Cách đọc một quẻ Dịch kép: hào vị, hỗ quái, biến quái

Cách đọc một quẻ Dịch kép là kỹ năng nền của người học 64 quẻ: nhìn sáu vạch là biết thượng quái, hạ quái, tên quẻ, vị trí từng hào, rồi suy ra hỗ quái và biến quái. Nhiều người học nhiều năm vẫn chỉ tra lời quẻ trong sách, vì chưa bao giờ được dạy đọc cấu trúc của quẻ.

"Dịch là vận động khí, là vận động bản thể gốc của khí!" — Thầy Vũ Giới

Một quẻ kép được cấu tạo thế nào?

Một quẻ kép gồm sáu hào, được tạo bởi hai quẻ đơn chồng lên nhau: quẻ đơn ở dưới gọi là hạ quái (nội quái), quẻ đơn ở trên gọi là thượng quái (ngoại quái). Tám quẻ đơn ghép đôi với nhau cho ra 8 x 8 = 64 quẻ kép.

Hào là mỗi vạch trong quẻ, có hai loại: hào dương (vạch liền) và hào âm (vạch đứt). Sáu hào được đánh số từ dưới lên: hào sơ (1), hào nhị (2), hào tam (3), hào tứ (4), hào ngũ (5), hào thượng (6). Ba hào dưới thuộc hạ quái, ba hào trên thuộc thượng quái.

Cách đọc từ dưới lên không phải quy ước tuỳ tiện. Theo tinh thần Dịch lý mà Thầy Vũ Giới giảng, khí khởi từ dưới, lớn dần lên trên, giống cây mọc từ rễ lên ngọn. Hào sơ là lúc sự việc mới manh nha, hào thượng là lúc sự việc đã đến cùng.

Vị trí	Tên hào	Thuộc	Gợi ý ý nghĩa
6	Hào thượng	Thượng quái	Cuối cùng, cực điểm, lúc sắp chuyển
5	Hào ngũ	Thượng quái	Vị chủ, ngôi tôn, trung của thượng quái
4	Hào tứ	Thượng quái	Gần vị chủ, bước vào ngoài
3	Hào tam	Hạ quái	Cuối của bên trong, chỗ chuyển tiếp
2	Hào nhị	Hạ quái	Trung của hạ quái, nền vững bên trong
1	Hào sơ	Hạ quái	Khởi đầu, manh nha

Hạ quái còn gọi là nội quái, chỉ phần bên trong, phần gốc, phần của mình. Thượng quái còn gọi là ngoại quái, chỉ phần bên ngoài, phần hoàn cảnh, phần người khác. Cách gọi này giúp người học dễ áp quẻ vào một sự việc cụ thể.

Gọi tên một quẻ kép như thế nào?

Tên quẻ kép thường gồm tượng của thượng quái, tượng của hạ quái, rồi đến tên riêng của quẻ. Thượng quái đọc trước, hạ quái đọc sau. Ví dụ: Khảm (nước) ở trên, Ly (lửa) ở dưới thì gọi là Thuỷ Hoả Ký Tế.

Tám tượng dùng để gọi tên gồm: Thiên (Càn), Địa (Khôn), Lôi (Chấn), Phong (Tốn), Thuỷ (Khảm), Hoả (Ly), Sơn (Cấn), Trạch (Đoài). Khi hai quẻ đơn giống nhau, quẻ kép được gọi là quẻ thuần, ví dụ Thuần Càn, Thuần Khôn, Thuần Khảm.

Các bước gọi tên cho người mới:

1. Che ba hào trên, nhìn ba hào dưới, gọi tên hạ quái.
2. Che ba hào dưới, nhìn ba hào trên, gọi tên thượng quái.
3. Ghép tượng: tượng thượng quái + tượng hạ quái.
4. Tra tên riêng của quẻ trong bảng 64 quẻ.

Ví dụ: Càn ở trên, Khôn ở dưới là Thiên Địa Bĩ; Khôn ở trên, Càn ở dưới là Địa Thiên Thái. Chỉ đảo vị trí hai quẻ đơn mà nghĩa đổi hẳn. Thiên Địa Bĩ là trời ở trên đất ở dưới, đúng vị trí tự nhiên, nhưng khí trời thăng, khí đất giáng nên hai khí rời nhau, không giao, thành bế tắc. Địa Thiên Thái thì khí đất ở trên giáng xuống, khí trời ở dưới thăng lên, hai khí gặp nhau, thành thông.

Ví dụ này cho thấy vì sao Thầy Vũ Giới nhấn mạnh phải hiểu Dịch lý: thuộc tên quẻ mà không hiểu khí giao hay không giao thì không thể giải thích vì sao Bĩ là bế tắc, Thái là hanh thông.

Hào vị: chính vị, trung vị và hào ứng là gì?

Hào vị là vị trí của từng hào trong quẻ, và mỗi vị trí có tính âm hay dương riêng. Hào nằm đúng tính của vị trí gọi là đắc chính, hào ở vị trí giữa của mỗi quẻ đơn gọi là đắc trung, hai hào tương ứng ở hai quẻ đơn gọi là hào ứng.

• Dương vị và âm vị: các vị 1, 3, 5 là dương vị (số lẻ); các vị 2, 4, 6 là âm vị (số chẵn).
• Đắc chính (chính vị): hào dương ở dương vị hoặc hào âm ở âm vị. Ngược lại là thất chính.
• Đắc trung: hào 2 là trung của hạ quái, hào 5 là trung của thượng quái. Hào ở vị trung thường được coi là có cái thế cân bằng.
• Hào ứng: hào 1 ứng hào 4, hào 2 ứng hào 5, hào 3 ứng hào 6. Một âm một dương thì gọi là có ứng; cùng âm hoặc cùng dương thì không ứng.

Ví dụ: quẻ Thuỷ Hoả Ký Tế có hạ quái Ly (dương – âm – dương) và thượng quái Khảm (âm – dương – âm). Đọc từ dưới lên: dương, âm, dương, âm, dương, âm. Cả sáu hào đều đắc chính, và ba cặp hào ứng đều một âm một dương. Đây là quẻ duy nhất trong 64 quẻ có đủ sáu hào đắc chính, ứng với tên "Ký Tế" là việc đã thành.

Hào vị là chỗ Dịch lý âm dương đi vào chi tiết. Nó áp dụng đúng các định luật mà Thầy Vũ Giới giảng, như âm dương giao hoà, dương xướng âm tuỳ: hai hào ứng phải là một âm một dương thì mới "giao" được.

Hỗ quái là gì và lập như thế nào?

Hỗ quái là quẻ kép được tạo từ bốn hào giữa của quẻ gốc, cho thấy diễn biến bên trong, phần ẩn của sự việc. Cách lập: lấy hào 2, 3, 4 làm hạ quái mới; lấy hào 3, 4, 5 làm thượng quái mới.

Các bước lập hỗ quái:

1. Viết sáu hào của quẻ gốc từ dưới lên.
2. Bỏ hào sơ (1) và hào thượng (6).
3. Lấy hào 2, 3, 4 ghép thành hạ quái của hỗ quái.
4. Lấy hào 3, 4, 5 ghép thành thượng quái của hỗ quái.
5. Gọi tên quẻ kép mới.

Ví dụ với Thuỷ Hoả Ký Tế (dương, âm, dương, âm, dương, âm): hào 2, 3, 4 là âm, dương, âm, thành Khảm; hào 3, 4, 5 là dương, âm, dương, thành Ly. Hỗ quái là Ly trên Khảm dưới, tức Hoả Thuỷ Vị Tế. Việc đã thành bên ngoài, nhưng bên trong đã chứa mầm "chưa thành", đúng với định luật vật cực tất phản.

Trong Liên Hoa Độn Pháp và Mai Hoa Dịch Số, hỗ quái được dùng cùng chánh quái và biến quái để luận diễn biến sự việc. Hai quẻ thuần Càn và thuần Khôn có hỗ quái là chính nó, vì bốn hào giữa giống hệt.

Biến quái và hào động đọc thế nào?

Biến quái là quẻ mới có được khi hào động đổi tính: hào dương động thành âm, hào âm động thành dương. Biến quái cho thấy xu hướng kết quả của sự việc, nơi sự việc chuyển tới.

Hào động là hào được xác định là đang chuyển hoá trong một lần lập quẻ. Mỗi phép lập quẻ có cách xác định hào động riêng: phép Mai Hoa dùng số, phép gieo đồng tiền dùng kết quả gieo. Bài này không đi vào phép lập, chỉ trình bày cách đọc khi đã có hào động.

Ví dụ: quẻ Thuỷ Hoả Ký Tế động hào 5. Hào 5 đang là dương, động thành âm. Thượng quái từ Khảm (âm – dương – âm) thành Khôn (âm – âm – âm). Biến quái là Khôn trên Ly dưới, tức Địa Hoả Minh Di. Từ "việc đã thành" chuyển sang "ánh sáng bị che", gợi ý phải giữ gìn sau khi thành công.

Bộ ba chánh quái – hỗ quái – biến quái thường được hiểu như ba thời của sự việc: hiện tại, quá trình bên trong và kết quả. Trong Liên Hoa Độn Pháp, các bài luận chánh, hỗ, biến và thể – dụng trình bày chi tiết cách phối ba quẻ này.

Lưu ý quan trọng: một lần lập quẻ có thể có một hoặc nhiều hào động tuỳ phép. Khi nhiều hào động, cách đọc phức tạp hơn, người mới nên tập với trường hợp một hào động trước.

Những lỗi người mới hay mắc khi đọc quẻ

Lỗi phổ biến nhất là đọc ngược thứ tự hào, từ trên xuống, dẫn đến sai cả tên quẻ lẫn hỗ quái, biến quái. Lỗi thứ hai là nhảy ngay vào lời quẻ trong sách mà bỏ qua cấu trúc.

1. Đếm hào từ trên xuống: hào sơ luôn ở dưới cùng.
2. Gọi tên ngược: tên quẻ đọc thượng quái trước, hạ quái sau.
3. Lấy nhầm hào khi lập hỗ quái: hạ hỗ là 2-3-4, thượng hỗ là 3-4-5, hào 3 và 4 dùng hai lần.
4. Quên đổi tính hào động: chỉ hào động mới đổi, các hào khác giữ nguyên.
5. Tin lời quẻ như lời phán: theo Thầy Vũ Giới, Dịch không phải là bói, bói chỉ là dụng nhỏ của Dịch. Quẻ mô tả vận động, người đọc phải hiểu chứ không chỉ tra.
6. Gieo quẻ liên tục cho một việc: mỗi việc nên lập quẻ một lần với tâm nghiêm túc, không gieo đi gieo lại đến khi ra quẻ ưng ý.

Thầy Vũ Giới có ví dụ quen thuộc: "Một tay súng cừ khôi không phải là ông bắn súng chỉ có một tay." Hiểu sai từ chữ thì hiểu sai cả việc. Đọc quẻ cũng vậy: đọc sai cấu trúc thì lời quẻ có hay đến đâu cũng không dùng đúng được.

Giới hạn cần biết: bài viết hướng dẫn đọc cấu trúc quẻ kép ở mức nền. Cách luận quẻ cho một việc cụ thể, phối thể – dụng, lục thân, thời ứng cần học có hệ thống. Như Thầy Vũ Giới nói: "Đó là lý pháp, còn thủ pháp phải dạy trực tiếp."

Tóm lại

Tóm lại, đọc một quẻ kép là tách thượng – hạ quái, gọi tên theo tượng, xét sáu hào và hào vị, lập hỗ quái từ hào 2 đến 5, lập biến quái từ hào động. Theo Thầy Vũ Giới, Dịch là vận động của khí; đọc đúng cấu trúc thì quẻ tự nói, còn chỉ tra lời quẻ thì mãi đứng ngoài cửa Dịch.

— Vũ Giới —

Biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

Bài liên quan

• Cấu trúc quái hào, quái hào vị
• Hỗ quái, biến quái, hào động trong Liên Hoa Độn
• Độn pháp luận quẻ chánh, hỗ, biến, thể, dụng
• Học 64 quẻ Dịch: từ gốc âm dương đến luận quẻ

Câu hỏi thường gặp

Vì sao hào trong quẻ đọc từ dưới lên?

Vì khí khởi từ dưới, lớn dần lên trên, như cây mọc từ rễ. Hào sơ ở dưới là lúc sự việc manh nha, hào thượng ở trên là lúc sự việc đến cùng.

Hỗ quái khác biến quái thế nào?

Hỗ quái lập từ bốn hào giữa của quẻ gốc, cho thấy diễn biến bên trong. Biến quái lập bằng cách đổi tính hào động, cho thấy kết quả, nơi sự việc chuyển tới.

Quẻ có nhiều hào đắc chính có phải luôn tốt không?

Không hẳn. Thuỷ Hoả Ký Tế có đủ sáu hào đắc chính nhưng hỗ quái lại là Vị Tế, nhắc rằng thành rồi phải giữ. Tốt xấu tuỳ toàn quẻ, thời và sự việc đang hỏi.

Không có hào động thì đọc biến quái thế nào?

Không có hào động thì không có biến quái theo cách thông thường; người đọc tập trung vào chánh quái và hỗ quái. Mỗi phép lập quẻ có quy ước riêng về hào động.

Có cần thuộc lời của cả 64 quẻ không?

Không cần thuộc ngay. Nên thuộc tám quẻ đơn, cách ghép tên và cách đọc cấu trúc trước; lời quẻ học dần khi đã hiểu tượng và lý của từng quẻ.