Bốn pháp bảo của Kinh Dịch: lý, số, tượng, đồ trong phong thủy

Kinh Dịch không phải là một cuốn sách bói, mà là bộ kinh mô tả sự vận động của toàn cõi, được dựng trên bốn pháp bảo: Dịch lý, Dịch số, Dịch tượng và Dịch đồ. Hiểu đủ bốn trụ này thì mới thấy vì sao phong thuỷ, chiêm bốc hay tu luyện đều chỉ là những nhánh mọc ra từ cùng một gốc.

"Tứ trụ cấu thành Kinh Dịch mô tả vận động toàn cõi. Ở đây, tôi mở rộng ra 'toàn cõi' thay vì chỉ nói 'vũ trụ'."

— Thầy Vũ Giới

Đây là bài mở đầu cho loạt bài Lý – Dụng Kinh Dịch Liên Hoa. Thay vì đi ngay vào 64 quẻ hay cách gieo quẻ như phần lớn tài liệu phổ thông, Thầy Vũ Giới chọn bắt đầu từ câu hỏi căn bản hơn: Kinh Dịch được cấu thành từ những gì, và người học phải cầm nắm những "pháp bảo" nào thì mới gọi là hiểu Dịch. Câu trả lời của Thầy gồm bốn chữ: lý – số – tượng – đồ.

Cách đặt vấn đề này có ý nghĩa thực tế rất lớn. Nhiều người học Dịch nhiều năm vẫn cảm thấy rời rạc: biết quẻ mà không biết vì sao quẻ như thế, thuộc số mà không hiểu số từ đâu ra, nhìn hình bát quái mà không thấy được khí đang chạy. Nguyên nhân thường nằm ở chỗ họ chỉ cầm một hoặc hai pháp bảo, bỏ quên phần còn lại. Bài này lần lượt giải nghĩa từng trụ, chỉ ra trụ nào đã bị thất truyền, và đặt phong thuỷ vào đúng vị trí của nó trong cây Dịch học.

Trước khi đi vào chi tiết, có một điểm Thầy muốn đính chính. Người ta hay nói Thánh Tổ Phục Hy quan sát thiên tượng, địa tượng mà thành Dịch. Thầy cho rằng nói vậy "cũng chưa hẳn đúng":

"Tôi xin đính chính: chính chư Tổ giác ngộ mà viết ra Kinh Dịch. Chỉ có giác ngộ mới thấu triệt đến mức ấy."

Quan sát là cần, nhưng quan sát chỉ cho ta thấy hiện tượng. Còn thấu được cái lý xuyên suốt mọi hiện tượng thì phải là tầng giác ngộ. Chính vì vậy, học Kinh Dịch theo Liên Hoa không dừng ở việc thuộc lòng, mà đi kèm tu tập.

Kinh Dịch là gì: bộ kinh về sự chuyển dịch của đại đạo

Theo cách giảng của Thầy Vũ Giới, Kinh Dịch thực chất là bộ kinh bàn về sự chuyển dịch của đại tự nhiên và quy luật vận hành của đại đạo. "Đại đạo" ở đây là toàn thể vũ trụ, bao gồm cả phần hữu hình ta thấy được lẫn phần vô hình ẩn phía sau. Chữ "Dịch" vì thế trước hết là biến dịch: không có gì đứng yên, mọi thứ đều đang chuyển.

Về mặt triết luận, Kinh Dịch khẳng định mọi sự trên đời đều vận hành theo bộ nhị nguyên đối đãi. Có nam thì có nữ, có trời thì có đất, có nóng thì có lạnh. Hai mặt của bàn tay, hai cực của nam châm, hai cực Bắc – Nam của Trái Đất cũng tuân theo chân lý ấy. Đó là nền móng âm dương mà mọi tầng sau đều phải dựa vào.

Từ nền âm dương, Kinh Dịch triển khai ba học thuyết cốt lõi mà người học phong thuỷ nào cũng gặp:

• Âm Dương: tiền đề của mọi phép phân định; Thầy thường so sánh với mã nhị phân 0 và 1 trong máy tính để người trẻ dễ hình dung.
• Ngũ Hành: năm quy luật vận hành Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ qua các quan hệ tương sinh, tương khắc, tương thừa, tương vũ.
• Bát Quái: bộ máy vận hành năng lượng của một bố cục địa lý hay một sự vật, kết hợp quy luật của khí, biểu tượng của quái và tinh lực của địa cuộc.

Thầy cũng nhắc rằng trong kho tàng kinh điển hiện nay chủ yếu còn lại bộ Chu Dịch, còn hai bộ Liên Sơn Dịch và Quy Tàng Dịch đã thất truyền. Biết điều này để khiêm tốn: cái ta đang cầm trên tay chỉ là một phần của di sản, và phần đã mất cần được khôi phục bằng nghiên cứu nghiêm túc chứ không thể đoán bừa.

Bốn pháp bảo của Kinh Dịch: lý, số, tượng, đồ

Đây là phần cốt lõi của bài. Thầy Vũ Giới tóm bốn pháp bảo như sau, mỗi pháp bảo là một "trụ" chống đỡ toàn bộ Kinh Dịch:

Pháp bảo	Thầy Vũ Giới giảng	Vai trò khi học
Dịch lý	Triết lý của Kinh Dịch, bao hàm vạn vật trong trời đất, lấy Âm Dương làm gốc.	Trả lời câu hỏi "tại sao", là la bàn định hướng cho mọi suy luận.
Dịch số	Chính là số của Dịch, trước tiên là số Hà Đồ.	Lượng hoá sự vận động, cho phép tính toán, khởi quẻ, định cục.
Dịch tượng	Công thức tượng hình của Bát Quái.	Chuyển cái lý trừu tượng thành hình ảnh có thể nhận diện trong đời sống và địa hình.
Dịch đồ	Chính là Hà Đồ – đồ hình vận động của cả vũ trụ này.	Đặt lý, số, tượng vào một sơ đồ chung, cho thấy khí chạy thế nào.

Bốn trụ này không đứng riêng. Lý mà không có số thì chỉ là triết luận suông, không ứng dụng được. Số mà không có lý thì thành phép tính máy móc, ra kết quả mà không biết vì sao. Tượng mà không có đồ thì người học chỉ nhận ra hình ảnh rời rạc, không thấy được chúng nối với nhau ra sao. Đồ mà thiếu lý thì chỉ còn là một hình vẽ đẹp.

Dịch lý: cái gốc lấy âm dương làm chủ

Dịch lý là triết lý bao trùm. Khi Thầy nói "lấy Âm Dương làm gốc", điều đó có nghĩa là mọi kết luận trong Dịch học, dù là luận một quẻ hay luận một ngôi nhà, cuối cùng đều phải quy về được quan hệ âm dương. Nếu một lập luận không quy về được âm dương, đó là dấu hiệu người học đang đi lạc vào ngọn.

Dịch số: trước tiên là số Hà Đồ

Nhiều người nghĩ "số của Dịch" là số quẻ, số hào. Thầy nhấn mạnh thứ tự: trước tiên là số Hà Đồ. Số quẻ, số hào, số Lạc Thư đều là những bước triển khai sau. Ai bắt đầu từ ngọn thì sẽ thuộc rất nhiều con số mà không thấy được dòng chảy chung giữa chúng.

Dịch tượng: công thức tượng hình của Bát Quái

Tượng là cầu nối giữa lý và đời. Càn là trời, là cha, là kim; Khôn là đất, là mẹ, là thổ. Nhờ tượng mà người hành nghề nhìn một hình núi, một dòng nước, một khối nhà có thể nhận ra quái tượng đang hiện. Nhưng tượng là "công thức" chứ không phải bảng tra: dùng tượng mà không có lý thì rất dễ gán ghép tuỳ tiện.

Dịch đồ – pháp bảo thứ tư đã thất truyền

Điểm đặc biệt nhất trong bài giảng là nhận định của Thầy về pháp bảo thứ tư:

"Trong bốn pháp bảo này, hiện còn ba, pháp bảo thứ tư đã bị thất truyền. Đây cũng là công trình nghiên cứu cá nhân của tôi – Vũ Giới."

Dịch đồ, theo Thầy, chính là Hà Đồ hiểu như một đồ hình vận động của toàn vũ trụ, chứ không chỉ là một bảng chấm đen trắng để học thuộc. Khi phần "đồ" bị mất, người đời sau chỉ còn giữ lại lý, số và tượng, giống như có đủ vật liệu mà mất bản vẽ. Hệ quả là các trường phái mỗi bên giữ một mảnh, và rất khó thấy được vì sao các mảnh ấy lại thuộc về cùng một công trình.

Công trình mà Thầy Vũ Giới theo đuổi, được gọi là Nguyên lý gốc Hà Đồ Ngũ Vận Lục Khí Liên Hoa, chính là nỗ lực dựng lại bản vẽ ấy: dùng Vận Khí Đồ Hà Đồ để thống nhất mọi vận động khí của vũ trụ và của tiểu cục. Khi có đồ, người học có thể đặt một quẻ, một phương vị, một dòng thuỷ vào cùng một hệ quy chiếu và thấy chúng tương tác.

Với người học phong thuỷ, đây là điểm khác biệt lớn. Không có đồ, việc định cục, định tâm của một ngôi nhà rất dễ trở thành cảm tính. Có đồ, người học biết mình đang đứng ở đâu trong dòng vận động của khí, và lý số chỉ là công cụ đo đạc bên trên một nền hình đã được nhìn đúng.

Phong thuỷ, chiêm bốc và tu luyện: những nhánh của cây Dịch

Sau khi trình bày bốn pháp bảo, Thầy Vũ Giới đặt các bộ môn vào vị trí của chúng:

"Phong thuỷ chỉ là một nhánh nhỏ ứng dụng của Kinh Dịch. Kinh Dịch còn một nhánh quan trọng nữa là Chiêm Bốc – phép tiên tri, dự đoán bằng quẻ hay phép độn."

Câu này nghe qua có vẻ hạ thấp phong thuỷ, nhưng thực ra là để nâng cao người học. Khi biết phong thuỷ là nhánh, người học sẽ không cố giải thích mọi thứ chỉ bằng vài công thức hướng nhà, mà biết quay về gốc Dịch mỗi khi gặp chỗ bế tắc.

Thầy cũng chỉ ra ba tầng ứng dụng lớn của Dịch:

1. Tu luyện: Kinh Dịch là bộ kinh gốc để các bậc tiên gia thực hành pháp luyện khí hoá thần, giúp hành giả thấu hiểu sự vận động của năng lượng trong chính mình.
2. Ứng dụng vào đất và nhà: phong thuỷ, kiến trúc, lập cục cho nhà ở, mộ phần, đô thị.
3. Chiêm bốc, dự đoán: khi một lý thuyết chạm đến chân lý thì nó có khả năng dự báo; vì Kinh Dịch phản ánh quy luật của toàn vũ trụ, nó cho phép người dùng thấy trước xu hướng sự việc.

Thầy nhắc thêm một điều dễ bị quên: coi quẻ chỉ là cái "dụng" bề ngoài. Giá trị thật nằm ở triết luận Dịch học, và đỉnh cao nhất là tu luyện theo đạo lý ấy.

Các tầng bậc của việc dùng Dịch để dự đoán

Theo bài giảng, việc ứng dụng Dịch học để tiên đoán cũng chia thành nhiều tầng từ thấp đến cao:

• Dùng lý thuyết 64 quẻ kép để đoán định.
• Các phương pháp như Mai Hoa Dịch Số hay Lục Hào.
• Các hệ thống Độn pháp, dùng để dự báo những việc lớn trong nhiều năm.
• Tầng cao nhất: người tu luyện không cần lên quẻ mà vẫn cảm thấu thiên địa, tự cảm ứng được sự việc.

Thứ tự này cho thấy càng lên cao, công cụ càng ít đi và phần nội lực của người dùng càng nhiều lên. Đây là lý do Liên Hoa không tách việc học Dịch khỏi việc tu tập.

Người học Kinh Dịch cần lưu ý gì

Kinh Dịch đứng đầu Ngũ Kinh. Thầy Vũ Giới nói: "Xưa nay, làm tướng không thể không biết Kinh Dịch." Á Đông lấy Dịch làm căn bản trong nhận thức, lý luận về tự nhiên và xã hội; người Việt nói riêng cũng lấy Dịch làm gốc trong cách nghĩ, dù nhiều khi không gọi tên.

"Kinh Dịch là mạch lý chảy trong huyết quản của chúng ta. Có bài xích đi nữa cũng chẳng thể gạt bỏ."

Từ đó, có vài lưu ý thực tế cho người mới:

• Học theo thứ tự lý – số – tượng – đồ, không nhảy thẳng vào gieo quẻ. Gieo quẻ khi chưa có lý thì chỉ là đọc lời giải có sẵn.
• Không lạm dụng xem quẻ. Thầy dặn người luận quẻ phải hết sức thận trọng vì quá trình này làm tiêu hao khí lực của chính mình; không nên xem quẻ bừa bãi chỉ vì tò mò hay muốn trải nghiệm nhất thời.
• Đừng coi Dịch là bói. Bói chỉ là một dụng nhỏ của Dịch. Đặt Dịch đúng chỗ thì mới thấy được chiều sâu của nó trong phong thuỷ và tu dưỡng.
• Kiên nhẫn với phần "đồ". Đây là phần khó nhất vì đã thất truyền, cần được dẫn dắt có hệ thống, không học được bằng vài tấm hình trên mạng.

Người thấu triệt được toàn bộ hệ thống này, theo cách gọi trong bài, được tôn là Dịch Sư. Đó không phải danh hiệu để khoe, mà là trách nhiệm: hiểu Dịch thì phải dùng Dịch cho đúng đạo.

Tóm lại: Kinh Dịch có bốn pháp bảo. Lý để hiểu, số để tính, tượng để nhận, đồ để thấy toàn cục. Thiếu một trụ là nhà nghiêng. Phong thuỷ chỉ là một cành trên cây ấy, muốn cành tốt thì phải chăm gốc.

Chúc mọi người luôn bình an và tinh tấn trên con đường tìm hiểu tri thức cổ xưa này.

— Vũ Giới —

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

Bài liên quan

• Nền tảng Dịch lý của Hình Pháp: Hà Đồ, Lạc Thư, Bát Quái
• Âm dương ngũ hành theo Liên Hoa Dịch
• 64 quẻ Kinh Dịch: cách đọc và tra cứu
• Chuyên mục Kinh Dịch Liên Hoa

Câu hỏi thường gặp

Bốn pháp bảo của Kinh Dịch là gì?

Là Dịch lý (triết lý lấy âm dương làm gốc), Dịch số (trước tiên là số Hà Đồ), Dịch tượng (công thức tượng hình của Bát Quái) và Dịch đồ (Hà Đồ – đồ hình vận động của vũ trụ).

Vì sao nói Dịch đồ đã thất truyền?

Theo Thầy Vũ Giới, đời sau còn giữ lý, số, tượng nhưng mất cách hiểu Hà Đồ như một đồ hình vận động khí. Phục dựng phần này là công trình nghiên cứu riêng của Thầy trong Nguyên lý gốc Liên Hoa.

Kinh Dịch có phải là sách bói không?

Không. Bói, hay chiêm bốc, chỉ là một dụng nhỏ của Dịch. Giá trị chính nằm ở triết luận và việc tu luyện theo đạo lý của Dịch.

Học phong thuỷ có cần học Kinh Dịch không?

Cần. Phong thuỷ là một nhánh ứng dụng của Kinh Dịch; không nắm âm dương, Hà Đồ, Bát Quái thì khó hiểu vì sao các công thức phong thuỷ vận hành như vậy.

Người mới có nên tự gieo quẻ thường xuyên không?

Không nên. Luận quẻ tiêu hao khí lực, cần học lý trước và chỉ dùng khi có việc thật sự cần, không xem bừa bãi vì tò mò.