Cấu trúc quái trong Kinh Dịch được tài liệu Đường Vào Dịch giải thích bằng một định lý gốc: "âm dương trên ba vòng liên tiếp tại mỗi khúc chặng thành quái". Từ định lý này mới có các khái niệm hào quái, hào vị, đơn quái, kép quái và lục thập tứ quái mà người học Dịch phải nắm trước khi đi xa hơn.
Trả lời nhanh: Quái là ba vạch âm dương xếp chồng lên nhau; mỗi vạch là một hào. Hào quái là một thành phần âm dương trong quái, hào vị là vị trí của hào trên vòng số, đếm từ trong ra ngoài (đồ vòng) hay từ dưới lên trên (đồ thẳng). Quái 3 hào là đơn quái, quái 6 hào là kép quái.
Quái được cấu tạo như thế nào?
Quái được cấu tạo bởi ba vạch âm dương xếp chồng lên nhau. Theo tài liệu Đường Vào Dịch, vạch âm là vạch đứt ⚋, vạch dương là vạch liền ⚊. Ba vạch chồng lên nhau cho ra ba khả năng:
- Toàn vạch dương, như Kiền quái ☰.
- Toàn vạch âm, như Khôn quái ☷.
- Âm dương pha trộn, như Ly ☲, Chấn ☳, Tốn ☴, Khảm ☵, Cấn ☶, Đoài ☱.
Nguồn gốc của ba vạch là ba vòng âm dương liên tiếp sinh ra từ quá trình Thái Cực lưỡng phân. Tại mỗi khúc chặng trên mặt vòng, giá trị âm dương của ba vòng liên tiếp gộp lại thành một quái.
Hào quái và hào vị khác nhau ra sao?
Hào quái và hào vị là hai danh gọi khác nhau cho cùng một thành phần của quái. Quái được cấu trúc bởi 3 thành phần âm dương gọi là hào. Tài liệu định nghĩa:
- Hào quái là danh gọi một thành phần âm dương trong một quái (hào đó là âm hay dương).
- Hào vị là danh gọi vị trí của hào âm dương ấy trên vòng số (hào đó nằm ở vòng thứ mấy).
Đếm hào vị trên đồ vòng
Trên đồ vòng, người quan sát đứng ở trung tâm nhìn ra. Hào quái nằm trên vòng (1) gọi là hào một, nằm trên vòng (2) gọi là hào hai, trên vòng (3) gọi là hào ba, trên vòng (4) gọi là hào bốn, trên vòng (5) gọi là hào năm, trên vòng (6) gọi là hào sáu. Trật tự số 123456 của đồ vòng được tính từ trong ra ngoài.
Đếm hào vị trên đồ thẳng
Khi biến đồ vòng sang đồ thẳng, trật tự số 123456 được tính từ dưới lên trên. Vì vậy hào một luôn là hào dưới cùng của quái vẽ thẳng, hào sáu là hào trên cùng. Quy ước "vòng sang thẳng" này giải thích vì sao người học Dịch luôn đọc hào từ dưới lên.
Đơn quái và kép quái là gì?
Đơn quái và kép quái được phân biệt theo số hào:
| Loại quái | Số hào | Vòng số tạo thành |
|---|---|---|
| Đơn quái | 3 hào | Ba vòng liên tiếp |
| Kép quái | 6 hào | Sáu vòng liên tiếp (hai đơn quái chồng lên nhau) |
Lục thập tứ quái gồm hạ quái và thượng quái ra sao?
Lục thập tứ quái là một dạng quái 6 hào, gồm hai đơn quái chồng lên nhau nên gọi là kép quái. Đơn quái bên dưới gọi là hạ quái, đơn quái bên trên gọi là thượng quái.
- Hạ quái là quái thuộc tầng nội bát quái, nằm trên vòng 123.
- Thượng quái là quái thuộc tầng 64 ngoại quái, nằm trên vòng 456.
Như vậy, mỗi quái trong 64 quái mang hai lớp: lớp trong (nội bát quái) cố định theo vị trí sinh, lớp ngoài (ngoại quái) do ba lần lưỡng phân sau cùng tạo thành. Đồ vòng 64 quái dưới đây cho thấy toàn bộ 64 kép quái xếp quanh trục Nam – Bắc, Đông – Tây.
Các tầng quái này được tài liệu triển khai tiếp ở bài bốn tầng quái ABCD. Ai muốn đi sang phần ứng dụng có thể tham khảo chuỗi Học Liên Hoa Độn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hào trong quái được đếm từ dưới lên?
Hào được đếm từ dưới lên vì quái gốc nằm trên đồ vòng, đếm từ trong ra ngoài. Khi biến đồ vòng sang đồ thẳng, vòng trong cùng trở thành vạch dưới cùng, nên hào một ở dưới và hào sáu ở trên.
Hạ quái và thượng quái lấy từ đâu?
Hạ quái lấy từ tầng nội bát quái trên vòng 123, còn thượng quái lấy từ tầng 64 ngoại quái trên vòng 456. Hai đơn quái chồng lên nhau thành một kép quái 6 hào.
Quái toàn vạch dương và toàn vạch âm là quái nào?
Quái toàn vạch dương là Kiền ☰, quái toàn vạch âm là Khôn ☷. Sáu quái còn lại là âm dương pha trộn: Ly, Chấn, Tốn, Khảm, Cấn, Đoài.
Chuỗi bài Dẫn Nhập Kinh Dịch: ← Bài trước: Thái Cực lưỡng phân: 6 quá trình sinh nghi, tượng, quái · Mục lục chuyên mục · Bài sau: Bốn tầng quái ABCD và thứ lớp của chúng →
Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.
