Lai lịch Hà Đồ Bát Quái được tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) kể lại bắt đầu từ truyền thuyết vua Phục Hy thấy con vật đầu rồng mình ngựa trên sông Hoàng Hà, và kết thúc ở câu hỏi mà hàng ngàn năm chưa ai trả lời trọn: làm sao từ 55 dấu tròn đen trắng mà vạch ra được tám nhóm ba vạch liền đứt.
Trả lời nhanh: Theo truyền thuyết được tài liệu dẫn lại, vua Phục Hy thấy trên lưng con long mã 55 khoáy lông đen trắng xếp thành 5 nhóm số, ngộ ra vũ trụ là một bầu âm dương, bèn vẽ hai đồ: Hà Đồ 55 dấu tròn và đồ tám nhóm ba vạch (Bát Quái). Về sau Văn Vương từ đồ ấy làm ra Kinh Dịch 64 quẻ.
Truyền thuyết Hà Đồ kể gì về vua Phục Hy?
Truyền thuyết cổ Trung Hoa kể rằng vua Phục Hy (tài liệu ghi kèm "Phu Xi") đi thuyền trên sông Hoàng Hà thì bỗng thấy một con vật đầu rồng mình ngựa xuất hiện. Trên lưng con vật có 55 khoáy lông đen trắng xếp thành 5 nhóm số, mỗi nhóm chiếm một phương vị.
Năm nhóm số của Hà Đồ được tài liệu liệt kê như sau (tròn trắng là số lẻ, tròn đen là số chẵn):
| Nhóm | Cặp số | Tròn trắng | Tròn đen |
|---|---|---|---|
| Bắc phương | 1 – 6 | 1 | 6 |
| Nam phương | 2 – 7 | 7 | 2 |
| Đông phương | 3 – 8 | 3 | 8 |
| Tây phương | 4 – 9 | 9 | 4 |
| Trung ương | 5 – 10 | 5 | 10 |
Vua Phục Hy nói rằng nhân thấy đồ đó mà ngộ được lẽ vũ trụ toàn cõi là một bầu âm dương. Từ cái ngộ ấy, Phục Hy làm ra hai bức đồ lưu truyền đến ngày nay: một đồ 55 dấu tròn đen trắng (Hà Đồ) và một đồ tám nhóm ba vạch liền đứt (Bát Quái).
Tác giả tài liệu nhận xét về hai bức đồ ấy bằng một câu ngắn: "Đồ không chữ, đồ không tên, không ai hiểu." Hà Đồ chỉ có chấm tròn, đồ Bát Quái chỉ có vạch, không có lời giải thích đi kèm.
Văn Vương liên quan gì đến Hà Đồ và Kinh Dịch?
Văn Vương là người, theo tài liệu, đã từ đồ Phục Hy làm ra Kinh Dịch với 64 nhóm vạch liền đứt. Hàng ngàn năm sau Phục Hy, vua Văn Vương tình cờ nhìn thấy đồ ấy trên tường nhà ngục Dũ Lý khi ông bị giam cầm ở đó.
Tác giả Nguyên K cho rằng hẳn nhiên Văn Vương đã có được chìa khoá trong tay để mở khoá Hà Đồ. Tuy vậy, Văn Vương làm Kinh Dịch mà không làm sách thuyết lý âm dương. Trong Kinh Dịch của ông cũng không đề cập đến nguyên lý âm dương cấu thành bát quái và lục thập tứ quái.
Việc thiếu phần nguyên lý khiến người đọc, người nghiên cứu về sau mù mờ, không có cơ sở để hiểu và để tự vạch được quái, từ đó dẫn đến hoài nghi. Tài liệu nêu dẫn chứng: Âu Dương Tu, một dịch gia nổi tiếng đời Tống, đã có thuyết rằng Hà Đồ, Bát Quái là không đủ tin.
Tác giả Nguyên K đã giải Hà Đồ như thế nào?
Tác giả Nguyên K kể rằng vì lời hoài nghi của Âu Dương Tu mà ông treo Hà Đồ lên tường, nghiền ngẫm trong nhiều tháng, để xem có thấy được cái thấy của Phục Hy là "vũ trụ một bầu âm dương" hay không. Ông vận dụng toàn bộ kiến thức mình có về địa lý, thiên văn, toán, vật lý, điện tử.
Cuối cùng, theo lời tài liệu, tác giả thấy được cái thấy của Phục Hy: vũ trụ toàn cõi là một bầu âm dương tượng số. Hình dung đó được vẽ thành một đồ tròn nhiều lớp vòng đánh số 1 đến 6, mỗi vòng gồm các vệt đen trắng xen kẽ.
Người quan sát đứng từ trung tâm đồ nhìn ra sẽ thấy âm dương, vệt đen và vệt trắng, lớp lớp chất chồng. Tài liệu gọi khoảnh khắc nhận ra điều đó là "hoát nhiên".
Vạch liền, vạch đứt thay cho vệt trắng, vệt đen ra sao?
Quy ước then chốt của tài liệu rất đơn giản và được dùng xuyên suốt chuỗi bài:
- Dùng vạch liền ⚊ thay chỗ mỗi vệt trắng (khí dương).
- Dùng vạch đứt ⚋ thế chỗ mỗi vệt đen (khí âm).
Khi thay như vậy trên bầu âm dương sáu vòng, Bát Quái và lục thập tứ quái tự hiện hình. Vòng 64 quẻ bày quanh trục Nam Bắc Đông Tây chính là kết quả của phép thay thế ấy.
Các bài tiếp theo trong chuỗi Dẫn Nhập Kinh Dịch sẽ đi từng bước: từ luật Cái Một lưỡng phân nhị tánh, cách vẽ từng vòng, đến giải mã từng nhóm số của Hà Đồ.
Câu hỏi thường gặp
Hà Đồ có bao nhiêu chấm và chia thành mấy nhóm?
Hà Đồ có 55 dấu tròn đen trắng, chia thành 5 nhóm số: Bắc [1–6], Nam [2–7], Đông [3–8], Tây [4–9] và Trung ương [5–10]. Tròn trắng ứng số lẻ, tròn đen ứng số chẵn.
Vì sao có người cho rằng Hà Đồ, Bát Quái không đủ tin?
Vì Văn Vương làm Kinh Dịch mà không để lại sách thuyết lý âm dương giải thích cách từ Hà Đồ vạch ra quái. Thiếu phần nguyên lý, người sau không tự vạch được quái nên sinh hoài nghi, như thuyết của Âu Dương Tu đời Tống mà tài liệu dẫn lại.
Vạch liền và vạch đứt trong Bát Quái thay cho cái gì?
Theo tài liệu Đường Vào Dịch, vạch liền thay cho vệt trắng (dương), vạch đứt thay cho vệt đen (âm). Áp quy ước này lên bầu âm dương sáu vòng thì Bát Quái và 64 quẻ hiện hình.
Chuỗi bài Dẫn Nhập Kinh Dịch: Mục lục chuyên mục · Bài sau: Từ Hà Đồ vạch Bát Quái: luật Cái Một lưỡng phân nhị tánh →
Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.
