Nói đến kiến trúc nhà ở truyền thống miền Trung, không thể không nhắc đến nhà rường Huế. Ngôi nhà gỗ với bộ khung chạm trổ tinh xảo, nằm giữa khu vườn có cổng, bình phong, bể cạn và cây trái, là hình ảnh tiêu biểu của đời sống xứ Huế. Kiến trúc nhà rường Huế không chỉ đẹp ở tay nghề người thợ mà còn ở cách bố cục ngôi nhà trong không gian vườn, phản ánh rõ quan niệm phong thủy của người xưa. Bài viết này giới thiệu những đặc điểm chính của nhà rường, cách tổ chức nhà vườn Huế và những bài học có thể áp dụng cho nhà ở hôm nay.
Nguyên tắc chung có trong bài trụ cột kiến trúc phong thủy.
Nhà rường là gì
"Rường" là tên gọi một bộ phận trong hệ khung gỗ đỡ mái. Nhà rường là loại nhà có bộ khung chịu lực hoàn toàn bằng gỗ, các cấu kiện như cột, kèo, xà, rường được liên kết với nhau bằng mộng, có thể tháo lắp. Tường bao chủ yếu để che chắn, không phải bộ phận chịu lực chính. Loại nhà này phổ biến ở Huế và vùng phụ cận, gắn với tầng lớp quan lại, nho sĩ và những gia đình khá giả xưa.
Kết cấu khung gỗ
Bộ vì kèo
Mỗi bộ vì gồm các cột, kèo, xà, rường liên kết thành một khung đứng. Nhiều bộ vì đặt song song tạo thành các gian nhà. Các cấu kiện được gia công chính xác, lắp ghép bằng mộng gỗ, tạo nên kết cấu vững chắc nhưng mềm dẻo, chịu được gió bão của miền Trung.
Gỗ và tay nghề
Nhà rường thường dùng các loại gỗ tốt, bền với khí hậu nóng ẩm. Các bộ phận như đầu kèo, xà, cửa, liên ba được chạm khắc hoa văn, thể hiện tay nghề của thợ mộc xứ Huế. Mức độ chạm trổ thường phản ánh điều kiện của gia chủ.
Gian và chái
Nhà rường thường được chia theo số gian lẻ, phổ biến là ba gian hai chái hoặc một gian hai chái. Gian giữa là gian chính, thường đặt ban thờ; các gian bên dùng tiếp khách, sinh hoạt; chái ở hai đầu hồi dùng làm nơi ở, nghỉ ngơi. Số gian lẻ phù hợp với quan niệm về sự cân đối, có trung tâm của người xưa.
Mái
Mái nhà rường dốc, lợp ngói, có độ đua để che mưa nắng cho tường và hiên. Mái dốc giúp thoát nước nhanh trong mùa mưa lớn của Huế.
Bố cục nhà vườn Huế
Nhà rường thường không đứng riêng mà nằm trong một khu vườn gọi là nhà vườn. Một nhà vườn Huế điển hình có các thành phần:
- Cổng: thường có mái che, hai bên là hàng rào cây xanh như chè tàu hoặc tường thấp.
- Lối vào: lối đi từ cổng vào nhà, thường không thẳng một mạch mà đi qua bình phong.
- Bình phong: bức tường hoặc bức chắn đặt giữa cổng và nhà chính, che chắn tầm nhìn và theo quan niệm xưa ngăn khí xấu đi thẳng vào nhà.
- Bể cạn, hòn non bộ: đặt sau bình phong hoặc trước sân, có nước, cây cảnh, tượng trưng cho sơn thủy thu nhỏ.
- Sân: khoảng sân trước nhà chính, nơi phơi phóng, sinh hoạt, là minh đường của ngôi nhà.
- Nhà chính: nhà rường, nơi thờ cúng và tiếp khách.
- Nhà phụ: bếp, nhà ở của con cháu, kho, đặt ở hai bên hoặc phía sau.
- Vườn: trồng cây ăn trái, cây cảnh, rau, bao quanh nhà.
Phong thủy trong nhà vườn Huế
Tọa hướng
Nhà vườn Huế thường quay về hướng Nam hoặc các hướng gần Nam, phù hợp với quan niệm truyền thống và điều kiện khí hậu: đón gió mát, tránh nắng gắt buổi chiều, tránh gió lạnh mùa đông.
Tiền thủy hậu sơn thu nhỏ
Khi không có núi sông tự nhiên, người xưa tạo ra các yếu tố tượng trưng: bình phong, hòn non bộ làm "sơn", bể cạn, hồ nước làm "thủy". Hàng cây cao phía sau nhà tạo thế dựa. Đây là cách đưa nguyên lý tiền thủy hậu sơn vào khuôn viên nhỏ.
Khí vào nhà qua nhiều lớp
Từ cổng, qua lối đi, qua bình phong, qua sân, rồi mới tới hiên và nhà chính. Khí đi vào chậm, uốn lượn, được "lọc" qua nhiều lớp không gian. Đây là minh họa rõ ràng cho tinh thần tàng phong tụ khí.
Cân bằng âm dương
Nhà gỗ, mái ngói, hiên sâu giữ trong nhà mát, có phần âm; sân, vườn, nước phía trước sáng sủa, có phần dương. Ngôi nhà vừa yên tĩnh vừa thoáng đãng.
Không gian bên trong nhà rường
Bên trong nhà rường, cách sắp đặt đồ đạc cũng tuân theo trật tự rõ ràng. Gian giữa là nơi trang trọng nhất, đặt ban thờ tổ tiên ở phía trong, phía trước là bộ bàn ghế tiếp khách. Hai gian bên có thể đặt sập, phản, tủ chè, là nơi tiếp khách thân hoặc sinh hoạt của gia chủ. Các chái thường được ngăn bằng vách gỗ, làm buồng ngủ hoặc nơi cất đồ. Trật tự trong ngoài, trên dưới phản ánh nếp sống gia phong và lòng kính trọng tổ tiên.
Ánh sáng trong nhà rường thường dịu, đến từ cửa chính và cửa bên qua hiên sâu. Không gian bên trong mát, yên tĩnh, tương phản với sân vườn sáng bên ngoài. Sự tương phản sáng tối này là một đặc trưng tạo nên cảm giác thư thái khi bước vào nhà.
Cây trồng trong nhà vườn
Vườn Huế thường trồng nhiều loại cây ăn trái, cây cảnh và cây có ý nghĩa tốt lành. Cây cao thường được trồng phía sau và hai bên để tạo thế bao bọc, che gió; phía trước để thoáng, trồng cây thấp, cây cảnh, hoa. Hàng rào cây xanh vừa phân định ranh giới vừa mềm mại, không cứng nhắc như tường gạch. Cách trồng cây như vậy vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, vừa phù hợp quan niệm phong thủy về thế dựa và minh đường.
Nhà rường trong đời sống gia đình xưa
Nhà rường không chỉ là nơi ở mà còn là nơi lưu giữ nếp nhà qua nhiều thế hệ. Ngày giỗ, ngày Tết, con cháu về tụ họp ở gian giữa; khách đến được đón ở hiên và gian bên. Khu vườn cung cấp hoa trái cho bàn thờ và bữa ăn. Sự gắn bó giữa con người, ngôi nhà và khu vườn là giá trị tinh thần mà nhiều người muốn tìm lại khi xây nhà hôm nay.
Nhà rường và khí hậu Huế
- Mái dốc, đua sâu chống mưa lớn kéo dài.
- Khung gỗ lắp mộng có độ dẻo, chịu được gió bão.
- Vườn cây làm mát, giảm nắng, chắn gió.
- Nền nhà thường được tôn cao so với sân.
Xem thêm bài kiến trúc nhiệt đới Việt Nam để thấy các nguyên tắc tương tự trong nhà hiện đại.
Bài học cho nhà ở hiện đại
- Không gian chuyển tiếp: tạo sảnh, hiên, sân trước thay vì để cửa chính mở thẳng ra đường.
- Bình phong hiện đại: vách lam, vách kính mờ, kệ trang trí đặt sau cửa chính để khí đi vòng.
- Mặt nước, cây xanh: hồ cá, chậu cây lớn, vườn nhỏ ở sân trước hoặc giếng trời.
- Gian thờ trung tâm, trang nghiêm: phòng thờ ở vị trí trang trọng, không đặt tùy tiện.
- Vật liệu tự nhiên: gỗ, ngói, gạch nung tạo cảm giác gần gũi, mát mẻ.
- Tỷ lệ cân đối: mặt tiền đối xứng, có trục chính rõ ràng.
Gìn giữ nhà rường hôm nay
Nhiều nhà rường đã xuống cấp theo thời gian vì mối mọt, thời tiết, chi phí bảo trì cao. Một số được tháo dỡ, di chuyển hoặc chuyển đổi công năng. Với những gia đình còn giữ được nhà rường, việc trùng tu cần thợ có kinh nghiệm, giữ đúng kết cấu và hoa văn gốc. Với những người yêu thích, có thể đưa tinh thần nhà rường vào nhà mới qua bố cục, vật liệu và các chi tiết gỗ, thay vì sao chép nguyên mẫu.
Phong Thuỷ Liên Hoa có phong thủy sư đồng thời là kiến trúc sư, nhận tư vấn thiết kế nhà ở kết hợp tinh thần truyền thống và phong thủy. Quý vị có thể liên hệ qua trang Liên hệ. Xem thêm bài kiến trúc phong thủy biệt thự và vật liệu kiến trúc theo Ngũ Hành.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La kinh web: đo hướng nhà, hướng cổng.
- Vẽ Mặt Bằng Liên Hoa 2D – 3D: thử bố cục cổng, sân, nhà chính.
- App Lập Cục Pháp: xem cung từng gian.
- Thư viện mẫu nhà: tham khảo mẫu nhà mang tinh thần truyền thống.
Câu hỏi thường gặp về kiến trúc nhà rường Huế
Nhà rường khác nhà ba gian Bắc Bộ thế nào?
Cả hai đều là nhà khung gỗ chia gian lẻ, nhưng nhà rường Huế nổi bật với hệ khung rường, nghệ thuật chạm khắc riêng và gắn với bố cục nhà vườn đặc trưng xứ Huế.
Bình phong trong nhà vườn Huế có tác dụng gì?
Che chắn tầm nhìn từ cổng vào nhà, theo quan niệm xưa ngăn khí xấu đi thẳng vào, khiến khí đi vòng và tụ lại trước nhà.
Nhà rường thường quay hướng nào?
Thường quay về hướng Nam hoặc gần Nam, vừa hợp quan niệm truyền thống vừa phù hợp khí hậu.
Vì sao nhà rường chia số gian lẻ?
Số gian lẻ tạo một gian giữa làm trung tâm, đặt ban thờ, giúp mặt nhà cân đối, đối xứng.
Có thể áp dụng tinh thần nhà rường cho nhà phố không?
Có, qua sảnh chuyển tiếp, vách bình phong, cây xanh, mặt nước, vật liệu gỗ và phòng thờ trang nghiêm.
