Ngày giỗ là ngày con cháu tưởng nhớ người đã khuất, tính theo ngày mất âm lịch. Trong các lễ của gia đình Việt, giỗ là lễ mang đậm tình cảm nhất: không chỉ là thắp hương, mà còn là dịp anh em họ hàng gặp nhau, kể lại chuyện của ông bà, cha mẹ, để con cháu biết mình từ đâu đến. Vì vậy, người ta thường chuẩn bị kỹ: hôm trước làm lễ tiên thường, hôm chính làm cỗ giỗ, mời họ hàng, làng xóm.
Bài này hướng dẫn trọn vẹn cho việc cúng giỗ: phân biệt giỗ đầu, giỗ hết và giỗ thường; mâm cỗ giỗ ba miền; cách chuẩn bị và bày lễ; thứ tự khấn thần linh rồi khấn gia tiên; ba bài văn khấn ngày giỗ (lễ tiên thường, giỗ đầu, giỗ thường) để gia đình tự đọc; giờ cúng và những điều nên tránh. Cuối bài là góc nhìn của Phong Thuỷ Liên Hoa về cách giữ một ngày giỗ đủ lễ mà không nặng nề.
Một điều nên nhớ: ngày giỗ trước hết là ngày nhớ ơn. Mâm cỗ to hay nhỏ không quan trọng bằng việc con cháu có mặt, nói với nhau những lời tử tế và tiếp tục giữ nếp nhà mà người đi trước để lại.
Ý nghĩa ngày giỗ và các loại giỗ
Theo phong tục truyền thống, sau khi một người mất, gia đình trải qua các mốc: tuần đầu, bốn mươi chín ngày, một trăm ngày (lễ tốt khốc – thôi khóc), rồi đến giỗ đầu sau một năm, giỗ hết sau hai hoặc ba năm tuỳ nơi, từ đó trở đi là giỗ thường hằng năm. Mỗi mốc có không khí riêng, và bài khấn cũng khác nhau một chút.
- Giỗ đầu (tiểu tường): tròn một năm sau ngày mất. Đây vẫn là thời gian có tang, không khí còn buồn; con cháu thường mặc đồ tang hoặc trang phục tối màu, lễ được làm chu đáo, họ hàng về đông.
- Giỗ hết (đại tường): năm thứ hai hoặc thứ ba tuỳ phong tục địa phương và dòng họ. Giỗ hết đánh dấu mãn tang, sau lễ con cháu bỏ tang phục.
- Giỗ thường (cát kỵ): các năm sau. Không khí nhẹ nhàng hơn, giống một ngày sum họp của gia đình để tưởng nhớ người đã khuất.
Ngoài ra, hôm trước ngày giỗ chính có lễ tiên thường: con cháu thắp hương báo với thần linh, Thổ công và mời người đã khuất về dự giỗ. Nhiều nhà làm tiên thường gọn, chỉ hương hoa, quả và mâm cơm đơn giản. Ý nghĩa sâu xa của các mốc giỗ và ba năm tang chế được bàn kỹ hơn trong bài ba năm tang chế và đạo hiếu.
Mâm cỗ giỗ gồm những gì
Mâm cỗ giỗ không có một chuẩn chung cho cả nước. Mỗi vùng, mỗi dòng họ có món riêng, và nhiều gia đình nấu những món mà người đã khuất lúc sinh thời thích ăn. Bảng dưới đây tổng hợp những món thường gặp để gia đình tham khảo.
| Phần lễ | Thường gồm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lễ chung | Hương, hoa tươi, đèn nến, nước, rượu, trầu cau, mâm ngũ quả | Có ở mọi vùng |
| Cỗ giỗ miền Bắc | Gà luộc, xôi gấc hoặc xôi đỗ, giò lụa, nem rán, canh măng hoặc canh bóng, miến xào, rau xào, thịt đông (mùa lạnh) | Thường có bốn bát, sáu bát |
| Cỗ giỗ miền Trung | Gà luộc, xôi, chả, nem chua, bánh bột lọc, canh, món kho, gỏi | Món mặn đậm vị, nhiều nhà có bánh ít |
| Cỗ giỗ miền Nam | Thịt kho trứng, canh khổ qua, gỏi ngó sen hoặc gỏi gà, chả giò, xôi, chè, heo quay | Chè, xôi gần như không thể thiếu |
| Lễ chay (nếu người mất ăn chay hoặc gia đình theo đạo Phật) | Xôi, chè, đậu phụ, nấm, rau củ, chả chay, canh chay | Không có đồ mặn, không cần vàng mã |
Với giỗ đầu, nhiều gia đình làm cỗ chu đáo hơn vì họ hàng, bạn bè người đã khuất về đông. Với giỗ thường, mâm cỗ có thể gọn lại, chỉ trong nhà. Không nên vì sĩ diện mà làm cỗ vượt quá khả năng; người đã khuất hẳn cũng không mong con cháu vất vả, nợ nần chỉ vì một bữa giỗ.
Một gợi ý được nhiều gia đình áp dụng: trên mâm cúng có một, hai món người đã khuất yêu thích. Đó là cách nhớ người rất cụ thể, và con cháu nhỏ cũng hiểu thêm về ông bà mình.
Chuẩn bị và cách bày lễ
Trước giỗ vài ngày, gia đình dọn dẹp nhà cửa, lau bàn thờ bằng khăn sạch, thay nước, thay hoa, rút bớt chân nhang (để lại số lẻ, không đổ tro). Nếu có di ảnh, lau nhẹ khung ảnh. Bàn thờ cần ở chỗ trang nghiêm, có tường chắc phía sau, không đặt dưới dầm, không đối diện cửa nhà vệ sinh. Nếu đang làm bàn thờ mới, có thể tham khảo kích thước bàn thờ theo thước Lỗ Ban âm phần 38,8.
Thứ tự trong hai ngày:
- Hôm trước (tiên thường): chiều tối thắp hương, dâng hoa quả, mâm cơm đơn giản; khấn thần linh xin phép, mời người đã khuất về dự giỗ.
- Sáng hôm chính: bày cỗ giỗ, thắp hương thần linh, Thổ công trước (nếu có ban thờ riêng), rồi thắp hương gia tiên; người chủ lễ khấn.
- Con cháu lần lượt thắp hương, vái lạy theo thứ bậc: con trưởng, con thứ, dâu rể, cháu chắt.
- Chờ hương cháy khoảng hai phần ba, chủ lễ vái tạ, hạ lễ, mời mọi người cùng thụ lộc.
Cách bày: bát hương ở giữa trong cùng; di ảnh phía sau hoặc bên cạnh bát hương; đèn nến hai bên; hoa và quả đặt cân đối; chén nước, chén rượu, trầu cau phía trước; mâm cỗ ngoài cùng. Nếu bàn thờ cao và hẹp, kê một bàn phụ phía trước đặt mâm cỗ, phủ khăn sạch.
Người chủ lễ thường là con trưởng hoặc người cao tuổi nhất trong nhà. Trang phục gọn gàng, kín đáo; với giỗ đầu, nhiều nhà vẫn mặc đồ tang.
Văn khấn ngày giỗ
Các bài khấn dưới đây được soạn theo khuôn văn khấn cổ truyền thông dụng, lời lẽ dễ đọc. Thay các chỗ trong ngoặc vuông bằng thông tin của gia đình. Nếu gia đình có ban thờ thần linh riêng, có thể khấn thần linh ở ban riêng trước rồi mới khấn gia tiên; nếu thờ chung, dùng một bài gộp như dưới đây.
Văn khấn lễ tiên thường (hôm trước ngày giỗ)
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị Tôn thần.
Hôm nay là ngày [ngày] tháng [tháng] năm [năm âm lịch].
Tín chủ con là [họ tên], ngụ tại [địa chỉ].
Ngày mai là ngày giỗ của [quan hệ, họ tên người mất], mất ngày [ngày tháng âm lịch]. Con cháu thành tâm sắm sửa hương hoa, trà quả, kính cáo chư vị Tôn thần, xin cho phép hương linh [họ tên người mất] được về nhà dự lễ giỗ cùng con cháu.
Kính mời hương linh [họ tên người mất] cùng các cụ tổ tiên nội ngoại về chứng giám, ngày mai về hưởng lễ giỗ.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Văn khấn giỗ đầu
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ, chư vị Tôn thần, ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân.
Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, chư vị hương linh nội ngoại họ [họ].
Hôm nay là ngày [ngày] tháng [tháng] năm [năm âm lịch], là ngày giỗ đầu của [quan hệ – ví dụ: cha, mẹ, ông, bà] chúng con là [họ tên người mất].
Tín chủ con là [họ tên], cùng toàn gia, ngụ tại [địa chỉ].
Thấm thoắt đã tròn một năm kể từ ngày [quan hệ] khuất bóng. Nhớ công ơn sinh thành dưỡng dục, nghĩa nặng tình sâu, con cháu thành tâm sắm sửa hương hoa, lễ vật, cỗ bàn dâng lên trước linh vị.
Kính mời hương linh [họ tên người mất] về chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật. Kính mời các cụ tổ tiên nội ngoại cùng về hưởng lễ.
Cúi xin hương linh sớm được an nghỉ nơi cõi vĩnh hằng, phù hộ cho con cháu bình an, mạnh khoẻ, sống ngay thẳng, giữ gìn nếp nhà.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Văn khấn giỗ thường hằng năm
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ, chư vị Tôn thần, ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân.
Hôm nay là ngày [ngày] tháng [tháng] năm [năm âm lịch], chính ngày giỗ của [quan hệ, họ tên người mất].
Tín chủ con là [họ tên], cùng toàn gia, ngụ tại [địa chỉ].
Nhân ngày giỗ, con cháu tề tựu, thành tâm sắm sửa hương hoa, lễ vật, cỗ bàn, kính mời hương linh [họ tên người mất] cùng các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, Hiển khảo, Hiển tỷ, chư vị hương linh nội ngoại về hưởng lễ.
Cúi xin phù hộ độ trì cho con cháu được bình an, hoà thuận, làm ăn chân chính, học hành tiến bộ.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Giờ cúng và những lưu ý
Cách tính ngày giỗ: giỗ tính theo ngày mất âm lịch. Trường hợp người mất vào khoảng giữa đêm, các nơi có cách tính khác nhau; gia đình nên thống nhất với người lớn trong họ ngay từ năm đầu để các năm sau không lẫn. Nếu ngày giỗ rơi vào ngày bận, có thể cúng sớm một, hai ngày; không nên dời quá ngày giỗ.
Giờ cúng: lễ tiên thường thường làm buổi chiều tối hôm trước; cỗ giỗ thường cúng buổi sáng hoặc trước bữa trưa để kịp mời khách. Bài viết không ghi giờ hoàng đạo cụ thể, vì giờ tốt thay đổi theo ngày. Gia đình muốn chọn giờ có thể dùng app Trạch Cát để xem các giờ tốt trong ngày giỗ năm đó.
Mời khách: nên báo trước cho họ hàng, bạn bè người đã khuất vài ngày; với giỗ thường có thể chỉ mời trong gia đình. Khách đến dự giỗ thường mang theo hương, hoa, quả hoặc một phong bì nhỏ thắp hương – gia chủ không nên đặt nặng chuyện này.
An toàn: nếu có hoá vàng mã, hoá trong chậu kim loại, nơi thoáng, xa vật dễ cháy, có người trông đến khi tàn hẳn.
Những điều nên tránh
- Không cãi vã, nói chuyện chia tài sản, tranh hơn thua trong ngày giỗ.
- Không để khách uống rượu quá chén rồi lái xe về.
- Không làm cỗ vượt quá khả năng, không vay mượn để làm giỗ to.
- Không đặt đồ ăn dở, đồ nấu chưa chín lên mâm cúng.
- Không đốt vàng mã quá mức; nếu dùng, chỉ một phần nhỏ mang tính tượng trưng.
- Không tin lời đồn "giỗ sai ngày là người mất không về" – lòng thành và sự có mặt của con cháu mới là cốt lõi.
Góc nhìn Liên Hoa về ngày giỗ
Theo cách nhìn của Phong Thuỷ Liên Hoa, ngày giỗ là sợi dây nối các thế hệ. Phong thuỷ của một dòng họ không chỉ nằm ở mộ phần hay hướng nhà thờ họ, mà còn ở chỗ con cháu có còn về với nhau, có còn kể chuyện người đi trước, có còn giữ được nếp sống tử tế hay không. Một ngày giỗ ấm cúng, hoà thuận có giá trị hơn rất nhiều so với một mâm cỗ thật lớn mà mọi người ngồi với nhau không vui.
Liên Hoa khuyên gia đình giữ lễ giản dị, sạch sẽ, vừa sức; không nặng vàng mã; dành thời gian kể cho con cháu nhỏ nghe về ông bà, cha mẹ đã khuất. Bàn thờ nên được chăm sóc đều đặn, không chỉ đến ngày giỗ mới lau dọn. Những điều nhỏ ấy, làm thường xuyên, mới thật sự là "hiếu" – và cũng là nền tảng để một gia đình yên ổn lâu dài.
Việc chọn ngày giỗ năm nay cúng sớm hay đúng ngày, giờ nào cúng, có thể tra bằng app Trạch Cát cho yên tâm; nhưng nếu hoàn cảnh không cho phép, đừng lo lắng. Người đã khuất thương con cháu, không bắt lỗi con cháu.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- App Trạch Cát – tự chọn ngày, giờ tốt theo tuổi gia chủ và việc cần làm.
- Hướng dẫn dùng app Trạch Cát – cách đọc kết quả ngày giờ.
- Thước Lỗ Ban Liên Hoa – đo bàn thờ theo thước 38,8 cm, cửa theo 52,2 cm.
Ảnh bìa: Phương Huy, phạm vi công cộng, Wikimedia Commons.
Bài liên quan
- Văn khấn Thanh minh tảo mộ
- Ba năm tang chế và đạo hiếu
- Đèn trắng trong lễ tang Việt
- Thờ cúng gia tiên đúng tinh thần hiếu kính
- Kích thước bàn thờ theo thước Lỗ Ban âm phần 38,8
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới
Văn khấn và mâm cúng là phần lễ; chọn ngày giờ, hướng đặt lễ hợp người hợp việc là phần học có hệ thống. Nếu muốn tự chọn ngày tốt cho động thổ, nhập trạch, khai trương, cưới hỏi, cúng giỗ theo phương pháp Trạch Cát, bạn có thể tìm hiểu:
- Khoá học Xem ngày tốt – Trạch Cát
- App Trạch Cát – thực hành chọn ngày ngay trên web
Đăng ký qua Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới), không học phí. Kiến trúc, dự toán nhà ở Hà Nội: 0917 798 886 (KTS Vũ Minh).
Câu hỏi thường gặp
Giỗ đầu tính theo ngày nào?
Giỗ đầu tính theo ngày mất âm lịch, tròn một năm sau ngày mất. Nếu người mất vào khoảng nửa đêm, nhiều gia đình lấy theo ngày còn sống cuối cùng hoặc theo lệ dòng họ; hỏi người lớn trong họ để thống nhất.
Lễ tiên thường là gì?
Là lễ cúng hôm trước ngày giỗ chính, để báo với thần linh và mời gia tiên về dự giỗ. Lễ tiên thường thường nhẹ hơn, có hương hoa, quả và mâm cơm đơn giản.
Giỗ hết khác giỗ đầu thế nào?
Giỗ hết (đại tường) là giỗ năm thứ hai hoặc thứ ba tuỳ phong tục, đánh dấu mãn tang. Từ sau đó là giỗ thường (cát kỵ), không khí nhẹ hơn, con cháu không còn mặc tang.
Ngày giỗ trùng ngày bận có cúng sớm được không?
Được. Nhiều gia đình cúng sớm một, hai ngày khi con cháu ở xa. Không nên cúng muộn quá ngày giỗ; khi khấn nói rõ lý do, giữ lễ sạch sẽ là được.
