Từ Hà Đồ vạch Bát Quái là việc mà, theo tài liệu Đường Vào Dịch, chư nho xưa nay hầu như chưa ai làm được, ngoại trừ Văn Vương; chìa khoá nằm ở luật Cái Một lưỡng phân nhị tánh, tức Thái Cực tự chia đôi thành hai cái một âm dương đối tánh, và mỗi tánh chiếm vị theo quy luật nhất định.
Trả lời nhanh: Muốn từ Hà Đồ vạch Bát Quái, tài liệu Đường Vào Dịch dùng luật Cái Một lưỡng phân nhị tánh: Thái Cực chia thành hai cái một âm dương đối tánh. Ở quá trình I, âm dương chiếm vị theo luật "dương tả, âm hữu"; từ quá trình II trở đi theo luật "dương thượng, âm hạ". Lặp lại sáu lần thì ra nghi, tượng, quái.
Chư nho xưa giải thích việc vạch quái như thế nào?
Hà Đồ Phục Hy, theo tác giả Nguyên K, đúng là đồ âm dương vũ trụ: 55 dấu tròn đen trắng được Phục Hy dùng để hiển bày nguyên lý âm dương cấu thành bát quái. Thế nhưng tác giả nhận xét rằng chư nho xưa và nay (tính đến năm 1984), ngoại trừ Văn Vương, chưa thấy ai từ Hà Đồ vạch ra được bát quái.
Tài liệu dẫn người đọc vào sách "Chu Dịch đại toàn" (bản của Ngô Tất Tố) để thấy lối giảng của chư nho. Theo lối ấy, Phục Hy dùng vạch liền ⚊ làm phù hiệu cho khí dương, vạch đứt ⚋ làm phù hiệu cho khí âm, thành hai cái một vạch gọi là nghi. Trên mỗi nghi sinh thêm một âm một dương thành bốn cái hai vạch gọi là tượng. Trên mỗi tượng lại sinh thêm một âm một dương thành tám cái ba vạch gọi là quái.
Cách chồng vạch còn thiếu điều gì?
Tác giả tài liệu đồng ý rằng âm dương thành ra hai nghi, bốn tượng, tám quái, nhưng cho rằng không phải thành ra theo kiểu "lấy vạch này chồng lên vạch kia". Chồng vạch thì ai cũng vạch được, nhưng đó là làm mò. Cách ấy không trả lời được các câu hỏi sau:
- Vì sao dương nghi ở bên tả, âm nghi ở bên hữu?
- Vì sao Thiếu âm (hào dưới liền, hào trên đứt) ở Đông Bắc, Thái dương (hai hào liền) ở Đông Nam, Thiếu dương (hào dưới đứt, hào trên liền) ở Tây Nam, Thái âm (hai hào đứt) ở Tây Bắc?
- Vì sao quái chỉ có tám quái, và vì sao bát quái có chu kỳ tám quái?
- Vì sao quái số là Kiền 1, Đoài 2, Ly 3, Chấn 4, Tốn 5, Khảm 6, Cấn 7, Khôn 8?
- Vì sao trật tự lục thập tứ quái trải từ Nam xuống Bắc?
Theo tài liệu, Hà Đồ là sách về nguyên lý âm dương sinh thành, âm dương cấu thành nghi, tượng, quái. Chỉ khi tự mình giải mã được Hà Đồ, người học mới phát hiện ra nguyên lý "Thái cực sanh lưỡng nghi, lưỡng nghi sanh tứ tượng, tứ tượng sanh bát quái", và nguyên lý ấy chính là quy luật Cái Một lưỡng phân âm dương nhị tánh thành hai Cái Một âm dương đối tánh.
Cái Một lưỡng phân nhị tánh là gì?
Cái Một lưỡng phân nhị tánh là đặc tính của Thái Cực: một khối thống nhất tự chia làm hai nửa mang hai tánh đối nhau, và hai nửa ấy không tách rời nhau được. Tài liệu dùng thỏi nam châm làm hình tượng cho Thái Cực.
Không thể tách rời hai cực của một thỏi nam châm, vì ngay khi bẻ đôi, mỗi nửa thỏi lại phân cực để hoàn bị thành một nam châm lưỡng tánh. Tài liệu gọi tính chất đó là sự lưỡng nhất: Cái Một đã lưỡng phân nhị tánh.
Định nghĩa trong tài liệu: Thái Cực là Cái Một có đặc tính lưỡng phân nhị tánh, trong đấy có sự định vị: tánh chiếm vị trong Cái Một đã lưỡng phân ra nó. Sự lưỡng phân là liên tục, nên có thể chia làm nhiều quá trình để nói về quy luật định tánh tại mỗi quá trình.
Các quá trình lưỡng phân theo quy luật nào?
| Quá trình | Quy luật chiếm vị | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| I | "Dương tả, âm hữu" | Dương chiếm nửa bên trái, âm chiếm nửa bên phải Cái Một |
| II | "Dương thượng, âm hạ" | Cái Một dương thuần và Cái Một âm thuần của quá trình I lại chia đôi: dương chiếm nửa trên, âm chiếm nửa dưới |
| III, IV, V, VI | Giữ nguyên "dương thượng, âm hạ" | Âm dương bảo thủ quy luật này để chiếm vị trong Cái Một đã lưỡng phân ra nó |
Thực hành vẽ lưỡng phân trên giấy: Bước I và Bước II
Tài liệu đề nghị một cách làm giúp người học nắm nhanh quy luật Cái Một lưỡng phân nhị tánh. Chuẩn bị một tờ giấy vuông, định sẵn toạ trục Nam Bắc Đông Tây với Nam trên, Bắc dưới, hướng Đông về phía tay trái (tả), hướng Tây về phía tay phải (hữu). Nên dùng giấy màu xám và bút hai màu: trắng là biểu tượng khí dương, đen là biểu tượng khí âm.
Bước I: vẽ vòng Thái Cực
Vẽ một vòng 360 độ biểu thị Thái Cực. Chia vòng thành hai nửa theo tuyến Bắc Nam để biểu thị Thái Cực lưỡng phân Cái Một thành hai Cái Một đối tánh. Sơn trắng nửa vòng bên trái tuyến Bắc Nam để biểu thị dương nghi tả; sơn đen nửa vòng bên phải để biểu thị âm nghi hữu.
Bước II: vẽ bán vòng thứ hai
- Bên trái tuyến Bắc Nam, vẽ bán vòng thứ hai gồm hai cung 90 độ: cung trên sơn trắng, cung dưới sơn đen. Đây là Cái Một dương (dương nghi) đã lưỡng phân thành hai Cái Một đối tánh, dương chiếm thượng, âm chiếm hạ.
- Bên phải tuyến Bắc Nam, vẽ bán vòng thứ hai cũng gồm hai cung 90 độ: cung trên sơn trắng, cung dưới sơn đen. Đây là Cái Một âm (âm nghi) đã lưỡng phân, cũng theo luật dương chiếm thượng, âm chiếm hạ.
Kết quả Bước II là bốn tượng, sẽ được trình bày cùng các bước tiếp theo trong bài sau.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao dương nghi nằm bên trái, âm nghi nằm bên phải?
Vì ở quá trình lưỡng phân thứ nhất, âm dương chiếm vị theo luật "dương tả, âm hữu". Tài liệu Đường Vào Dịch xem đây là điều mà cách chồng vạch của chư nho không giải thích được.
Thỏi nam châm liên quan gì đến Thái Cực?
Thỏi nam châm là hình tượng của Thái Cực lưỡng phân nhị tánh. Bẻ đôi nam châm thì mỗi nửa lại có đủ hai cực, giống như Cái Một luôn chia thành hai Cái Một đối tánh mà không tách rời.
Khi vẽ thực hành, đặt hướng trên tờ giấy thế nào?
Đặt Nam ở trên, Bắc ở dưới, Đông bên tay trái, Tây bên tay phải. Dùng giấy xám, màu trắng cho dương và màu đen cho âm.
Chuỗi bài Dẫn Nhập Kinh Dịch: ← Bài trước: Lai lịch Hà Đồ và Bát Quái: từ Phục Hy đến Văn Vương · Mục lục chuyên mục · Bài sau: Các bước vạch Bát Quái từ Hà Đồ (Bước III đến VI) →
Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.
