Mê Kông – thủy long Nam Bộ: chín cửa sông và thế đất đồng bằng

Nếu miền Bắc có sông Hồng, thì miền Nam có Mê Kông – một trong những dòng sông lớn nhất châu Á, đi qua sáu quốc gia trước khi đổ ra biển Đông qua đồng bằng sông Cửu Long. Ở đây không có núi để đọc long mạch như Tây Bắc hay Trường Sơn. Toàn bộ "long mạch" của vùng là nước: sông Tiền, sông Hậu, các cửa sông, kênh rạch và những dải đất cao ven sông được phù sa bồi nên.

Bài thứ chín của chuỗi Long mạch Việt Nam từ xa xưa đến hôm nay đọc Mê Kông như một thuỷ long khổng lồ theo Hình Pháp Liên Hoa: nguồn từ đâu, đổi tính cách thế nào khi vào Việt Nam, chín cửa sông nói lên điều gì về thế đất, và người dân đồng bằng đã chọn đất, lập làng, lập chợ ra sao.

Bài này nối tiếp bài Thất Sơn – long mạch cuối cùng của Nam Bộ: khi núi đã hết, nước làm chủ.

Từ cao nguyên Tây Tạng đến đồng bằng Cửu Long

Mê Kông bắt nguồn từ vùng cao nguyên Thanh Tạng, chảy xuống qua Vân Nam (nơi người Trung Hoa gọi là Lan Thương), rồi qua Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia trước khi vào Việt Nam. Như bài Tổ sơn của long mạch Việt Nam đã nói, ở vùng núi Hoành Đoạn, thượng nguồn Mê Kông chảy song song gần thượng nguồn Trường Giang và sông Salween – nghĩa là thuỷ long Nam Bộ và sơn long Tây Bắc nước ta có chung một "tổ" ở tầm đại thế.

Ở Phnôm Pênh, Mê Kông gặp sông Tonlé Sap nối với Biển Hồ, rồi tách thành hai nhánh lớn chảy vào Việt Nam: sông Tiền và sông Hậu. Từ đây, hai nhánh tiếp tục chia ra nhiều cửa trước khi ra biển – đó là nguồn gốc tên gọi Cửu Long, "chín rồng".

Biển Hồ – "hồ điều tiết" tự nhiên

Một đặc điểm rất đáng chú ý của hệ Mê Kông là quan hệ với Biển Hồ (Tonlé Sap). Mùa lũ, nước Mê Kông dâng cao, chảy ngược vào Biển Hồ, làm hồ mở rộng; mùa khô, nước từ Biển Hồ lại chảy ra bổ sung cho dòng chính. Nhờ vậy, lũ ở đồng bằng Cửu Long thường lên chậm, rút chậm – người dân gọi là mùa nước nổi, khác với lũ dữ dội ở miền Trung.

Đọc theo Hình Pháp, Biển Hồ là một "minh đường thuỷ" khổng lồ ở thượng lưu: nơi nước tụ, nghỉ, rồi mới đi tiếp. Thuỷ long có chỗ nghỉ như vậy thì tính cách hiền hoà, ổn định – đúng với hình ảnh đồng bằng Cửu Long trù phú.

Chín cửa sông: một thuỷ long chia nhánh

Theo cách kể truyền thống, Mê Kông đổ ra biển qua chín cửa. Sông Tiền có các cửa: Tiểu, Đại, Ba Lai, Hàm Luông, Cổ Chiên, Cung Hầu. Sông Hậu có các cửa: Định An, Ba Thắc (Bassac), Tranh Đề. Con số "chín" mang ý nghĩa biểu tượng đẹp – chín là số dương lớn nhất, "cửu long" là chín con rồng.

Nhánh	Cửa sông thường được kể	Ghi chú
Sông Tiền	Tiểu, Đại, Ba Lai, Hàm Luông, Cổ Chiên, Cung Hầu	Nhánh có nhiều cửa hơn, toả rộng qua Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh
Sông Hậu	Định An, Ba Thắc, Tranh Đề	Nhánh sâu, qua Cần Thơ, Sóc Trăng

Trên thực tế, hệ thống cửa sông thay đổi theo thời gian: có cửa bị bồi lấp dần, có cửa bị ngăn bởi công trình thuỷ lợi. Ví dụ cửa Ba Lai đã có công trình cống đập ngăn mặn, cửa Ba Thắc bị bồi lắng – vì thế nhiều tài liệu nói hiện nay số cửa còn thông ra biển ít hơn chín. Đây là minh chứng sống động cho điều Hình Pháp luôn nhắc: thuỷ long không đứng yên, nó thay đổi theo thời gian, và con người cũng góp phần thay đổi nó.

Đọc chín cửa theo Hình Pháp

Một dòng sông lớn chia thành nhiều nhánh trước khi ra biển là hình ảnh của khí "toả" – từ một mạch chính, khí phân ra nuôi khắp vùng. Ở giữa các nhánh là những dải đất – cù lao, giồng – được phù sa bồi đắp. Đây chính là những "long" của đồng bằng: dải đất cao hơn xung quanh, được nước ôm hai bên, chạy theo hướng dòng sông.

Các tỉnh Bến Tre, Trà Vinh, Tiền Giang… với những cù lao lớn kẹp giữa các nhánh sông là ví dụ rõ nhất. Mỗi cù lao như một con rồng nằm giữa hai dòng nước – mô hình "hai thuỷ kẹp một long" mà ta đã gặp ở Hoàng Liên Sơn, nhưng thu nhỏ và nằm trên đồng bằng.

Giồng đất và miệt vườn: long mạch của đồng bằng

Ở đồng bằng Cửu Long, người dân dùng nhiều từ chỉ địa hình rất tinh tế: giồng là dải đất cát pha cao hơn xung quanh, thường là dấu tích của các bờ biển cũ hoặc gờ ven sông; cù lao là đảo giữa sông; miệt vườn là vùng đất phù sa ven sông trồng cây ăn trái; láng, trũng, bưng là những vùng thấp ngập nước.

Theo Hình Pháp, đây là những phân loại của "bình dương long" – long mạch trên đất bằng. Kinh điển có câu đại ý: ở đất bằng, cao một tấc cũng là núi, thấp một tấc cũng là nước. Đất giồng cao ráo là nơi người dân dựng nhà, lập làng, đặt mộ; đất trũng là nơi làm ruộng, nuôi cá, chứa nước mùa lũ.

• Giồng ven biển (ví dụ ở Trà Vinh, Sóc Trăng, Bến Tre): những dải đất cát song song bờ biển, là dấu vết đồng bằng tiến dần ra biển. Làng mạc, chùa chiền thường nằm trên giồng.
• Gờ ven sông: dải đất cao sát bờ sông do phù sa lắng đọng khi nước tràn bờ. Nhà cửa, chợ búa dọc sông nằm trên gờ này.
• Vùng trũng phía sau: thấp, ngập lâu, là "minh đường" chứa nước của cả vùng.

Cách người Nam Bộ lập làng – nhà trên giồng, ruộng dưới trũng, mặt hướng ra sông hay kênh – đúng với nguyên tắc "toạ cao hướng thuỷ" của Hình Pháp. Bài tầm long ở đồng bằng và đô thị trình bày cách đọc này kỹ hơn.

Kênh đào: con người vẽ thêm thuỷ long

Bên cạnh sông tự nhiên, đồng bằng Cửu Long có một mạng lưới kênh đào dày đặc. Nhiều kênh lớn được đào từ thời Nguyễn như kênh Thoại Hà, kênh Vĩnh Tế; nhiều kênh khác được đào trong thế kỷ XX và sau này. Kênh vừa để thoát lũ, dẫn ngọt, vừa là đường giao thông chính của vùng sông nước.

Với người học phong thuỷ, kênh đào là "thuỷ long nhân tạo". Nó có ưu điểm là dẫn nước tới nơi cần, nhưng cũng có đặc điểm cần lưu ý: kênh thường thẳng, nước chảy thẳng thì "vô tình", khí đi không dừng. Vì vậy, nhà cửa dọc kênh đào thường không có cảm giác "tụ" như nhà ở khúc sông uốn. Người xưa khắc phục bằng cách trồng cây, làm bến, dựng ao trước nhà – tạo những điểm dừng nhỏ.

Các đô thị lớn của vùng đều nằm ở chỗ thuỷ long hội tụ: Cần Thơ bên sông Hậu nơi có rạch Cần Thơ đổ vào; Mỹ Tho, Vĩnh Long bên sông Tiền; Long Xuyên, Châu Đốc ở nơi sông Hậu gặp kênh rạch lớn. Đó là logic "hợp khẩu" quen thuộc mà bài Sông Hồng – thuỷ long đã nói đến.

Thuỷ long Mê Kông hôm nay: những thay đổi cần biết

Những năm gần đây, đồng bằng Cửu Long đối diện nhiều biến đổi mà báo chí và giới nghiên cứu nhắc đến thường xuyên: xâm nhập mặn vào sâu hơn trong mùa khô, sạt lở bờ sông và bờ biển ở nhiều nơi, lượng phù sa về đồng bằng giảm, nền đất ở một số khu vực có xu hướng lún. Nguyên nhân được bàn đến gồm biến đổi khí hậu, các công trình trên thượng nguồn, khai thác cát, khai thác nước ngầm.

Bài viết không đưa ra con số – đó là việc của các nhà khoa học. Điều Hình Pháp Liên Hoa nhấn mạnh là cách ứng xử: thuỷ long thay đổi thì người ở cũng phải đọc lại thế đất của mình. Bài cuối của chuỗi, long mạch thời hiện đại, sẽ bàn kỹ hơn.

Gợi ý chọn đất làm nhà ở đồng bằng Cửu Long

1. Chọn đất giồng hoặc gờ ven sông – cao ráo, đất chắc hơn vùng trũng.
2. Tránh bờ lở: ở khúc sông uốn, bờ phía ngoài (bờ lõm) thường bị xói. Hỏi người địa phương về lịch sử sạt lở trước khi mua.
3. Nền nhà cao hơn mức nước nổi từng xảy ra; với nhà sát sông, chú ý móng và kè.
4. Giữ ao, mương trước nhà: đó là minh đường thuỷ, giúp điều hoà, chứa nước mưa, giữ khí.
5. Đọc hướng nước: nước đến trước mặt, nước đi khuất sau cây – dùng la kinh ghi lại phương vị và kiểm tra trong Lập Cục Pháp.

Chợ nổi, nhà sàn ven sông: kiến trúc theo thuỷ long

Không đâu thấy rõ sự thích nghi với thuỷ long như ở miền Tây. Chợ nổi họp ngay trên sông, ở những khúc sông rộng, nước chậm, gần nơi giao nhau của sông lớn và rạch nhỏ – đúng những chỗ mà Hình Pháp gọi là "thuỷ tụ". Nhà sàn, nhà cột cao dọc kênh rạch được dựng để nước lên xuống mà không ngập sàn sinh hoạt; mặt nhà quay ra sông, phía sau là vườn cây ăn trái.

Mô hình "trước sông, sau vườn" ấy là một lời giải phong thuỷ rất hay cho vùng sông nước: sông phía trước là minh đường thuỷ, nơi đón khí, đón người, đón hàng; vườn phía sau là chỗ dựa xanh, che nắng, che gió, giữ đất. Nhà không cần núi làm hậu chẩm, vì vườn cây dày đã đảm nhận vai trò ấy.

Khi xây nhà mới ở đồng bằng, nhiều gia đình bỏ mô hình cũ, xây nhà bê tông sát đường, lấp mương vườn. Hình Pháp Liên Hoa khuyên giữ lại tinh thần của nhà vườn miền Tây: chừa khoảng sân trước, giữ một phần mương nước, trồng cây phía sau, nâng nền đủ cao. Có thể tham khảo các mẫu nhà vườn, nhà mái thái hợp vùng sông nước trong thư viện mẫu nhà Liên Hoa, rồi dùng ứng dụng vẽ mặt bằng 2D–3D để bố trí sân, ao, vườn cho khu đất của mình.

Bài liên quan

• 11 thuỷ long của thế giới
• Thuỷ pháp loan đầu – hình nước
• Óc Eo: đô thị cổ Phù Nam và thuỷ hệ kênh rạch

Ảnh bìa: European Space Agency, Attribution, Wikimedia Commons.

Câu hỏi thường gặp

Chín cửa sông Cửu Long là những cửa nào?

Theo cách kể truyền thống: sông Tiền có cửa Tiểu, Đại, Ba Lai, Hàm Luông, Cổ Chiên, Cung Hầu; sông Hậu có cửa Định An, Ba Thắc, Tranh Đề. Hiện nay một số cửa đã bị bồi lấp hoặc có công trình ngăn, nên số cửa còn thông ra biển ít hơn.

Đồng bằng không có núi thì đọc long mạch thế nào?

Theo Hình Pháp, ở đất bằng thì "cao một tấc là núi, thấp một tấc là nước". Long mạch là các dải đất cao như giồng, gờ ven sông, cù lao; thuỷ là sông, kênh, ao, vùng trũng.

Nhà ven kênh đào có tốt không?

Kênh mang lại nước và giao thông, nhưng thường thẳng, nước chảy "vô tình". Nên tạo điểm dừng trước nhà: bến, ao, hàng cây, sân rộng. Quan trọng nhất là nền cao, bờ kè chắc.

Sạt lở bờ sông có liên quan đến phong thuỷ không?

Hình Pháp gọi bờ bị nước đâm vào là thế "phản cung" – xấu. Đó không phải mê tín mà là quan sát thực tế: bờ lõm ở khúc sông uốn dễ bị xói. Chọn đất cần tránh những vị trí như vậy.