Long mạch là gì: sơn long là dãy núi, thuỷ long là dòng sông

Long mạch là khái niệm trung tâm của phong thuỷ địa lý: mạch đất, mạch núi, mạch nước được hình dung như thân rồng uốn lượn, đưa sinh khí từ nơi cao xa về nơi tụ lại để con người dựng nhà, đặt mộ. Người xưa chia long mạch thành hai loại lớn: sơn long – rồng núi, tức các dãy núi, đồi, sống đất; và thuỷ long – rồng nước, tức các dòng sông, suối, kênh. Hai loại rồng này luôn đi cùng nhau: núi đi thì nước dẫn, nước gặp thì núi dừng.

Bài này là bài trụ của chuyên mục Long Mạch trên vugioi.com. Chúng tôi giải thích long mạch là gì theo Hình Pháp Liên Hoa, phân biệt sơn long và thuỷ long, rồi dẫn quý vị qua chuỗi mười bài: từ Côn Lôn và ba đại long mạch Trung Hoa, các kinh đô Bắc Kinh, Trường An, Lạc Dương, Nam Kinh, các truyền thuyết chém long mạch, lăng mộ đế vương, kinh điển Táng Thư – Hám Long Kinh, đến cách tự đọc long mạch trên bản đồ và thực địa ở Việt Nam.

Nếu quý vị cần một bài nhập môn ngắn về dấu hiệu nhận biết, có thể đọc trước bài xem long mạch là gì – cách nhận biết cơ bản. Bài này đi sâu hơn vào cấu trúc sơn long – thuỷ long và bối cảnh lịch sử của khái niệm.

Long mạch là gì: rồng là hình ảnh, mạch là thực tế

Chữ "long" (rồng) trong phong thuỷ là một hình ảnh. Người xưa nhìn dãy núi nhấp nhô, lúc cao lúc thấp, lúc thắt lúc mở, lúc ẩn xuống đồng bằng rồi lại nổi lên, thấy nó giống con rồng đang bò, bèn gọi là long. Chữ "mạch" thì rất thực tế: đó là đường đi liên tục của đất – sống núi, sống đồi, gờ đất cao – mà nước mưa chảy tách ra hai bên.

Theo Táng Thư, tương truyền của Quách Phác đời Tấn, việc an táng là "thừa sinh khí" – đặt vào chỗ có sinh khí. Sinh khí đi theo mạch đất, "gặp gió thì tán, gặp nước thì dừng". Vì vậy, xem long mạch thực chất là trả lời ba câu hỏi:

• Mạch đất đến từ đâu, có liên tục và sống động không?
• Mạch dừng lại ở đâu – chỗ nào có nước chặn, có núi ôm, kín gió?
• Chỗ dừng ấy có đủ điều kiện để con người ở hoặc an táng không: khô ráo, sáng sủa, an toàn?

Theo Hình Pháp Liên Hoa, long mạch không phải sợi dây thần bí dưới lòng đất. Nó là cách người xưa mô tả địa hình và dòng chảy của gió, nước, ánh sáng – những thứ ta có thể quan sát, đo đạc và kiểm chứng. Hiểu như vậy thì học long mạch không bị trượt vào mê tín.

Sơn long: dãy núi là rồng núi

Sơn long là long mạch của núi. Một sơn long đầy đủ có các phần: thái tổ sơn (núi khởi phát, cao lớn nhất), thiếu tổ sơn (các đỉnh dọc đường đi), phụ mẫu sơn (núi ngay sau huyệt), nhập thủ (đoạn mạch đi vào huyệt) và huyệt (chỗ kết). Dọc đường đi, mạch có những chỗ thắt nhỏ gọi là quá hạp, những chỗ nhô lên hạ xuống gọi là khởi phục – dấu hiệu rồng còn sống.

Sách địa lý chia sơn long thành can long (thân rồng lớn) và chi long (nhánh rồng). Can long là những dãy núi lớn, dài, có sông lớn đi kèm; nơi can long kết thường là kinh đô, thành thị lớn. Chi long là nhánh nhỏ tách ra; nơi chi long kết là làng xóm, nhà ở, mộ phần.

Ở tầm Trung Hoa, người xưa coi Côn Lôn là tổ sơn của muôn núi, từ đó chia ra ba đại long mạch: Bắc long, Trung long, Nam long. Mô hình này được trình bày trong bài Côn Lôn – tổ sơn và ba đại long mạch Trung Hoa, rồi đi vào từng đại long:

• Bắc long và kinh đô Bắc Kinh: Yên Sơn, Thái Hành, Tử Cấm Thành, Minh Thập Tam Lăng
• Trung long: Tần Lĩnh, Hoàng Hà và các kinh đô Trường An, Lạc Dương
• Nam long: Trường Giang, Nam Kinh và truyền thuyết vương khí Kim Lăng

Thuỷ long: dòng sông là rồng nước

Thuỷ long là long mạch của nước. Một dòng sông có nguồn, có nhánh, có chỗ hợp, có chỗ uốn, có cửa ra – giống thân rồng với đầu, mình, đuôi. Ở đồng bằng, nơi ít núi, người xưa đọc long mạch chủ yếu qua nước: "cao một tấc là sơn, thấp một tấc là thuỷ".

Ở tầm Trung Hoa, hai thuỷ long lớn nhất là Hoàng Hà và Trường Giang. Chúng vừa nuôi dưỡng văn minh, vừa là ranh giới (giới thuỷ) ngăn ba đại sơn long. Thuỷ pháp đọc nước qua các yếu tố:

• Nước đến: từ xa, quanh co, nhiều nhánh hợp là tốt; thẳng, gấp, đâm vào là xấu.
• Nước trước huyệt: chậm, ôm vào, có chỗ tụ là tốt; xiết, quay lưng là xấu.
• Thuỷ khẩu: hẹp, có núi gò khoá, nước ra quanh co là tốt; mở toang, chảy thẳng ra là xấu.
• Thuỷ thành: hình nước ôm như cánh cung (kim thành) là tốt nhất; thẳng như thân cây hoặc gấp khúc nhọn là xấu.

Chi tiết có trong bài Thuỷ long: Hoàng Hà, Trường Giang và cách đọc thuỷ khẩu, thuỷ thành.

Sơn long và thuỷ long đi cùng nhau như thế nào

Nguyên tắc nền: núi và nước là âm dương của địa hình. Núi tĩnh, nước động; núi là thân, nước là mạch máu. Một long mạch chỉ có núi mà không có nước thì khí đi mãi không dừng; chỉ có nước mà không có núi thì khí không có chỗ bám.

	Sơn long	Thuỷ long
Thực thể	Dãy núi, đồi, sống đất, gò	Sông, suối, kênh, ao hồ (ở đô thị: đường)
Vai trò	Dẫn khí, làm chỗ dựa, che gió	Giới hạn, giữ khí dừng lại, nuôi sinh khí
Hình tốt	Liên tục, có khởi phục, có thắt mở, đỉnh tròn đầy	Quanh co, ôm vào, chậm, sạch, có chỗ tụ
Hình xấu	Đứt đoạn, trơ đá, nhọn, sạt lở	Thẳng, xiết, quay lưng, đục, thuỷ khẩu mở toang
Ví dụ Trung Hoa	Côn Lôn, Tần Lĩnh, Yên Sơn, Thái Hành	Hoàng Hà, Trường Giang, sông Vị, sông Lạc
Ví dụ Việt Nam	Các dãy núi tây bắc, Trường Sơn, các vùng đồi trung du	Sông Hồng, sông Mã, sông Hương, sông Đồng Nai, Cửu Long

Khi hai loại rồng gặp nhau đúng cách – núi phía sau, núi hai bên ôm, nước phía trước uốn quanh, thuỷ khẩu kín – ta có một huyệt. Bốn yếu tố long – huyệt – sa – thuỷ là khung đọc của Hình Pháp, trình bày trong bài long, huyệt, sa, thuỷ và chuyên mục Tầm Long Điểm Huyệt.

Long mạch trong lịch sử các triều đại: phương pháp và truyền thuyết

Lịch sử Trung Hoa gắn với long mạch qua hai lớp: việc chọn đất kinh đô, lăng mộ – có ghi chép; và các truyền thuyết về vương khí, chém long mạch – thuộc văn hoá dân gian. Người học cần thấy cả hai, nhưng phải tách bạch.

Lớp phương pháp

Các triều đại chọn kinh đô ở những nơi có núi che, có sông lớn, có đồng bằng rộng: Trường An, Lạc Dương trên Trung long; Bắc Kinh ở cuối Bắc long; Nam Kinh trên Nam long. Lăng mộ đế vương được chọn bằng khảo sát kỹ lưỡng theo long – huyệt – sa – thuỷ. Xem bài Lăng mộ đế vương và tầm long điểm huyệt: Minh Hiếu Lăng, Minh Thập Tam Lăng, Thanh Đông Lăng.

Lớp truyền thuyết

Tần Thuỷ Hoàng trấn vương khí Kim Lăng, Lưu Bá Ôn đi khắp nơi chém long mạch, Cao Biền cưỡi diều yểm đất Việt – đều là truyền thuyết. Chúng phản ánh tâm lý muốn giải thích thịnh suy bằng địa lý và nhu cầu chính danh hoá quyền lực. Xem bài Truyền thuyết chém long mạch: Tần Thuỷ Hoàng, Lưu Bá Ôn, Cao Biền.

Lớp kinh điển

Hai sách gốc định hình lý thuyết long mạch là Táng Thư (tương truyền Quách Phác) và Hám Long Kinh (tương truyền Dương Quân Tùng). Xem bài Kinh điển long mạch: hệ thống Táng Thư, Hám Long Kinh và cửu tinh.

Xem long mạch ở Việt Nam: bắt đầu từ đâu

Người học không cần tìm "long mạch Côn Lôn" cho ngôi nhà của mình. Giữa tổ sơn xa xôi và một khu đất cụ thể có rất nhiều tầng mạch; điều quyết định là các tầng gần: chỗ dựa phía sau, long hổ hai bên, minh đường phía trước, nước và thuỷ khẩu. Quy trình gợi ý:

1. Đọc bản đồ địa hình và ảnh vệ tinh: tổ sơn của vùng, sống đất, hệ nước.
2. Ra thực địa: đứng chỗ cao nhìn toàn cảnh, đi dọc mạch, kiểm tra mạch có bị cắt.
3. Xét sa và thuỷ: long hổ, án sơn, minh đường, nước đến, nước đi, thuỷ khẩu.
4. Điểm huyệt: chỗ đất khô, chắc, hơi nhô, kín gió, sáng sủa.
5. Lập hướng bằng la kinh, kết hợp Lý Pháp.

Hướng dẫn chi tiết có ở bài Xem long mạch trên bản đồ và thực địa theo Hình Pháp. Với đất mộ, xem thêm bài khảo sát đất mộ và tìm huyệt theo Hình Pháp: nhập môn và giới hạn tự tìm.

Một nguyên tắc xuyên suốt của Phong Thuỷ Liên Hoa: long mạch tốt là long mạch cho đất an toàn, khô ráo, nước sạch, gió hoà. Không có long mạch nào bảo đảm phú quý; cũng không có phép yểm nào thay được việc giữ gìn hình thế. Khi đất thiếu, bổ sung bằng cây, tường, cổng, hồ nước, khoảng lùi – không bằng bùa trấn.

Những hiểu lầm phổ biến về long mạch

Hiểu lầm thứ nhất: long mạch là một đường năng lượng vô hình chạy dưới lòng đất. Nhiều người hình dung long mạch như một sợi dây phát sáng chỉ thầy giỏi mới thấy. Thực ra, sách cổ mô tả long mạch bằng những thứ nhìn thấy được: sống núi, độ cao thấp, chỗ thắt chỗ mở, nước chảy hai bên. Người học Hình Pháp tập nhìn những dấu hiệu ấy bằng mắt, bằng bản đồ, bằng việc đi bộ trên thực địa.

Hiểu lầm thứ hai: chỉ núi mới là long mạch. Ở Việt Nam, phần lớn dân cư sống ở đồng bằng, ven sông, ven biển. Nếu chỉ tìm núi thì sẽ kết luận sai rằng đồng bằng "không có long mạch". Thuỷ long và bình dương long (rồng đất bằng) mới là phần chủ yếu cần đọc ở đây.

Hiểu lầm thứ ba: có long mạch là chắc chắn phát. Sách cổ hay dùng lời lẽ mạnh như "phát đế vương", "phát khoa giáp". Đó là văn phong của thời đại, không phải lời bảo đảm. Lịch sử cho thấy các triều đại chọn đất kỹ lưỡng vẫn suy vong khi chính sự rối ren. Long mạch tạo điều kiện; con người quyết định kết quả.

Hiểu lầm thứ tư: long mạch xấu thì phải yểm, phải trấn. Hình Pháp Liên Hoa không dùng bùa yểm. Khi hình thế có khuyết, cách xử lý là điều chỉnh vật chất: dời cửa, đổi lối đi, trồng cây chắn gió, xây tường, tạo hồ nước, lùi công trình. Những điều chỉnh này có tác dụng thật lên gió, nước, ánh sáng và cảm giác an toàn của người ở.

Bài liên quan

• Tầm long điểm huyệt
• Tầm long: nhận dạng long mạch thật và giả
• Xác định đất có long mạch theo Thấu Địa Long

Câu hỏi thường gặp

Long mạch là gì?

Long mạch là mạch đất, mạch núi, mạch nước được hình dung như thân rồng, dẫn sinh khí từ nơi cao xa về nơi tụ lại. Trong Hình Pháp, đó là cách mô tả địa hình và dòng chảy của gió, nước có thể quan sát được.

Sơn long và thuỷ long khác nhau thế nào?

Sơn long là rồng núi – dãy núi, đồi, sống đất, làm nhiệm vụ dẫn khí và che chắn. Thuỷ long là rồng nước – sông, suối, kênh, làm nhiệm vụ giữ khí dừng lại. Hai loại luôn đi cùng nhau.

Ba đại long mạch Trung Hoa là gì?

Là Bắc long, Trung long và Nam long, cùng xuất phát từ tổ sơn Côn Lôn theo quan niệm phong thuỷ, lấy Hoàng Hà và Trường Giang làm ranh giới.

Nhà ở thành phố có long mạch không?

Có thể đọc theo cách đô thị: nhà cao xung quanh là sơn, đường giao thông là thuỷ. Chỗ dựa phía sau, hai bên che chắn, đường cong ôm phía trước là hình tốt.

Có nên tin chuyện long mạch quyết định giàu nghèo?

Không nên tuyệt đối hoá. Long mạch tốt cho điều kiện sống tốt – khô ráo, an toàn, khí hậu hoà. Thành bại còn do con người, công việc và cách sống.