Giải mã số hai tầng IV và V của Hà Đồ, theo tài liệu Đường Vào Dịch, là đọc các cặp số [1–6], [2–7], [3–8], [4–9] như hai vòng khí biến thiên: dương khí sinh ở Bắc, âm khí sinh ở Nam, mỗi vòng có cực đại và cực tiểu, tăng giảm theo cấp số với công bội 3 cho dương và 2 cho âm.
Trả lời nhanh: Trên tầng IV và V của Hà Đồ, dương sinh ở Bắc (1), qua Đông (3), cực đại ở Nam, qua Tây (9) rồi về Bắc; âm sinh ở Nam (2), qua Tây (4), cực đại ở Bắc, qua Đông (8) rồi về Nam. Dãy dương là [1, 3, 27, 9, 1] theo số 3, dãy âm là [2, 4, 16, 8, 2] theo số 2.
Vì sao nói "dương sinh tại Bắc, âm sinh tại Nam"?
Dương sinh tại Bắc vì số 1, đơn vị đầu của dòng số lẻ [1, 3, 5, 7, 9], xuất hiện ở phương Bắc của Hà Đồ. Âm sinh tại Nam vì số 2, đơn vị đầu của dòng số chẵn [2, 4, 6, 8, 10], xuất hiện ở phương Nam.
- Dương khí biến thiên: dương sinh tại Bắc [1], sang Đông thành [3], lên Nam thành [7], sang Tây thành [9]. Đường đi này vẽ ra dương kênh xoắn vòng từ Bắc ra (kênh màu trắng).
- Âm khí biến thiên: âm sinh tại Nam [2], sang Tây thành [4], xuống Bắc thành [6], lên Đông thành [8]. Đường đi này vẽ ra âm kênh xoắn vòng từ Nam ra (kênh màu đen).
Theo tài liệu, ở đây phơi bày thêm nghĩa lý của đồ số Phục Hy: các cặp [1–6], [2–7], [3–8], [4–9] biểu diễn âm dương vận động, biểu diễn âm dương biến thiên.
Cực đại và cực tiểu của âm dương khí nằm ở đâu?
Vòng biến thiên, theo lý toán mà tài liệu dẫn, là vòng tăng giảm, có cực đại và cực tiểu nằm ở hai thời vị cách nhau 180 độ. Áp vào Hà Đồ:
- Hai số [1–7] của vòng dương khí biểu thị dương khí cực tiểu (Bắc, 1) và cực đại (Nam, 7).
- Hai số [2–6] của vòng âm khí biểu thị âm khí cực tiểu (Nam, 2) và cực đại (Bắc, 6).
Dương khí từ Bắc (1) lên Nam (7) là tăng, từ Nam xuống Bắc là giảm. Vậy dương số tại Nam phải lớn hơn dương số 9 tại Tây thì mới hợp lý toán. Tương tự, âm khí từ Nam (2) xuống Bắc (6) là tăng, từ Bắc lên Nam là giảm, nên âm số tại Bắc phải lớn hơn âm số 8 tại Đông.
Cấp số "nhân chia" của dương và âm là gì?
Để hợp lý toán, tác giả Nguyên K cho rằng bốn số dương [1, 3, 7, 9] phải thuộc về năm số hạng của một dãy tăng rồi giảm, và bốn số âm [2, 4, 6, 8] cũng vậy. Tài liệu ghi chú rằng toán học không có "cấp số chia", đây là tên tạm gọi.
| Khí | Dãy năm số hạng | Phần tăng | Phần giảm |
|---|---|---|---|
| Dương | [1, 3, 27, 9, 1] | [1, 3, 9, 27], công bội 3 (Hà Đồ bớt số 9) | [27, 9, 3, 1], công chia 3 (Hà Đồ bớt số 3) |
| Âm | [2, 4, 16, 8, 2] | [2, 4, 8, 16], công bội 2 (Hà Đồ bớt số 8) | [16, 8, 4, 2], công chia 2 (Hà Đồ bớt số 4) |
Dương và âm tăng giảm qua từng phương như thế nào?
Dương tăng giảm với công bội, công chia 3; âm tăng giảm với công bội, công chia 2. Hai luật này cho ra hai vòng âm dương khí tăng giảm.
Vòng dương khí
- Dương tại Bắc 1 sang Đông thành 3: dương tăng 3 lần.
- Dương tại Đông 3 lên Nam thành 27: dương tăng 3² lần.
- Dương tại Nam 27 xuống Tây còn 9: dương giảm 3 lần.
- Dương tại Tây 9 xuống Bắc còn 1: dương giảm 3² lần.
Từ đó tài liệu rút ra lý "dương đi lên thì tăng, dương đi xuống thì giảm". Dương tăng lúc đầu hoà hoãn (miền Đông Bắc nhân 3), về sau gấp rút (miền Đông Nam nhân 3²). Dương giảm lúc đầu hoà hoãn (miền Tây Nam chia 3), về sau gấp rút (miền Tây Bắc chia 3²). Kể từ dương sinh thì dương tăng 3³ lần để thái; kể từ dương thái thì dương giảm 3³ lần để tiêu. Dương thái ở miền Đông Nam, dương tiêu ở miền Tây Bắc, đăng đối qua tâm vòng. Vì tăng giảm liên quan số 3 nên gọi là tham thiên.
Vòng âm khí
- Âm tại Nam 2 sang Tây thành 4: âm tăng 2 lần.
- Âm tại Tây 4 xuống Bắc thành 16: âm tăng 2² lần.
- Âm tại Bắc 16 sang Đông còn 8: âm giảm 2 lần.
- Âm tại Đông 8 lên Nam còn 2: âm giảm 2² lần.
Lý tương ứng là "âm đi xuống thì tăng, âm đi lên thì giảm". Âm tăng lúc đầu hoà hoãn (miền Tây Nam nhân 2), về sau gấp rút (miền Tây Bắc nhân 2²). Âm giảm lúc đầu hoà hoãn (miền Đông Bắc chia 2), về sau gấp rút (miền Đông Nam chia 2²). Kể từ âm sinh thì âm tăng 2³ lần để thái; kể từ âm thái thì âm giảm 2³ lần để tiêu. Âm thái ở miền Tây Bắc, âm tiêu ở miền Đông Nam. Vì tăng giảm liên quan số 2 nên gọi là lưỡng địa.
Bốn miền âm dương khí của Thái Cực là gì?
Ghép hai vòng tăng giảm lại thì Thái Cực được chia thành bốn miền âm dương khí. Tài liệu gọi đây là biểu đồ âm dương lưỡng nhất tăng giảm.
| Miền | Dương | Âm | Trạng thái |
|---|---|---|---|
| Đông Bắc | tăng ×3 | giảm :2 | âm thiếu dần khi dương tăng |
| Đông Nam | tăng ×3² | giảm :2² | âm tiêu khi dương thái |
| Tây Nam | giảm :3 | tăng ×2 | dương thiếu dần khi âm tăng |
| Tây Bắc | giảm :3² | tăng ×2² | dương tiêu khi âm thái |
Từ bốn miền ấy tài liệu nhận ra hai định luật: "dương tăng âm giảm, âm tăng dương giảm" và "dương thái âm tiêu, âm thái dương tiêu".
Câu hỏi thường gặp
Vì sao số ở phương Nam lại là 27 chứ không phải 7?
Vì theo tài liệu Đường Vào Dịch, dương khí cực đại ở Nam phải lớn hơn số 9 ở Tây. Dãy tăng với công bội 3 cho 1, 3, 9, 27; Hà Đồ chỉ ghi 7, tài liệu giải là ghi số 7 và ẩn số 2.
Tham thiên, lưỡng địa nghĩa là gì trong bài này?
Tham thiên là tên tài liệu dùng cho luật tăng giảm của dương, liên quan số 3. Lưỡng địa là tên cho luật tăng giảm của âm, liên quan số 2.
Dương thái và âm thái nằm ở đâu?
Dương thái ở miền Đông Nam, âm thái ở miền Tây Bắc. Hai miền này đối nhau qua tâm vòng.
Chuỗi bài Dẫn Nhập Kinh Dịch: ← Bài trước: Giải mã 5 nhóm số Hà Đồ: Trung ương và Bắc Nam Đông Tây · Mục lục chuyên mục · Bài sau: Âm Dương kênh trong Hà Đồ và đồ tứ tượng →
Biên soạn theo tài liệu Đường Vào Dịch (Nguyên K) – Phong Thuỷ Liên Hoa.
