Các bước vạch Bát Quái từ Hà Đồ, theo tài liệu Đường Vào Dịch, là chuỗi vòng đen trắng vẽ nối tiếp nhau quanh Thái Cực: mỗi bước chia đôi mọi cung của vòng trước, và từ ba vòng liên tiếp thì tám nhóm ba vạch tự hiện ra mà không cần chồng vạch theo cảm tính.
Trả lời nhanh: Sau Bước I (hai nghi) và Bước II (bốn tượng), Bước III vẽ vòng thứ ba chia 45 độ một cung; thay vệt trắng bằng vạch liền, vệt đen bằng vạch đứt thì Bát Quái Phục Hy hiện hình. Bước IV, V, VI tiếp tục chia 22,5 độ, 11,25 độ, 5,625 độ, và mọi khúc chặng ba vòng liên tiếp đều chỉ rơi vào tám cách phối.
Bốn tượng hiện ra sau Bước II như thế nào?
Bốn tượng là kết quả của hai vòng đầu tiên (vòng 1 và vòng 2). Mỗi cung 90 độ của hai vòng liên tiếp mang một giá trị âm dương, giá trị ấy gọi là tượng. Dùng vạch liền thay mỗi vệt trắng, vạch đứt thay mỗi vệt đen (vòng trong là hào dưới, vòng ngoài là hào trên) thì được bốn tượng:
| Tượng | Phương vị | Hào dưới (vòng 1) | Hào trên (vòng 2) |
|---|---|---|---|
| Thiếu âm | Đông Bắc | liền ⚊ | đứt ⚋ |
| Thái dương | Đông Nam | liền ⚊ | liền ⚊ |
| Thiếu dương | Tây Nam | đứt ⚋ | liền ⚊ |
| Thái âm | Tây Bắc | đứt ⚋ | đứt ⚋ |
Bước III: vòng thứ ba làm Bát Quái hiện hình
Bước III là bước làm Bát Quái Phục Hy hiện hình. Cách vẽ gồm hai phần:
- Bên trái tuyến Bắc Nam, vẽ bán vòng thứ ba chia 4 cung 45 độ, sơn từ trên xuống theo thứ tự trắng – đen – trắng – đen. Mỗi Cái Một trắng và mỗi Cái Một đen của bán vòng thứ hai đều đã lưỡng phân thành hai Cái Một đối tánh, dương chiếm thượng, âm chiếm hạ.
- Bên phải tuyến Bắc Nam, làm y như vậy: 4 cung 45 độ, sơn trắng – đen – trắng – đen từ trên xuống.
Người quan sát đứng từ trung tâm Thái Cực nhìn ra sẽ thấy trên ba vòng liên tiếp (vòng 1, 2, 3), mỗi cung 45 độ có trắng đen chất chồng theo trình tự tự nhiên. Tại 8 khúc chặng trên 3 vòng liên tiếp, dùng vạch liền thế chỗ vệt trắng và vạch đứt thế chỗ vệt đen thì Bát Quái Phục Hy hiện hình.
Bước IV, V, VI tiếp tục chia vòng ra sao?
Bước IV, V, VI lặp lại đúng một quy luật: mỗi Cái Một trắng, mỗi Cái Một đen của bán vòng trước lại lưỡng phân, dương chiếm thượng, âm chiếm hạ, sơn theo tiết nhịp trắng – đen từ trên xuống.
| Bước | Vòng | Số cung mỗi bán vòng | Độ mỗi cung |
|---|---|---|---|
| III | 3 | 4 | 45 độ |
| IV | 4 | 8 | 22,5 độ |
| V | 5 | 16 | 11,25 độ |
| VI | 6 | 32 | 5,625 độ |
Vì sao chỉ có đúng tám quái?
Sáu quá trình lưỡng phân cho ra sáu vòng [1 2 3 4 5 6]. Xét cách phối màu trắng đen tại mỗi khúc chặng trên ba vòng liên tiếp [123], [234], [345], [456], tác giả thấy mỗi khúc chặng có riêng cách phối, nhưng tất cả đều thuộc một trong tám cách, và chỉ tám cách này.
Thay vệt trắng bằng vạch liền (hoặc dấu cộng), thay vệt đen bằng vạch đứt (hoặc dấu trừ), tám cách phối cho ra tám nhóm ba vạch, tức bát quái: Kiền ☰, Đoài ☱, Ly ☲, Chấn ☳, Tốn ☴, Khảm ☵, Cấn ☶, Khôn ☷.
Tác giả Nguyên K lập luận: âm dương hai vạch liền đứt cấu hợp nhóm ba cho ra tám nhóm, không thiếu không thừa. Nhưng để quả quyết chỉ có tám nhóm ba vạch, Phục Hy phải đi quá tám, tới 32 và 64 nhóm. Vì vậy, theo tài liệu, ý kiến cho rằng lục thập tứ quái là của Văn Vương là chưa đúng.
Dương quái và âm quái xác định bằng tích dấu ra sao?
Dương quái hay âm quái, theo tài liệu, được xác định bằng tích dấu âm dương của ba hào: coi hào liền là dấu cộng, hào đứt là dấu trừ rồi nhân ba dấu với nhau. Kết quả:
- Dương quái (tích dấu cộng): Kiền, Chấn, Khảm, Cấn.
- Âm quái (tích dấu trừ): Khôn, Tốn, Ly, Đoài.
Tác giả cho rằng đọc Dịch mà bỏ nhãn quan toán lý thì khó thấu đáo bát quái. Câu trong Hệ từ thượng truyện "Dương quái đa âm, âm quái đa dương" được tài liệu xem là chưa phổ quát: câu ấy đúng với Chấn, Khảm, Cấn (hai âm một dương) và Tốn, Ly, Đoài (hai dương một âm), nhưng không giải thích được Kiền ba vạch dương lại là dương quái, Khôn ba vạch âm lại là âm quái. Theo tài liệu, các nhà chú giải sau, như Chu Hy, cũng theo cách hiểu ấy. Phép tích dấu thì bao quát được cả tám quái.
Câu hỏi thường gặp
Cần mấy vòng để vạch ra Bát Quái?
Cần ba vòng liên tiếp. Theo tài liệu Đường Vào Dịch, ba vòng đầu (Bước I đến Bước III) đã đủ cho tám quái hiện hình ở tám cung 45 độ.
Vì sao Kiền là dương quái mà Chấn cũng là dương quái?
Vì cả hai có tích dấu ba hào là dấu cộng. Kiền là cộng nhân cộng nhân cộng, Chấn là cộng nhân trừ nhân trừ, đều ra cộng.
Lục thập tứ quái có phải do Văn Vương đặt ra?
Tài liệu cho rằng không. Để quả quyết chỉ có tám quái, Phục Hy đã phải đi tới 32 và 64 nhóm, nên 64 quái đã có từ đồ Phục Hy.
Chuỗi bài Dẫn Nhập Kinh Dịch: ← Bài trước: Từ Hà Đồ vạch Bát Quái: luật Cái Một lưỡng phân nhị tánh · Mục lục chuyên mục · Bài sau: Vài chiêm nghiệm trước khi giải mã Hà Đồ →
Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.
