Hỏi một người học phong thuỷ "long mạch Việt Nam bắt đầu từ đâu", câu trả lời quen thuộc thường là: từ Côn Lôn chạy xuống. Câu ấy đúng một phần và mơ hồ một phần. Đúng, vì nhìn trên bản đồ địa hình, các dãy núi phía bắc nước ta thật sự là phần đuôi phía đông nam của khối núi cao nguyên Thanh Tạng – Vân Nam. Mơ hồ, vì giữa Côn Lôn và một ngọn đồi ở Lào Cai là hàng nghìn cây số núi non, nhiều tầng tổ sơn, nhiều lần "thoát xác", và không ai đứng ở Sa Pa mà nhìn thấy được Côn Lôn.
Bài mở đầu chuỗi Long mạch Việt Nam từ xa xưa đến hôm nay sẽ đi lại con đường ấy một cách rõ ràng: tổ sơn của long mạch Việt Nam là gì, nó đi từ cao nguyên Vân Nam – Tây Tạng vào Tây Bắc theo những trục núi, trục sông nào, và người học Hình Pháp Liên Hoa nên đọc "tổ sơn" như thế nào cho có ích, thay vì chỉ thuộc một câu khẩu quyết.
Nếu bạn chưa quen khái niệm sơn long – thuỷ long, nên đọc trước bài trụ Long mạch: sơn long và thuỷ long. Ở đây ta dùng những khái niệm đó để đọc một vùng đất cụ thể: đất nước mình.
Tổ sơn là gì và vì sao phải tìm tổ sơn
Trong kinh điển địa lý, một mạch núi được xem như một cơ thể sống có gốc rễ. Ngọn núi lớn nhất, xa nhất, nơi mạch bắt đầu gọi là thái tổ sơn. Từ thái tổ, mạch chạy ra, dựng lên những đỉnh lớn kế tiếp gọi là thiếu tổ sơn, rồi gần huyệt hơn nữa có phụ mẫu sơn – ngọn núi trực tiếp "sinh" ra huyệt. Tìm tổ sơn là tìm xem cái khí mà ta đang đứng giữa nó được nuôi từ đâu, dày hay mỏng, xa hay gần.
Các sách cổ Trung Hoa coi Côn Lôn là tổ của mọi mạch núi, từ đó chia ra ba đại cán long chạy về phía đông. Nội dung này đã được trình bày kỹ trong bài Côn Lôn – tổ sơn và ba đại long mạch Trung Hoa. Các nhà địa lý Việt Nam xưa, theo những gì dân gian còn truyền lại quanh tên tuổi Tả Ao, cũng tiếp nhận quan niệm ấy và nói long mạch nước Nam từ Côn Lôn qua Vân Nam mà vào.
Với Hình Pháp Liên Hoa, việc tìm tổ sơn có ba ý nghĩa thực tế:
- Biết hướng đi của mạch: mạch từ đâu tới thì khí từ đó tới. Hướng chạy chung của núi cho biết đâu là "lưng", đâu là "mặt" của cả một vùng.
- Biết sức nặng của mạch: mạch xuất phát từ khối núi lớn, chạy dài, qua nhiều lần khởi phục thì khí hậu, đất đai, sông ngòi của vùng ấy đều có quy mô lớn.
- Biết giới hạn của mạch: mạch nào cũng có chỗ dừng. Nơi núi hạ xuống gặp nước lớn là nơi khí tụ – và đó thường là nơi con người lập làng, lập đô.
Nói cách khác, tìm tổ sơn không phải để tự hào "đất ta nối với Côn Lôn", mà để hiểu thứ tự từ lớn đến nhỏ: đại thế quyết định trung thế, trung thế quyết định tiểu thế, rồi mới tới một khu đất, một ngôi nhà, một ngôi mộ.
Từ "nóc nhà thế giới" xuống cao nguyên Vân Nam
Cao nguyên Thanh Tạng là khối đất cao và rộng nhất hành tinh. Phía nam của nó là dãy Himalaya, phía đông nam là một vùng núi đặc biệt mà người Trung Hoa gọi là Hoành Đoạn Sơn – những dãy núi chạy song song theo hướng gần bắc – nam, xen giữa là các thung lũng sâu. Trong những khe núi ấy có mấy dòng sông lớn của châu Á chảy gần nhau một đoạn rồi mới tách ra: Kim Sa (thượng nguồn Trường Giang), Lan Thương (thượng nguồn Mê Kông), Nộ Giang (thượng nguồn sông Salween).
Ra khỏi vùng Hoành Đoạn, địa hình hạ dần thành cao nguyên Vân Nam – một vùng cao nguyên rộng, nhiều hồ, nhiều bồn địa xen núi. Từ đây núi không còn chạy bắc – nam nữa mà xoè dần về phía đông nam. Đó chính là hướng đi vào bán đảo Đông Dương và vào miền Bắc Việt Nam.
Nếu dùng ngôn ngữ của phong thuỷ, ta có thể hình dung như sau:
| Tầng | Vùng địa lý | Vai trò khi đọc long mạch |
|---|---|---|
| Thái tổ sơn (theo quan niệm cổ) | Côn Lôn – cao nguyên Thanh Tạng | Gốc của đại thế, nơi phát xuất các dòng sông lớn |
| Đoạn "thúc" mạch | Vùng Hoành Đoạn: núi song song, sông kẹp giữa | Mạch bị bó chặt, chạy thẳng, khí mạnh nhưng chưa tụ |
| Thiếu tổ sơn khu vực | Cao nguyên Vân Nam | Mạch nở ra, đổi hướng sang đông nam |
| Cán long vào nước ta | Tây Bắc, Việt Bắc | Mạch chia nhánh, dựng các dãy núi lớn |
Cách chia tầng trên là một cách đọc theo Hình Pháp, giúp người học có trật tự tư duy. Nó không phải là một "phân loại khoa học" về địa chất. Điều đáng chú ý là hai cách nhìn – phong thuỷ và địa lý tự nhiên – gặp nhau ở chỗ: núi và sông miền Bắc nước ta quả thật là phần kéo dài của hệ núi sông Vân Nam.
Hai cửa ngõ: mạch núi theo sông Hồng và sông Đà
Người xưa nói "sơn thuỷ tương tuỳ": núi đi đâu, nước theo đó; nước dừng chỗ nào, mạch dừng chỗ ấy. Muốn biết mạch núi vào nước ta theo đường nào, cách chắc chắn nhất là nhìn các dòng sông.
Sông Hồng bắt nguồn từ vùng núi Vân Nam, chảy theo hướng tây bắc – đông nam, vào nước ta ở Lào Cai. Thung lũng sông Hồng thẳng và dài một cách đặc biệt, như một đường rạch chéo qua bản đồ miền Bắc. Sông Đà cũng bắt nguồn từ Vân Nam, chảy song song phía tây nam của sông Hồng, xuyên qua vùng núi Lai Châu, Sơn La, Hoà Bình rồi mới đổ vào sông Hồng ở vùng trung du.
Giữa hai dòng sông này là một khối núi cao chạy cùng hướng: dãy Hoàng Liên Sơn, với đỉnh Phan Xi Păng. Ở phía tây nam sông Đà là các dãy núi biên giới Việt – Lào và các cao nguyên đá vôi Sơn La, Mộc Châu. Phía đông bắc sông Hồng lại là một thế giới khác: những dãy núi hình cánh cung của vùng Đông Bắc.
Đọc theo Hình Pháp, ta thấy mạch núi Tây Bắc vào nước ta theo đúng kiểu "hai thuỷ kẹp một long": sông Hồng và sông Đà ôm hai bên, dãy Hoàng Liên chạy giữa. Đây là hình mẫu kinh điển của một cán long – mạch lớn có nước lớn hộ tống, không bị cắt ngang. Bài kế tiếp trong chuỗi, Hoàng Liên Sơn – Phan Xi Păng, sẽ đi sâu vào đoạn mạch này.
Tây Bắc và Đông Bắc: hai tính cách long mạch
Sách giáo khoa địa lý thường chia miền Bắc thành hai vùng núi: Tây Bắc với các dãy núi chạy theo hướng tây bắc – đông nam, cao và hiểm; Đông Bắc với các cánh cung núi thấp hơn, mở ra như nan quạt, chụm về phía Tam Đảo. Ranh giới giữa hai vùng chính là thung lũng sông Hồng.
Với người đọc long mạch, sự khác biệt ấy rất có ý nghĩa:
- Mạch Tây Bắc mang tính "trực" – chạy thẳng, cao, bó chặt giữa các sông lớn. Khí mạnh nhưng ít chỗ tụ; đất bằng hiếm, thung lũng hẹp.
- Mạch Đông Bắc mang tính "khúc" – các cánh cung cong, xoè ra rồi chụm lại, thấp dần về phía biển. Hình cong là hình ôm, nên vùng này nhiều thung lũng, nhiều chỗ khí có thể tụ hơn.
Cả hai cùng hội về vùng trung du và đồng bằng sông Hồng. Đây là lý do đồng bằng Bắc Bộ, dù không có núi lớn ở giữa, vẫn được xem là đất có long mạch hội tụ: mạch từ tây bắc xuống, mạch từ đông bắc vòng lại, nước lớn đổ về, tất cả gặp nhau trong một tam giác châu thổ.
Tổ sơn trong cách nhìn của Hình Pháp Liên Hoa
Học Hình Pháp, Thầy Vũ Giới luôn nhắc học trò: đại thế để hiểu, tiểu thế để dùng. Không ai đặt một ngôi nhà hay một ngôi mộ dựa vào Côn Lôn. Nhưng hiểu tổ sơn giúp ta tránh ba sai lầm phổ biến.
Sai lầm thứ nhất: thấy núi là nói có long mạch
Núi chỉ là "thân". Long mạch là sự liên tục và có hướng của thân ấy, kèm theo dấu hiệu khí đang đi: có khởi có phục, có chỗ thắt (quá hiệp), có chỗ nở, có nước hộ tống hai bên. Một quả đồi đứng riêng, không nối về đâu, chưa thể gọi là có mạch. Cách phân biệt được trình bày kỹ trong bài nhận dạng long mạch thật và giả.
Sai lầm thứ hai: nghĩ mạch càng xa tổ càng yếu
Thực tế ngược lại thường đúng hơn. Gần tổ sơn, mạch còn "thô", núi cao hiểm, đá lởm chởm, khí chưa hoá. Mạch phải đi xa, qua nhiều lần thoát xác – từ núi cao xuống núi thấp, từ núi đá xuống đồi đất – mới mềm lại, mới kết được huyệt tốt. Đó là lý do các vùng đông dân, nhiều đô thị lâu đời của nước ta không nằm ở chân Phan Xi Păng, mà ở trung du và đồng bằng, nơi mạch đã đi rất xa.
Sai lầm thứ ba: tách núi khỏi nước
Nhiều người đọc long mạch chỉ nhìn núi. Nhưng như ta vừa thấy, chính các dòng sông Hồng, sông Đà, sông Lô, sông Chảy mới vạch ra đường đi của các mạch núi. Mạch tới đâu, nước theo đó; nước gặp nhau chỗ nào, mạch dừng chỗ đó. Đó là nguyên tắc "giới thuỷ" trong Táng Thư, Hám Long Kinh: khí gặp nước thì dừng.
Ba sai lầm này cũng là ba bài học đầu tiên khi bạn cầm bản đồ địa hình tập đọc long mạch. Hướng dẫn chi tiết có trong bài đọc long mạch trên bản đồ và thực địa.
Những truyền thuyết quanh "long mạch nước Nam"
Dân gian Việt Nam có rất nhiều câu chuyện gắn với long mạch: chuyện thầy địa lý phương Bắc sang yểm đất, chuyện các mạch đất "phát vương" bị trấn, chuyện thầy Tả Ao đi khắp nơi chỉ đất. Những chuyện ấy cho thấy người Việt từ lâu đã có ý thức rằng đất đai, núi sông gắn với vận mệnh cộng đồng.
Tuy nhiên, cần đọc chúng đúng chỗ. Câu chuyện Cao Biền trấn yểm đất Giao Châu là truyền thuyết, được kể trong dã sử và dân gian; bài Cao Biền trấn yểm long mạch Giao Châu đã phân tích nó dưới góc nhìn văn hoá. Các giai thoại về Tả Ao cũng vậy – tương truyền, ông học địa lý ở phương Bắc rồi về nước giúp dân, để lại nhiều câu phú về đất. Bài Tả Ao và giai thoại địa lý Hồng Lĩnh – Nghi Xuân kể kỹ hơn.
Điểm chung của các truyền thuyết này là chúng đều thừa nhận một điều: long mạch nước ta có gốc lớn, đi dài, kết ở nhiều nơi. Còn chuyện "chém mạch", "yểm mạch" thì nên hiểu là cách người xưa diễn đạt nỗi lo về sự xâm phạm, về quyền lực, hơn là một kỹ thuật có thật. Người học Hình Pháp không cần sợ, cũng không cần đi "giải yểm" – chỉ cần đọc địa hình cho đúng.
Từ tổ sơn đến từng vùng: lộ trình của chuỗi bài
Nếu tổ sơn là gốc, thì long mạch Việt Nam là một cây lớn với nhiều cành. Chuỗi bài này sẽ lần lượt đi qua các cành chính:
- Tổ sơn – từ cao nguyên Vân Nam, Tây Tạng vào Tây Bắc (bài này).
- Hoàng Liên Sơn – Phan Xi Păng: long mạch mái nhà Đông Dương.
- Tam Đảo – Ba Vì: hai đầu long – hổ của đồng bằng Bắc Bộ.
- Sông Hồng – thuỷ long của đồng bằng Bắc Bộ.
- Yên Tử – Đông Triều: long mạch và đất phát tích nhà Trần.
- Trường Sơn – xương sống long mạch miền Trung.
- Sông Hương – núi Ngự Bình: long mạch xứ Huế.
- Thất Sơn: long mạch cuối cùng của Nam Bộ.
- Mê Kông – thuỷ long Nam Bộ.
- Long mạch thời hiện đại: đô thị hoá, san núi, lấp sông.
Các kinh đô cụ thể như Thăng Long hay Huế sẽ có chuỗi riêng. Ở đây ta chỉ nhắc chúng như những điểm kết của đại thế; ví dụ, có thể đọc thêm về chiếu dời đô trong bài Lý Công Uẩn, chiếu dời đô và phong thuỷ Thăng Long.
Đọc tổ sơn cho một khu đất cụ thể
Lý thuyết đại thế chỉ có giá trị khi quy về được một mảnh đất cụ thể. Dưới đây là trình tự mà người học Hình Pháp có thể làm khi khảo sát một khu đất ở trung du hay miền núi phía Bắc:
- Xác định lưu vực: khu đất nằm trong lưu vực sông nào (Hồng, Đà, Lô, Chảy, Cầu…). Lưu vực cho biết mạch lớn chạy theo hướng nào.
- Lần ngược đường chia nước: trên bản đồ địa hình, đi ngược theo đường sống núi phía sau khu đất, xem nó nối về khối núi nào. Đó là thiếu tổ sơn của khu vực.
- Tìm phụ mẫu sơn: ngọn đồi hay núi gần nhất phía sau, cao hơn khu đất và có mạch nối liền xuống. Không có phụ mẫu thì khu đất thiếu chỗ tựa.
- Xem chỗ dừng: mạch xuống tới đâu thì gặp nước, gặp đồng bằng; khu đất ở trước chỗ dừng hay ở sườn mạch đang chạy.
- Sau cùng mới đo hướng: dùng la kinh xác định toạ hướng, rồi mới tính đến lý khí.
Trình tự này thể hiện đúng tinh thần Liên Hoa: hình trước, lý sau. Đọc được hình thế rồi, các công cụ như la kinh hay phần mềm lập cục chỉ là bước kiểm tra, tinh chỉnh.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La kinh web Liên Hoa – đo toạ hướng khu đất sau khi đã đọc hình thế.
- Ứng dụng Lập Cục Pháp – lập cục, kiểm tra lý khí cho công trình.
- Chuyên mục Long Mạch – toàn bộ bài viết về long mạch.
Bài liên quan
- Long mạch: sơn long và thuỷ long
- Côn Lôn – tổ sơn và ba đại long mạch Trung Hoa
- Đọc long mạch trên bản đồ và thực địa
Ảnh bìa: MODIS Land Rapid Response Team, NASA GSFC, phạm vi công cộng, Wikimedia Commons.
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới
Muốn tự mình đọc được long mạch từ bản đồ đến thực địa, phân biệt mạch thật mạch giả, điểm huyệt cho nhà ở và âm trạch, bạn có thể tìm hiểu các khoá học:
Tư vấn trực tiếp: Thầy Vũ Giới – Zalo 0988 964 636.
Câu hỏi thường gặp
Long mạch Việt Nam có thật sự bắt nguồn từ Côn Lôn không?
Đó là quan niệm của địa lý cổ, coi Côn Lôn là tổ của mọi mạch núi châu Á. Nhìn theo địa hình hiện đại, các dãy núi phía bắc nước ta là phần kéo dài về phía đông nam của khối núi cao nguyên Thanh Tạng – Vân Nam. Hai cách nhìn gặp nhau ở hướng đi tổng quát, nhưng không nên hiểu là một "sợi dây" liền mạch từ Côn Lôn đến từng ngọn đồi.
Vì sao sông Hồng quan trọng khi đọc long mạch miền Bắc?
Vì sông Hồng là ranh giới tự nhiên giữa hai hệ núi Tây Bắc và Đông Bắc, đồng thời là thuỷ long lớn nhất đưa nước và phù sa xuống đồng bằng. Theo nguyên tắc "sơn thuỷ tương tuỳ", muốn biết mạch núi đi đâu thì nhìn sông.
Ở gần tổ sơn có phải đất tốt nhất không?
Không hẳn. Gần tổ sơn núi cao, dốc, khí còn thô và hiểm. Mạch phải đi xa, hạ thấp, mềm lại mới dễ kết huyệt. Vì vậy đất tụ khí thường ở trung du, chân núi và đồng bằng ven sông.
Người bình thường có cần quan tâm đến tổ sơn không?
Không cần thuộc lòng, nhưng nên hiểu nguyên tắc: khu đất của mình tựa vào đâu, nước chảy về đâu, mạch từ hướng nào tới. Những điều đó ảnh hưởng thật tới thoát nước, gió, độ ổn định của nền đất – chứ không chỉ là chuyện tâm linh.
Truyền thuyết yểm long mạch có đáng lo không?
Đó là truyền thuyết, nên đọc như văn hoá dân gian. Hình Pháp Liên Hoa không dạy "giải yểm" hay dùng bùa trấn. Điều cần làm là đọc đúng địa hình và cải tạo hợp lý khi cần.
