Thái Cực lưỡng phân: 6 quá trình sinh nghi, tượng, quái

Thái Cực lưỡng phân, theo tài liệu Đường Vào Dịch, là quá trình Thái Cực liên tục chia đôi âm dương, mỗi lần sinh thêm một sóng vòng; qua 6 quá trình, mặt Thái Cực bị chia thành 2, 4, 8, 16, 32, 64 khúc chặng, sinh ra lưỡng nghi, tứ tượng, bát quái và bốn tầng quái.

Thái Cực lưỡng phân sinh sóng vòng như thế nào?

Thái Cực lưỡng phân sinh âm dương, đồng thời sinh sóng vòng chuyển tải âm dương. Mỗi lần lưỡng phân, Thái Cực sinh một sóng vòng từ bên trong, đẩy vòng sinh trước nó ra bên ngoài. Tài liệu so sánh với việc ném một hòn sỏi xuống mặt hồ: sóng nước từ tâm chấn lan ra, đếm được 1, 2, 3, 4, 5, 6… vòng. Vệt trắng là biểu tượng dương, vệt đen là biểu tượng âm.

Số lượng âm dương mỗi vòng chở khác nhau: vòng 1 chở 1 dương 1 âm, vòng 2 chở 2 dương 2 âm, vòng 3 chở 4 dương 4 âm, vòng 4 chở 8 dương 8 âm, vòng 5 chở 16 dương 16 âm, vòng 6 chở 32 dương 32 âm. Số lượng Q âm dương chuyển tải trên vòng thứ n tính bằng công thức Q = 2ⁿ:

Vòng n	Dương	Âm	Q = 2ⁿ
1	1	1	2
2	2	2	4
3	4	4	8
4	8	8	16
5	16	16	32
6	32	32	64

Thái Cực lưỡng phân liên tục không ngừng, có thể chia thành nhiều quá trình liên tiếp I, II, III, IV, V, VI… Ứng với từng quá trình, mặt vòng Thái Cực bị chia thành 2, 4, 8, 16, 32, 64, tức 2ⁿ khúc chặng.

Ba quá trình đầu sinh nghi, tượng, quái ra sao?

Quá trình I: lưỡng nghi

Thái Cực lưỡng phân lần một sinh vòng số 1, chia mặt Thái Cực thành vòng hai nửa âm dương gọi là vòng lưỡng nghi. Dương nghi chiếm bên trái Thái Cực (luật dương tả), âm nghi chiếm bên phải (luật âm hữu). Dương nghi gốc tại Bắc, sang Đông rồi tiến lên Nam, trải 180 độ. Âm nghi gốc ở Nam, sang Tây rồi xuống Bắc, trải 180 độ.

Quá trình II: tứ tượng

Thái Cực lưỡng phân lần hai, có hai vòng số 1 và 2, chia mặt Thái Cực làm 4 khúc chặng, mỗi khúc trải 90 độ. Giá trị âm dương trên hai vòng liên tiếp [1, 2] tại mỗi khúc chặng thành tượng; 4 khúc chặng là tứ tượng.

Quá trình III: bát quái

Thái Cực lưỡng phân lần ba sinh ba vòng liên tiếp [1 2 3], chia mặt Thái Cực thành 8 khúc chặng, mỗi khúc trải 45 độ. Giá trị âm dương trên ba vòng tại mỗi khúc chặng thành quái; 8 khúc chặng là bát quái Kiền, Đoài, Ly, Chấn, Tốn, Khảm, Cấn, Khôn.

Mỗi quái sinh tại đâu trong tứ tượng?

Mỗi quái sinh tại nửa trên (thượng) hoặc nửa dưới (hạ) của một tượng. Tài liệu xác định vị trí tám quái và so sánh định lượng âm dương của từng cặp quái cùng tượng:

Tượng	Quái	Vị trí	Phương
Thiếu âm	Chấn ☳	hạ Thiếu âm	Bắc Đông Bắc
	Ly ☲	thượng Thiếu âm	Đông Đông Bắc
Thái dương	Đoài ☱	hạ Thái dương	Đông Đông Nam
	Kiền ☰	thượng Thái dương	Nam Đông Nam
Thiếu dương	Tốn ☴	thượng Thiếu dương	Nam Tây Nam
	Khảm ☵	hạ Thiếu dương	Tây Tây Nam
Thái âm	Cấn ☶	thượng Thái âm	Tây Tây Bắc
	Khôn ☷	hạ Thái âm	Bắc Tây Bắc

So sánh định lượng âm dương giữa hai quái cùng tượng, theo tài liệu:

• Chấn và Ly: nơi Chấn dương nhỏ hơn Ly; nơi Ly âm nhỏ hơn Chấn.
• Kiền và Đoài: nơi Kiền dương to lớn hơn Đoài; nơi Đoài âm nhiều lần hơn Kiền.
• Tốn và Khảm: nơi Tốn dương nhiều hơn Khảm; nơi Khảm âm lớn hơn Tốn.
• Cấn và Khôn: nơi Khôn âm to lớn hơn Cấn; nơi Cấn dương nhiều lần hơn Khôn.

Quá trình IV, V, VI sinh bao nhiêu quái?

Quá trình IV, V, VI sinh lần lượt 16, 32 và 64 quái trên tầng ba vòng ngoài cùng:

Quá trình	Số vòng	Số khúc chặng	Ba vòng liên tiếp ngoài cùng	Số quái
IV	[1 2 3 4]	16	[2 3 4]	16
V	[1 2 3 4 5]	32	[3 4 5]	32
VI	[1 2 3 4 5 6]	64	[4 5 6]	64

Tượng và quái được định nghĩa thế nào?

Tài liệu định nghĩa rõ hai khái niệm nền của Tiên Thiên Bát Quái:

• Tượng là giá trị âm dương trên hai vòng liên tiếp tại mỗi khúc chặng.
• Quái là giá trị âm dương trên ba vòng liên tiếp tại mỗi khúc chặng.

Theo định nghĩa quái, âm dương trên các bộ ba vòng liên tiếp [123], [234], [345], [456] tại mỗi khúc chặng đều thành quái. Vậy với 6 vòng âm dương, Thái Cực lưỡng phân cho ra 4 tầng quái. Bốn tầng quái là một chuyên đề riêng trong Chương II của tài liệu. Người muốn đi tiếp sang phần ứng dụng có thể xem thêm chuỗi Học Liên Hoa Độn.

Câu hỏi thường gặp

Công thức tính số âm dương trên mỗi vòng là gì?

Công thức là Q = 2ⁿ, với n là số thứ tự vòng. Vòng 1 có 2, vòng 3 có 8, vòng 6 có 64 vệt âm dương, chia đều nửa dương nửa âm.

Vì sao 6 vòng lại cho ra 4 tầng quái?

Vì quái là giá trị âm dương trên ba vòng liên tiếp. Với 6 vòng có bốn bộ ba liên tiếp là [123], [234], [345], [456], nên có 4 tầng quái.

Kiền và Đoài cùng sinh trong tượng nào?

Kiền và Đoài cùng sinh trong Thái dương: Đoài ở hạ Thái dương (Đông Đông Nam), Kiền ở thượng Thái dương (Nam Đông Nam).

Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.