vào phong thuỷ, vào thời vận, vào tu tập: bất cứ chỗ nào có khí vận động, chỗ đó có lý Dịch.

Vì sao Dịch bói được

Nếu Dịch không phải là bói, tại sao lại bói được? Thầy trả lời bằng một lập luận ngược: chính vì Dịch có tính tột cùng của bản thể, nên Dịch mới bói, dự đoán, tiên tri được.

"Đơn giản vì vạn sự đã, đang và chưa xảy ra đều không ngoài lý Dịch. Vậy đó! Còn hiểu Dịch chỉ là bói thì là sai!"

Nói cách khác, khả năng dự đoán là hệ quả, không phải nguyên nhân. Một người hiểu sâu quy luật dòng chảy thì đoán được nước sẽ dâng ở đâu; nhưng gọi người ấy là "người đoán nước" thì đã bỏ qua toàn bộ hiểu biết phía sau. Bói là ngọn. Lý vận động khí là gốc.

Một lý, nhiều dụng

Cùng một lý âm dương vận động, người làm phong thuỷ dùng để đọc khí của một ngôi nhà: chỗ nào động, chỗ nào tĩnh, khí vào từ đâu, tụ ở đâu. Người chọn ngày dùng để đọc khí của thời gian: ngày nào khí thịnh, ngày nào khí suy. Người tu tập dùng để quan sát khí trong chính thân mình. Người gieo quẻ dùng để đọc trạng thái khí của một sự việc ở một thời điểm. Bốn việc khác nhau, nhưng chung một gốc. Nếu gọi Dịch là "bói", ta chỉ giữ lại một trong bốn việc ấy và đánh mất ba việc còn lại. Đó là cái giá của việc định danh sai.

Thuỷ tổ của Dịch: "Thiên nhất sinh thuỷ"

Đến đây Thầy đặt một câu hỏi tưởng như lạc đề: thuỷ tổ của nó là gì? Và tự trả lời rằng nghe chữ "thuỷ tổ", người nghe có thể thấy hơi hư cấu, nhưng người học Dịch thì phải hiểu thuỷ tổ chính là Dịch. Vì sao?

"Thiên nhất sinh thuỷ, địa nhị sinh hoả. Việc đầu tiên trong trời đất là sinh Thuỷ, nên tổ đều gọi là thuỷ tổ, không phải hoả tổ hay mộc tổ gì cả." – Thầy Vũ Giới

Đây là một ví dụ rất đặc trưng cho cách Thầy giảng: lấy một từ quen thuộc trong đời sống – "thuỷ tổ" – rồi truy về gốc của nó trong Hà Đồ. Số một của Trời sinh Thuỷ, là cái khởi đầu. Từ đó mới có chữ "thuỷ tổ" chỉ cái gốc đầu tiên. Học Dịch là phải biết những điều như thế, vì cái gì thuộc về Dịch thì người học Dịch phải biết.

Hà Đồ là cha mẹ, quẻ là con cháu

Câu "Thiên nhất sinh thuỷ" thuộc về Hà Đồ, không thuộc về một quẻ nào. Điều này cho thấy thứ tự học đúng: Hà Đồ, âm dương là cha mẹ; ngũ hành, bát quái, 64 quẻ là con cháu. Người chỉ học cách gieo quẻ, tra lời quẻ mà chưa nắm Hà Đồ là học con cháu trước cha mẹ – hiểu được "cái gì" mà không hiểu "tại sao".

Tâm pháp: phần không thể thiếu khi học Dịch

Bên cạnh lý, Thầy chỉ ra một tầng sâu hơn mà người học Dịch thường bỏ qua:

"Suy niệm trong vô thức của ta, trong tĩnh lặng của cái chưa thành, cái vốn dĩ tự tại, ta sẽ thấy được bản thể của khí. Mọi ứng dụng chỉ là hữu vi pháp, không có tâm pháp thì vạn pháp đều rỗng, vô khí và vô lực. Tâm pháp có tâm ấn."

Đoạn này nói về hai tầng của học Dịch. Tầng thứ nhất là hữu vi pháp: các ứng dụng, công thức, cách lập quẻ, cách luận. Tầng thứ hai là tâm pháp: khả năng tĩnh lặng để cảm được bản thể của khí trước khi nó thành hình. Thiếu tầng thứ hai, mọi ứng dụng chỉ là cái vỏ – có hình mà không có khí, không có lực.

Đây cũng là lý do Liên Hoa coi học thuật đi liền với tu tập. Học – nghiên cứu – tu tập là ba việc của cùng một con đường. Phần tâm ấn không đọc được trong sách; nó đến từ thực hành và sự truyền dạy trực tiếp.

Dịch là một nền văn minh

Ở phần kết bài giảng, Thầy mở rộng tầm nhìn: Dịch là một nền văn minh. Thầy lưu ý người học rằng bộ mã Hà Đồ gốc của kinh là bộ mã có bốn chủng tử quan trọng, mà theo cách diễn đạt của Thầy, tương ứng với những khái niệm nền của khoa học hiện đại: số, sóng, hạt và nhị phân.

Chủng tử	Gợi ý cách hiểu trong Dịch học
Số	Hà Đồ là đồ hình của số; mỗi con số mang một trạng thái khí (như "thiên nhất sinh thuỷ").
Sóng	Khí vận động theo chu kỳ, lên xuống, tụ tán – nhịp của âm dương.
Hạt	Khí kết tụ thành hình chất cụ thể, cái "thành" của vận động.
Nhị phân	Hào âm, hào dương – hai trạng thái gốc tổ hợp thành bát quái và 64 quẻ.

Cần đọc đúng tinh thần của nhận định này. Thầy không nói Dịch "là khoa học" theo nghĩa thực nghiệm phương Tây – quan điểm nhất quán của Liên Hoa là phong thuỷ và Dịch học thuộc văn hoá, triết học Á Đông, không nên "khoa học hoá" để bán buôn. Điều Thầy muốn chỉ ra là: một nền học thuật chứa những ý niệm nền tảng như vậy không thể bị thu nhỏ thành chuyện bói toán.

Học Kinh Dịch đúng cách: những bước nên đi

Từ những luận điểm trên, có thể rút ra một lộ trình cho người muốn học Kinh Dịch nghiêm túc:

1. Sửa cái danh trước: xác định Dịch là học thuật về vận động khí. Danh chính thì ngôn thuận, học mới thuận.
2. Học Hà Đồ và âm dương: nắm cha mẹ trước con cháu; hiểu vì sao "thiên nhất sinh thuỷ" trước khi học lời quẻ.
3. Học bát quái, 64 quẻ như cấu trúc vận động: mỗi quẻ là một trạng thái khí, không phải một câu phán.
4. Học ứng dụng sau cùng: gieo quẻ, chọn ngày, luận phong thuỷ là các dụng; dùng được khi gốc đã vững.
5. Song hành tâm pháp: tập tĩnh lặng, quan sát khí, vì không có tâm pháp thì vạn pháp đều rỗng.

Những ngộ nhận cần tránh

• Nghĩ rằng thuộc lời 64 quẻ là đã hiểu Dịch.
• Gieo quẻ cho mọi việc nhỏ nhặt, biến Dịch thành thói quen hỏi may rủi.
• Thấy người khác dùng Dịch sai rồi kết luận cả môn học là mê tín.
• Tin rằng Dịch quyết định thay con người; Dịch giúp hiểu thời thế, còn hành động vẫn là việc của người.

Tóm lại

Kinh Dịch không phải sách bói. Dịch là vận động khí, là vận động bản thể gốc của khí; bói chỉ là một dụng nhỏ, có được chính vì Dịch đi đến tận cùng bản thể. Học Dịch phải bắt đầu bằng gọi đúng tên, đi từ Hà Đồ, và song hành với tâm pháp. Một tay súng cừ khôi không phải người bắn một tay – và một người học Dịch không phải thầy bói.

— Vũ Giới —

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

Bài liên quan

• Nền tảng Dịch lý của Hình Pháp: Hà Đồ, Lạc Thư, Bát Quái
• 64 quẻ Kinh Dịch: cách đọc và tra cứu
• Học Dịch lý cho phong thuỷ sư
• Mật mã Càn Khôn và sự khởi nguyên của bản thể

Câu hỏi thường gặp

Kinh Dịch có phải là sách bói không?

Không. Theo Thầy Vũ Giới, Dịch là học thuật về vận động khí; bói chỉ là một dụng nhỏ của Dịch.

Tại sao Dịch lại dự đoán được?

Vì Dịch đi đến tận cùng bản thể: vạn sự đã, đang và chưa xảy ra đều không ngoài lý Dịch, nên hiểu lý thì suy được việc.

Người mới nên bắt đầu học Kinh Dịch từ đâu?

Từ Hà Đồ và âm dương, rồi đến bát quái, 64 quẻ, sau cùng mới là ứng dụng như gieo quẻ, chọn ngày.

Tâm pháp trong học Dịch là gì?

Là khả năng tĩnh lặng để cảm được bản thể của khí. Thiếu tâm pháp, mọi ứng dụng chỉ là hữu vi pháp, rỗng và vô lực.

Học Dịch có giúp gì cho phong thuỷ?

Có. Hà Đồ, âm dương, bát quái là nền của lý khí; người học phong thuỷ từ gốc đều phải đi qua Dịch học.