Thuỷ long: Hoàng Hà, Trường Giang và cách đọc thuỷ khẩu

Nói đến long mạch, đa số người nghĩ ngay tới núi. Nhưng trong phong thuỷ, nước cũng là rồng: thuỷ long. Một dòng sông uốn lượn, có nguồn, có nhánh, có chỗ hợp, có cửa ra – đó là thân rồng nước. Ở tầm Trung Hoa, hai thuỷ long lớn nhất là Hoàng Hà và Trường Giang; chúng không chỉ nuôi dưỡng nền văn minh mà còn là ranh giới phân chia ba đại long mạch.

Bài này đọc hai đại thuỷ long theo thuỷ pháp của Hình Pháp (Loan Đầu): nước đến, nước đi, nước ôm, nước xuyên, thuỷ khẩu và thuỷ thành (hình dáng dòng nước). Sau đó, chúng tôi đưa các nguyên tắc ấy về quy mô một con suối, một con kênh, một con đường trước nhà – thứ người học phong thuỷ ở Việt Nam gặp hằng ngày. Khái niệm chung về sơn long và thuỷ long có ở bài trụ Long mạch: sơn long là dãy núi, thuỷ long là dòng sông.

Câu nền tảng của thuỷ pháp đến từ Táng Thư tương truyền của Quách Phác: khí "gặp gió thì tán, gặp nước thì dừng". Nước là thứ giữ khí lại; vì vậy đọc nước đúng là nửa phần việc của tầm long.

Hoàng Hà – thuỷ long của phương Bắc

Hoàng Hà bắt nguồn từ vùng cao nguyên Thanh Hải, chảy qua nhiều tỉnh phía bắc rồi đổ ra biển Bột Hải. Trên đường đi, sông vòng một khúc lớn hình chữ "kỷ" (几) quanh vùng Hà Sáo, chảy qua cao nguyên hoàng thổ và nhận lượng phù sa rất lớn, nên nước có màu vàng đục. Người xưa nói "Hoàng Hà cửu khúc" – chín khúc quanh – để chỉ dòng sông uốn lượn nhiều lần.

Với phong thuỷ, Hoàng Hà có hai bộ mặt:

• Mặt sinh: phù sa bồi đắp nên đồng bằng Hoa Bắc màu mỡ; các nhánh như sông Vị, sông Lạc tạo nên những vùng kinh đô như Quan Trung, Hà Lạc. Hoàng Hà là giới thuỷ ngăn Bắc long với Trung long.
• Mặt hung: lòng sông ở hạ lưu bị phù sa nâng cao, đê vỡ, sông đổi dòng nhiều lần trong lịch sử, gây lũ lụt lớn. Người Trung Hoa xưa gọi Hoàng Hà là "mẹ" nhưng cũng sợ nó như một tai hoạ.

Bài học thuỷ pháp từ Hoàng Hà: nước nhiều chưa chắc là tốt. Thuỷ long tốt phải là nước "hữu tình" – đi chậm, quanh co, ổn định, sạch. Nước dữ, đục, hay đổi dòng là thuỷ hung, dù nó lớn đến đâu.

Trường Giang – thuỷ long của phương Nam

Trường Giang (sông Dương Tử) là con sông dài nhất Trung Quốc và châu Á, bắt nguồn từ vùng núi cao nguyên Thanh Tạng, chảy qua Tứ Xuyên, Trùng Khánh, vượt Tam Hiệp, rồi qua Vũ Hán, Nam Kinh và đổ ra biển ở Thượng Hải. Trường Giang nhiều nước, ít phù sa hơn Hoàng Hà, có nhiều hồ lớn nối với dòng chính như Động Đình Hồ, Bà Dương Hồ.

Trong mô hình ba đại long, Trường Giang là giới thuỷ ngăn Trung long với Nam long. Các vùng kết lớn bên Trường Giang – như Nam Kinh, Vũ Hán – đều nằm ở chỗ sông uốn, có núi đứng bên bờ và có sông nhánh hợp vào. Đoạn Tam Hiệp là ví dụ ngược: núi kẹp hai bên, nước chảy xiết qua hẻm – đẹp về cảnh quan nhưng là "thuỷ cấp" (nước gấp), không phải chỗ khí tụ để dựng đô.

Hai thuỷ long Hoàng Hà – Trường Giang cùng chảy từ tây sang đông, khớp với địa thế "tây cao đông thấp" của Trung Hoa. Câu thành ngữ "nước sông đều chảy về đông" vừa là quan sát địa lý, vừa là hình ảnh văn học quen thuộc.

Nước đến, nước đi và thuỷ khẩu

Thuỷ pháp Hình Pháp đọc nước theo ba phần: nguồn nước đến, nước đi qua trước huyệt, và thuỷ khẩu – chỗ nước rời khỏi khu đất. Trong đó thuỷ khẩu được coi trọng nhất, vì nó quyết định khí có được giữ lại hay không.

Nước đến nên như thế nào

Nước đến nên từ xa, nhiều nhánh hợp lại, đi quanh co rồi mới tới trước huyệt. Nước đến thẳng tắp, đâm vào khu đất gọi là "xạ thuỷ" (nước bắn), là hình xấu.

Nước trước huyệt nên như thế nào

Nước trước huyệt nên chảy chậm, có chỗ đọng lại thành ao, hồ, đầm – tức là "tụ thuỷ minh đường". Nước đi ngang trước mặt và ôm vào phía khu đất là tốt; nước chảy ngược ra xa, quay lưng lại khu đất là xấu.

Thuỷ khẩu nên như thế nào

Thuỷ khẩu nên hẹp, có núi hoặc gò đứng hai bên như cánh cửa, nước ra phải quanh co, "không nhìn thấy nước đi". Sách xưa đặt tên cho các núi gò ở thuỷ khẩu như hoa biểu, hãn môn, bắc thần, la tinh – đều là các vật "khoá" cửa nước. Thuỷ khẩu mở toang, nước chảy thẳng ra là khí tiết.

Yếu tố	Hình tốt	Hình xấu
Nước đến	Từ xa, nhiều nhánh hợp, quanh co	Thẳng, gấp, đâm vào khu đất
Nước trước huyệt	Chậm, có chỗ tụ, ôm vào	Xiết, chảy ngược, quay lưng
Thuỷ khẩu	Hẹp, có núi gò khoá, nước ra quanh co	Mở rộng, nước chảy thẳng ra, nhìn thấy xa
Chất nước	Trong, sạch, ổn định	Đục, hôi, hay cạn hay lũ

Thuỷ thành: năm hình dòng nước

"Thuỷ thành" là hình dạng của dòng nước khi nhìn từ trên xuống, so với khu đất. Sách cổ lấy ngũ hành để gọi tên năm hình cơ bản. Cách gọi giữa các sách có khác biệt nhỏ; dưới đây là cách hiểu phổ biến:

• Kim thành: nước uốn cong như cánh cung, ôm tròn về phía khu đất – hình tốt nhất, gọi là "ngọc đới triền yêu" (đai ngọc quấn lưng).
• Thuỷ thành: nước uốn lượn mềm mại nhiều khúc – tốt nếu ôm vào, xấu nếu quay ra.
• Thổ thành: nước chạy vuông vức, có góc – trung bình, cần xét thêm hướng ôm.
• Mộc thành: nước chảy thẳng như thân cây – không giữ khí, thường xấu khi chạy thẳng qua hoặc đâm vào.
• Hoả thành: nước chảy gấp khúc nhọn, chéo ngang như răng cưa – hình xấu, khí bị cắt xé.

Điểm then chốt là chiều cong: cùng một khúc sông cong, bên lõm (bên được ôm) là "kim thành", bên lồi (bên bị nước quay lưng, thường bị xói lở) là "phản cung" – hình xấu. Quan sát này trùng với thực tế thuỷ văn: bờ lồi của khúc sông thường được bồi, bờ lõm thường bị xói. Lưu ý rằng ở tầm sông lớn, người xưa nói "ôm" là xét theo vị trí khu đất so với dòng chảy; người học nên vẽ ra giấy để thấy rõ chứ không đoán. Bài tầm long: thuỷ pháp loan đầu, hình nước có hình minh hoạ chi tiết hơn.

Từ Hoàng Hà, Trường Giang đến con kênh trước nhà

Người học phong thuỷ ở Việt Nam ít khi xem đất bên một con sông lớn như Trường Giang. Nhưng nguyên lý thuỷ pháp thì giữ nguyên khi thu nhỏ. Ở đô thị và đồng bằng, "nước" trong phong thuỷ có thể hiểu rộng:

• Sông, kênh, rạch, ao hồ – nước thật.
• Đường giao thông – "thuỷ giả", vì dòng xe và người di chuyển như dòng nước; đường cong ôm nhà như kim thành, đường đâm thẳng vào nhà như xạ thuỷ.
• Hướng thoát nước mưa của khu đất – cho biết đất cao thấp, khí dồn về đâu.

Một ngôi nhà nằm ở phía lõm của khúc đường cong, trước nhà có khoảng sân hoặc vỉa hè rộng làm chỗ tụ, đầu đường phía nước ra có cây xanh hoặc công trình che bớt – đó là phiên bản thu nhỏ của "kim thành ôm, thuỷ khẩu khoá". Ngược lại, nhà ở đầu ngã ba bị đường đâm thẳng, hay ở phía lồi của khúc cua, là những hình cần điều chỉnh bằng cửa, cổng, cây và tường – không phải bằng gương hay vật trấn.

Cách áp dụng cho nhà phố và đất đồng bằng có ở bài tầm long ở đồng bằng và đô thị. Nếu quý vị muốn nhìn các nền văn minh lớn dưới góc độ thuỷ long, có thể đọc thêm bài 11 thuỷ long của thế giới – nơi các nền văn minh bắt đầu.

Những hiểu lầm thường gặp về thuỷ long

1. "Càng gần sông lớn càng giàu": không đúng. Gần sông lớn có lợi về giao thông, nhưng cũng chịu lũ, xói lở. Phải xét bờ lõm hay bờ lồi, nước chậm hay xiết, đất cao hay thấp.
2. "Nước nào cũng là tài lộc": nước đọng hôi thối, kênh nước thải không phải "tài thuỷ". Thuỷ tốt phải sạch và sống.
3. "Đặt bể cá, thác nước nhân tạo là thay được thuỷ long": vật trang trí trong nhà không thay được thuỷ thế bên ngoài. Hình Pháp đọc nước thật và đường thật trước.
4. "Chỉ cần xem hướng nước bằng la kinh": phương vị nước đến, nước đi chỉ có nghĩa khi hình nước đã đạt. Hình trước, lý sau.

Bài tập đọc thuỷ long cho người mới

Để biến lý thuyết thành kỹ năng, quý vị có thể làm bài tập sau với chính khu đất nhà mình hoặc một khu đất đang định mua:

1. Mở ảnh vệ tinh, đánh dấu khu đất. Phóng ra khoảng một đến hai cây số quanh đó.
2. Vẽ lại tất cả sông, kênh, mương, ao hồ và các con đường chính trên một tờ giấy, đánh mũi tên chỉ chiều nước chảy và chiều xe chạy chính.
3. Xác định nước (hoặc đường) đến từ hướng nào, đi qua phía trước hay phía sau khu đất, và rời khỏi vùng ở chỗ nào.
4. Xem khu đất nằm ở bờ lõm hay bờ lồi của khúc nước, khúc đường gần nhất.
5. Ra thực địa vào mùa mưa, quan sát nước mưa trên mặt đất dồn về đâu, có đọng lại quanh khu đất không.

Sau bài tập này, quý vị sẽ có một "bản đồ thuỷ long" của riêng mình. Kết hợp với la kinh để đo phương vị nước đến và thuỷ khẩu, quý vị đã có đủ dữ liệu để bàn với người hướng dẫn về khu đất một cách có căn cứ.

Bài liên quan

• Long mạch: sơn long là dãy núi, thuỷ long là dòng sông
• Nam long: Trường Giang, Nam Kinh và vương khí Kim Lăng
• Địa tướng âm trạch: sa, thuỷ, long hổ, minh đường

Câu hỏi thường gặp

Thuỷ long là gì?

Thuỷ long là long mạch của nước: dòng sông, suối, kênh có nguồn, có nhánh, có chỗ hợp và cửa ra. Thuỷ long đi cùng sơn long; khí gặp nước thì dừng.

Thuỷ khẩu là gì và vì sao quan trọng?

Thuỷ khẩu là chỗ nước rời khỏi khu đất. Thuỷ khẩu hẹp, có núi gò khoá, nước ra quanh co thì khí được giữ; thuỷ khẩu mở toang, nước chảy thẳng ra thì khí tiết.

Kim thành thuỷ là gì?

Là dòng nước uốn cong như cánh cung ôm về phía khu đất, còn gọi "ngọc đới triền yêu". Đây là hình nước tốt nhất trong năm hình thuỷ thành.

Ở thành phố không có sông thì xem thuỷ long thế nào?

Xem đường giao thông như "thuỷ giả", cùng hướng thoát nước mưa và ao hồ quanh khu đất. Đường cong ôm nhà là tốt, đường đâm thẳng vào nhà cần điều chỉnh bằng cổng, cây, tường.