Sông Hồng – thủy long của đồng bằng Bắc Bộ và các đô thị ven sông

Nếu các dãy núi là xương sống của long mạch, thì những dòng sông lớn là mạch máu. Ở miền Bắc Việt Nam, mạch máu lớn nhất là sông Hồng – dòng sông mang màu đỏ phù sa đã bồi đắp nên cả một châu thổ, nuôi sống các làng quê và nâng đỡ những đô thị quan trọng nhất trong lịch sử dân tộc.

Phong thuỷ gọi những dòng nước lớn dẫn và giữ khí như vậy là thuỷ long. Bài thứ tư trong chuỗi Long mạch Việt Nam từ xa xưa đến hôm nay đi theo sông Hồng từ biên giới xuống biển, đọc nó bằng con mắt Hình Pháp Liên Hoa: nước đến từ đâu, uốn lượn ra sao, gặp các nhánh ở đâu, và vì sao các đô thị ven sông lại mọc lên ở những vị trí rất cụ thể.

Bài này nối tiếp trực tiếp bài Tam Đảo – Ba Vì: núi dừng ở trung du thì nước bắt đầu làm chủ. Nguyên lý chung về thuỷ long đã có trong bài trụ sơn long và thuỷ long.

Thuỷ long là gì và vì sao sông Hồng là thuỷ long lớn

Kinh điển địa lý nói "sơn quản nhân đinh, thuỷ quản tài lộc" và "khí gặp nước thì dừng". Ở vùng núi, người ta tìm long mạch qua sống núi; ở đồng bằng, núi đã mất, người ta tìm long mạch qua dòng nước. Một con sông lớn có thể được xem như một thuỷ long khi nó hội đủ mấy điều: có nguồn xa, lưu lượng lớn, uốn lượn có tình, có nhiều chi lưu hợp vào, và có cửa ra biển rõ ràng.

Sông Hồng đáp ứng gần như trọn vẹn. Sông bắt nguồn từ vùng núi Vân Nam, chảy vào nước ta ở Lào Cai, men theo thung lũng thẳng dài giữa dãy Hoàng Liên và các dãy núi phía đông bắc, đến vùng trung du thì nhận thêm sông Đà, sông Lô, rồi đổ ra đồng bằng, chia thành nhiều nhánh trước khi ra biển. Màu nước đỏ nâu đặc trưng đến từ lượng phù sa rất lớn mà sông mang theo – chính lượng phù sa ấy đã bồi nên châu thổ.

Ở góc nhìn so sánh, sông Hồng với châu thổ của nó có vai trò với người Việt tương tự như các dòng sông lớn với những nền văn minh khác. Bài 11 thuỷ long của thế giới và bài thuỷ long Hoàng Hà – Trường Giang giúp đặt sông Hồng vào bức tranh rộng hơn.

Ba đoạn của một thuỷ long

Đọc một dòng sông theo Hình Pháp, có thể chia thành ba đoạn tương ứng ba trạng thái của khí.

Đoạn	Phạm vi trên sông Hồng	Đặc điểm	Trạng thái khí
Thượng lưu	Từ Lào Cai đến Yên Bái, Phú Thọ (đoạn thường gọi là sông Thao)	Thung lũng hẹp, dòng thẳng, nước xiết	Khí đang đi, chưa tụ
Trung lưu – hợp lưu	Vùng Việt Trì, nơi nhận sông Lô và sông Đà	Nhiều dòng hội tụ, lòng sông mở rộng	Khí hội, là chỗ "hợp khẩu"
Hạ lưu – châu thổ	Từ Sơn Tây, Hà Nội đến biển	Uốn khúc, chia nhánh, đê bao hai bên	Khí tụ và toả ra khắp đồng bằng

Thượng lưu: dòng thẳng, khí đi

Đoạn sông Hồng từ Lào Cai xuống chạy theo một thung lũng thẳng tắp đến mức trên bản đồ nhìn như một nét kẻ thước. Phong thuỷ coi nước chảy thẳng là nước "vô tình" – khí theo nước mà đi, không dừng lại. Vì vậy các thị trấn ven sông ở đoạn này thường nhỏ, nằm ở những chỗ sông hơi mở, có suối nhánh đổ vào.

Vùng hợp lưu: nơi khí hội

Ở khu vực Việt Trì, ba dòng sông lớn gặp nhau. Hợp lưu là chỗ mà Hình Pháp đặc biệt chú ý: nhiều dòng khí từ nhiều hướng đến, dừng lại, hoà vào nhau. Không phải ngẫu nhiên mà truyền thống sử Việt gắn vùng Phong Châu – Bạch Hạc với các vua Hùng, và đền Hùng nằm trên núi Nghĩa Lĩnh nhìn xuống vùng hợp lưu ấy.

Hạ lưu: uốn khúc và chia nhánh

Ra đến đồng bằng, sông Hồng uốn khúc mạnh, tách ra nhiều phân lưu: sông Đuống nối sang hệ thống sông Thái Bình, sông Luộc, sông Trà Lý, sông Ninh Cơ… và các dòng khác đổ về sông Đáy. Mỗi khúc uốn, mỗi chỗ chia nhánh là một nơi có thể tụ khí – và cũng là nơi làng mạc, phố thị hình thành.

Đô thị ven sông Hồng: vì sao chọn chỗ này?

Dọc sông Hồng và các phân lưu của nó, lịch sử đã để lại nhiều đô thị, trung tâm quyền lực và thương cảng. Ta không đi sâu vào từng kinh đô – Thăng Long sẽ có chuỗi riêng, các thành cổ khác được chuỗi Phong Thuỷ Kinh Thành phân tích – mà chỉ nhìn chúng như những điểm kết dọc thuỷ long.

• Cổ Loa: nằm ở vùng đất cao giữa sông Hồng và sông Đuống, dùng sông hào và luỹ đất nhiều vòng. Xem bài Thành Cổ Loa: phong thuỷ kinh đô xoắn ốc.
• Luy Lâu: trị sở cổ bên sông Dâu, một nhánh nối về hệ thống sông Đuống. Xem bài Luy Lâu: trị sở cổ bên sông Dâu.
• Thăng Long – Hà Nội: nằm bên bờ hữu ngạn, nơi sông Hồng uốn cong và có nhiều hồ đầm, sông nhánh như Tô Lịch, Kim Ngưu. Xem bài Lý Công Uẩn và phong thuỷ Thăng Long.
• Phố Hiến (Hưng Yên): thương cảng sầm uất vào khoảng thế kỷ XVII, nằm bên sông Hồng – minh chứng cho vai trò "thuỷ quản tài lộc".
• Thiên Trường – Nam Định: vùng đất gắn với quê hương nhà Trần, nằm giữa các phân lưu hạ lưu sông Hồng.

Nhìn chung, các đô thị này có ba điểm giống nhau theo Hình Pháp:

1. Nằm ở bờ "ôm" hoặc ở chỗ có hồ đầm, sông nhánh tạo vòng nước, thay vì đứng ngay trước dòng chảy xiết.
2. Chọn đất cao hơn xung quanh – gò, dải đất ven sông, đê tự nhiên – để tránh ngập. Đây là "bình dương long": ở đồng bằng, cao hơn một chút đã là long.
3. Có cửa nước ra vào thuận – thuận cho giao thương, nhưng cửa ra (thuỷ khẩu) không mở toang.

Đê sông Hồng: con người sửa thế nước

Một đặc trưng không thể bỏ qua của sông Hồng là hệ thống đê. Từ nhiều thế kỷ trước, các triều đại phong kiến đã tổ chức đắp và tu bổ đê; sử sách ghi nhà Trần từng đặt chức quan chuyên coi việc đê điều. Đến nay, hai bên sông Hồng và các phân lưu là những tuyến đê dài, nhiều đoạn cao hơn mặt ruộng trong đồng.

Đê làm thay đổi thế nước theo cách rất đáng suy nghĩ với người học phong thuỷ:

• Đê giữ cho nước đi đúng lòng, bảo vệ làng mạc – đó là cách con người "chế ngự" thuỷ long, đúng tinh thần Sơn Tinh dời núi chống nước.
• Đê làm phù sa không còn tràn vào đồng như xưa, khiến lòng sông bồi cao dần trong khi đồng ruộng phía trong đê không được bồi thêm. Từ đó xuất hiện cảnh "sông treo" ở nhiều đoạn.
• Vùng ngoài đê (bãi sông) là đất bồi màu mỡ nhưng chịu lũ. Hình Pháp nhìn vùng này là đất "trong lòng nước": khí có nhưng không yên.

Với người làm nhà, chọn đất ở đồng bằng sông Hồng, việc biết khu đất của mình nằm trong đê hay ngoài đê, gần hay xa đê, cao độ nền so với mặt đê là kiến thức cơ bản – vừa phong thuỷ, vừa an toàn. Bài tầm long ở đồng bằng và đô thị có hướng dẫn chi tiết hơn.

Đọc nước sông Hồng cho một khu đất cụ thể

Nguyên tắc thuỷ pháp của Hình Pháp có thể tóm thành mấy câu hỏi khi đứng trước một khu đất gần sông Hồng hoặc phân lưu:

1. Khu đất ở bờ lồi hay bờ lõm? Bờ được nước ôm vòng (bờ bồi, phía trong khúc uốn) thường ổn định, đất bồi thêm; bờ bị nước đâm vào (bờ lở, phía ngoài khúc uốn) dễ xói lở. Phong thuỷ gọi bờ ôm là "thuỷ bao", bờ bị đâm là "phản cung".
2. Nước đến từ hướng nào, đi về hướng nào? Nước đến (lai thuỷ) nên thấy được, nước đi (khứ thuỷ) nên khuất – có gò, cây, công trình che.
3. Có hồ, ao, mương nội đồng trước mặt không? Ở đồng bằng, ao hồ trước nhà là minh đường thuỷ, giữ khí và điều hoà vi khí hậu.
4. Nền cao bao nhiêu so với mức ngập từng xảy ra? Câu hỏi thực tế nhất, cũng là phong thuỷ nhất.

Chi tiết về các thế nước tốt xấu có trong bài thuỷ pháp loan đầu – hình nước. Sau khi đọc hình thế, có thể dùng la kinh xác định phương vị nước đến, nước đi và kiểm tra trong Lập Cục Pháp.

Sông Hồng trong ký ức làng quê: bến, đình và chợ

Đi dọc đê sông Hồng hôm nay, vẫn còn thấy rõ cách người xưa tổ chức làng theo thuỷ long. Làng thường nằm trên dải đất cao sát đê hoặc trên những gò nổi giữa đồng; đình làng đặt ở chỗ cao và thoáng nhất, mặt nhìn ra ao đình hay ra hướng sông; bến nước là cửa ngõ của làng, nơi thuyền buôn ghé vào, nơi họp chợ phiên. Ba yếu tố bến – đình – chợ tạo thành một trục sống động gắn làng với dòng sông.

Dưới góc nhìn Hình Pháp, đình làng là "huyệt" của cả cộng đồng: có thế ngồi cao, có ao trước làm minh đường, có cây đa, cây gạo hai bên làm sa, có sông hay cánh đồng rộng phía xa làm triều. Ao đình không chỉ để đẹp: nó là nơi chứa nước mưa, nơi lấy đất đắp nền, nơi điều hoà khí hậu cho cả khu trung tâm làng. Những làng cổ ven sông Hồng giữ được ao đình, giếng làng, bến nước thường vẫn giữ được vẻ yên bình, thoáng đãng đến hôm nay.

Bài học cho người làm nhà ở vùng ven sông là: hãy nhìn cách làng cũ đã tổ chức không gian. Nhà cũ trong làng đặt ở đâu, hướng nào, cách ao bao xa, nền cao bao nhiêu – đó là kinh nghiệm hàng trăm năm sống chung với thuỷ long, đáng tin hơn mọi lời quảng cáo "đất vượng khí". Muốn tham khảo cách bố trí đình, chùa theo thế đất, có thể đọc bài kiến trúc đình chùa: tam quan, tiền đường, thượng điện.

Bài liên quan

• Long mạch: sơn long và thuỷ long
• Thuỷ pháp loan đầu – hình nước
• Thuỷ long Hoàng Hà – Trường Giang

Ảnh bìa: Vyacheslav Argenberg, CC BY 4.0, Wikimedia Commons.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao sông Hồng có màu đỏ?

Vì sông mang theo rất nhiều phù sa từ vùng đồi núi thượng nguồn, trong đó có đất đỏ giàu ô-xít sắt. Màu nước đậm nhất vào mùa lũ. Tên gọi sông Hồng gắn với màu nước ấy.

Ở gần sông có phải lúc nào cũng tốt về phong thuỷ?

Không. Gần sông tốt khi khu đất ở bờ được nước ôm, nền cao, nước chảy chậm và cửa nước đi khuất. Khu đất ở bờ lở, ngoài đê, thấp trũng hoặc bị dòng nước đâm thẳng vào thì vừa xấu về Hình Pháp vừa nguy hiểm thực tế.

Nhà ở ngoài đê sông Hồng nên lưu ý gì?

Cần biết lịch sử ngập của khu vực, nâng nền phù hợp, bố trí tầng sinh hoạt chính ở cao, có lối thoát khi lũ. Phong thuỷ coi đây là đất "trong lòng nước", nên ưu tiên an toàn trước mọi tính toán hướng.

Hồ trong thành phố có vai trò gì theo thuỷ long?

Ở đô thị đồng bằng, hồ là nơi giữ nước, giữ khí, điều hoà nhiệt độ và thoát nước khi mưa lớn. Hình Pháp coi hồ như minh đường thuỷ của cả khu vực. Lấp hồ là làm mất một phần khả năng tụ khí và thoát nước.