Nhà thờ họ là công trình thiêng liêng của cả dòng tộc, nơi thờ phụng tổ tiên và là điểm tụ họp của con cháu trong những dịp giỗ chạp, lễ tết. Vì vậy, khi xây mới hay trùng tu nhà thờ họ, nhiều dòng họ rất chú trọng chọn kích thước theo thước Lỗ Ban, từ chiều rộng cửa, kích thước gian, tới ban thờ, khám thờ, hoành phi, câu đối. Bài này giải thích nên dùng loại thước Lỗ Ban nào cho từng hạng mục, cách tự tính cung, một số kích thước tính sẵn để tham khảo và những lưu ý khi thiết kế, thi công. Nguyên lý chung về phong thủy nhà thờ họ có ở bài phong thủy nhà thờ họ, từ đường.
Trong bài này: ba loại thước và cách dùng · kích thước cửa nhà thờ họ · kích thước khối nhà, gian, bậc · kích thước ban thờ, khám thờ · ví dụ tính sẵn · lưu ý khi thiết kế và thi công · câu hỏi thường gặp.
1. Ba loại thước Lỗ Ban và hạng mục tương ứng
Theo cách dùng phổ biến, có ba loại thước Lỗ Ban:
- Thước 52,2 cm (thông thuỷ): đo khoảng rỗng, lọt lòng như cửa đi, cửa sổ, ô thoáng. Thước chia 8 cung, mỗi cung 6,525 cm: Quý nhân, Hiểm hoạ, Thiên tai, Thiên tài, Nhân lộc, Cô độc, Thiên tặc, Tể tướng.
- Thước 42,9 cm (dương trạch): đo khối đặc như bậc tam cấp, bệ, kích thước phủ bì công trình, đồ nội thất.
- Thước 38,8 cm (âm phần): đo đồ thờ, ban thờ, khám thờ, bài vị, mồ mả. Thước chia 10 cung, mỗi cung 3,88 cm: Đinh, Hại, Vượng, Khổ, Nghĩa, Quan, Tử, Hưng, Thất, Tài.
Với nhà thờ họ, phần kiến trúc như cửa, gian, bậc thường dùng thước dương trạch và thông thuỷ, còn phần đồ thờ dùng thước âm phần. Cách dùng chi tiết ba loại thước có ở bài cách dùng thước Lỗ Ban và bài thước Lỗ Ban 38,8 cm âm phần.
2. Cách tự tính cung cho một kích thước
- Lấy kích thước cần kiểm tra theo đơn vị cm.
- Trừ đi bội số lớn nhất của chiều dài thước (52,2 cm, 42,9 cm hoặc 38,8 cm) nhỏ hơn kích thước đó, được phần dư.
- Chia phần dư cho độ dài một cung (6,525 cm, 5,3625 cm hoặc 3,88 cm) để biết kích thước rơi vào cung thứ mấy.
Ví dụ với cửa: lọt lòng cửa rộng 133 cm, dùng thước 52,2 cm. Ta có 52,2 × 2 = 104,4 cm; 133 − 104,4 = 28,6 cm. Chia cho 6,525 cm được cung thứ 5, tức cung Nhân lộc, là cung tốt.
Ví dụ với ban thờ: ban thờ dài 127 cm, dùng thước 38,8 cm. Ta có 38,8 × 3 = 116,4 cm; 127 − 116,4 = 10,6 cm, thuộc khoảng 7,76 – 11,64 cm, tức cung Vượng, là cung tốt.
3. Kích thước cửa nhà thờ họ
Nhà thờ họ truyền thống thường có ba hoặc năm gian, cửa chính ở gian giữa và các cửa phụ ở gian bên. Lọt lòng các cửa được chọn theo thước 52,2 cm. Một số kích thước lọt lòng tính sẵn để tham khảo:
| Lọt lòng | Phần dư | Cung | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| 81 cm | 28,8 cm | Nhân lộc | Tốt, phù hợp cửa phụ |
| 126 cm | 21,6 cm | Thiên tài | Tốt |
| 133 cm | 28,6 cm | Nhân lộc | Tốt |
| 153 cm | 48,6 cm | Tể tướng | Tốt, phù hợp cửa chính |
| 211 cm | 2,2 cm | Quý nhân | Tốt, phù hợp chiều cao cửa |
| 140 cm | 35,6 cm | Cô độc | Xấu, nên tránh |
| 175 cm | 18,4 cm | Thiên tai | Xấu, nên tránh |
4. Kích thước khối nhà, gian và bậc
Với phần khối đặc như chiều rộng phủ bì các gian, chiều cao nền, bậc tam cấp, nhiều nơi dùng thước 42,9 cm. Tuy nhiên, kích thước tổng thể của nhà thờ họ còn phụ thuộc rất nhiều vào diện tích đất, kết cấu (gỗ truyền thống hay bê tông giả gỗ), quy mô dòng họ và kiểu kiến trúc lựa chọn. Thường người thiết kế sẽ chọn kích thước theo công năng và tỉ lệ kiến trúc trước, sau đó điều chỉnh vài centimet để các kích thước chính rơi vào cung tốt.
- Gian giữa: thường rộng hơn các gian bên, là nơi đặt ban thờ chính.
- Chiều cao nền: nền nhà thờ họ thường cao hơn sân, có bậc tam cấp; số bậc lẻ được nhiều nơi ưa chuộng.
- Hiên trước: đủ rộng cho con cháu đứng hành lễ khi đông người.
5. Kích thước ban thờ, khám thờ
Ban thờ, khám thờ, sập thờ, bài vị dùng thước 38,8 cm. Một số kích thước ban thờ tính sẵn:
| Kích thước | Phần dư | Cung | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| 107 cm | 29,4 cm | Hưng | Tốt, nằm khá giữa cung |
| 127 cm | 10,6 cm | Vượng | Tốt |
| 133 cm | 16,6 cm | Nghĩa | Tốt, gần đầu cung |
| 147 cm | 30,6 cm | Hưng | Tốt, gần cuối cung |
| 217 cm | 23,0 cm | Quan | Tốt, gần cuối cung |
Ban thờ trong nhà thờ họ thường lớn hơn ban thờ gia đình, nhiều tầng cấp. Kích thước cụ thể nên chọn theo chiều rộng gian giữa, chiều cao trần và số lượng bài vị, đồ thờ cần bày. Cách bày trí ban thờ có ở bài bàn thờ gia tiên trong phong thủy nhà ở.
6. Lưu ý khi thiết kế và thi công
- Tránh kích thước sát ranh giới cung: sai số khi thi công, trát, sơn có thể đẩy kích thước sang cung bên cạnh.
- Thống nhất cách đo: cửa đo lọt lòng, khối đặc đo phủ bì; ghi rõ trên bản vẽ để thợ làm đúng.
- Đồ gỗ đặt làm: gửi kích thước đã chọn cho xưởng mộc trước khi gia công.
- Hướng nhà thờ họ: kích thước chỉ là một phần; hướng và vị trí trên khu đất cần được xem theo hình thế và phương pháp của người tư vấn.
- Sự đồng thuận trong họ: bản vẽ và kích thước nên được thông qua trong họ trước khi thi công.
Có thể dựng nhanh mặt bằng các gian bằng app Vẽ Mặt Bằng 2D – 3D, đặt la kinh bằng app Lập Cục Pháp và ước tính chi phí bằng Dự toán Liên Hoa.
7. Hoành phi, câu đối và đồ thờ đi kèm
Ngoài ban thờ chính, nhà thờ họ thường có hoành phi treo trên cao ở gian giữa, câu đối hai bên cột, bát hương, đỉnh đồng, chân nến, lục bình, bài vị và khám thờ. Với những món đặt làm riêng, nhiều dòng họ cũng chọn kích thước theo thước 38,8 cm như ban thờ. Hoành phi và câu đối nên cân đối với chiều rộng gian và chiều cao cột, chữ đủ lớn để đọc được từ sân. Các món đồ thờ trên ban thờ nên sắp xếp cân đối hai bên trục giữa, bát hương ở vị trí trung tâm, không bày quá nhiều đồ khiến ban thờ chật chội.
8. Quy trình chọn kích thước gợi ý
- Khảo sát khu đất, xác định diện tích xây dựng và hướng nhà thờ họ.
- Chọn kiểu kiến trúc, số gian, kết cấu và vật liệu.
- Lập kích thước sơ bộ theo công năng và tỉ lệ kiến trúc.
- Điều chỉnh từng kích thước chính để rơi vào cung tốt của đúng loại thước.
- Ghi rõ kích thước và cách đo trên bản vẽ, thông qua trong họ.
- Kiểm tra lại bằng thước Lỗ Ban trong quá trình thi công và khi nghiệm thu.
Làm theo trình tự này, các con số Lỗ Ban được lồng vào thiết kế một cách tự nhiên, không làm méo tỉ lệ công trình.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- Vật phẩm Liên Hoa: thước Lỗ Ban, la kinh tiếng Việt và vật phẩm ban thờ.
- App Vẽ Mặt Bằng Liên Hoa 2D – 3D: vẽ mặt bằng nhà thờ họ và xem khối 2D – 3D.
- App Lập Cục Pháp: đặt la kinh Liên Hoa lên mặt bằng để xác định hướng.
- Dự toán Liên Hoa: ước tính chi phí xây dựng theo diện tích.
Câu hỏi thường gặp về kích thước nhà thờ họ
Cửa nhà thờ họ dùng thước nào?
Lọt lòng cửa thường dùng thước 52,2 cm (thông thuỷ). Khối đặc như bậc, bệ dùng thước 42,9 cm.
Ban thờ trong nhà thờ họ dùng thước nào?
Ban thờ, khám thờ, bài vị dùng thước 38,8 cm (âm phần).
Nhà thờ họ nên mấy gian?
Phổ biến là ba hoặc năm gian, tuỳ diện tích đất, quy mô dòng họ và kinh phí.
Trùng tu nhà thờ họ cũ có cần đổi kích thước?
Nên giữ tối đa kết cấu và kích thước gốc nếu công trình có giá trị lịch sử. Khi buộc phải thay mới các hạng mục, có thể chọn kích thước mới theo thước Lỗ Ban.
Cần tư vấn kích thước và hướng nhà thờ họ cụ thể, có thể liên hệ Phong Thuỷ Liên Hoa.
