Thành Cổ Loa: phong thủy kinh đô xoắn ốc thời An Dương Vương

Trong chuỗi bài về phong thuỷ các kinh thành Việt Nam, không có điểm khởi đầu nào hợp lý hơn Cổ Loa. Đây là toà thành cổ nhất còn để lại dấu tích rõ ràng trên mặt đất ở đồng bằng Bắc Bộ, gắn với An Dương Vương và nước Âu Lạc vào khoảng thế kỷ III trước Công nguyên. Ngày nay, ở xã Cổ Loa (Đông Anh, Hà Nội), người ta vẫn đi bộ được trên những đoạn lũy đất cao, nhìn xuống những vệt hào nước còn sót lại, và tự hỏi: vì sao người xưa lại đắp một toà thành có hình xoắn như vỏ ốc?

Câu chuyện Cổ Loa thường được kể qua truyền thuyết rùa vàng, nỏ thần và mối tình Mỵ Châu – Trọng Thuỷ. Những câu chuyện ấy đẹp, nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì ta bỏ lỡ phần đáng học nhất: cách một kinh đô sơ khai đọc thế đất đồng bằng, dùng nước làm hào, dùng đất làm núi, và biến một vùng gò thấp thành nơi phòng thủ của cả một vương quốc.

Bài viết này đọc Cổ Loa bằng Hình Pháp Liên Hoa: long – huyệt – sa – thuỷ, minh đường, thuỷ khẩu. Mục đích không phải để thần bí hoá thành cổ, mà để thấy người xưa đã giải bài toán chọn đất như thế nào, và bài học nào còn dùng được cho người làm nhà, làm làng hôm nay.

Cổ Loa trong lịch sử: kinh đô của nước Âu Lạc

Theo sử cũ và truyền thuyết được ghi trong các sách như Lĩnh Nam chích quái, Thục Phán sau khi hợp nhất các bộ lạc Âu Việt và Lạc Việt đã lập nước Âu Lạc, xưng An Dương Vương và chọn đất Phong Khê để đắp thành. Thành được gọi là Loa thành, hay Tư Long thành, vì các vòng thành uốn lượn như vỏ ốc. Về sau, cái tên Cổ Loa – "thành ốc cũ" – trở thành tên gọi phổ biến.

Giới khảo cổ xác định Cổ Loa có ba vòng thành chính: thành ngoại, thành trung và thành nội, đều đắp bằng đất, bên ngoài mỗi vòng là hào nước. Các vòng thành không phải hình học đều đặn mà uốn theo địa hình gò đồi, có chỗ phình ra, có chỗ thắt lại. Hệ thống hào nối với sông Hoàng Giang, một dòng sông cổ trong vùng, nhờ vậy thuyền bè có thể đi vào sâu trong thành. Đây là điểm rất đặc biệt: Cổ Loa vừa là thành bộ, vừa là căn cứ thuỷ.

Các cuộc khai quật ở khu vực Cổ Loa từng phát hiện trống đồng, lưỡi cày, rìu đồng và một kho mũi tên đồng với số lượng rất lớn. Những hiện vật này cho thấy đây là trung tâm quyền lực có tổ chức sản xuất và quân sự quy mô, chứ không đơn thuần là một làng lớn có lũy bao quanh. Hơn một nghìn năm sau thời An Dương Vương, Ngô Quyền sau chiến thắng Bạch Đằng cũng chọn Cổ Loa làm kinh đô – một dấu hiệu cho thấy vị thế của vùng đất này được người đời sau tiếp tục công nhận.

Nói ngắn gọn: Cổ Loa là kinh đô đầu tiên mà ta còn nhìn thấy hình hài trên thực địa. Vì vậy, nó là "bài vỡ lòng" để đọc phong thuỷ kinh thành Việt Nam.

Đọc thế đất Cổ Loa theo Hình Pháp: long mạch đồng bằng

Người mới học phong thuỷ hay nghĩ long mạch chỉ là núi. Cổ Loa là ví dụ tốt để sửa lại hiểu lầm đó. Vùng Đông Anh là đồng bằng phù sa, núi cao gần nhất là dãy Tam Đảo ở xa phía tây bắc. Thế đất ở đây đi theo kiểu bình dương long – rồng đất bằng: những dải gò cao hơn mặt ruộng một chút, kéo dài, nối nhau, được nước sông bao bọc. Sách Hình Pháp gọi kiểu này là "cao một tấc là núi, thấp một tấc là nước": trên đồng bằng, chênh lệch nhỏ đã đủ phân biệt chỗ khí tụ và chỗ khí tán.

Thành Cổ Loa được đắp trên vùng gò như thế. Khi đọc bản đồ địa hình, ta thấy các vòng thành không cắt ngang bừa mà bám theo những chỗ đất cao, tận dụng gò tự nhiên làm nền lũy. Đây chính là nguyên tắc thuận thế: không ép đất theo một hình vẽ có sẵn, mà để hình thành mọc ra từ hình đất. Người làm nhà hôm nay gặp nguyên tắc này khi thiết kế trên khu đất dốc hoặc méo: thuận theo đường đồng mức thì công trình bền, chi phí thấp; cưỡng lại thì tốn kém và dễ hỏng.

Huyệt của thành: thành nội và khu đền thờ

Trong Hình Pháp, huyệt là nơi khí tụ, là chỗ đặt công trình chủ. Ở Cổ Loa, thành nội nằm sâu nhất, được hai vòng thành và ba lớp hào bao bọc. Khu vực này nay có đền thờ An Dương Vương (đền Thượng) và một số di tích liên quan. Đặt trung tâm quyền lực vào lõi trong cùng của nhiều lớp bao bọc là cách tạo "tàng phong" – giấu gió, giữ khí – theo nghĩa đen lẫn nghĩa bóng: gió mùa đông bắc bị lũy đất chặn bớt, còn kẻ địch phải vượt nhiều lớp phòng thủ mới chạm tới trung tâm.

Đây cũng là nguyên lý ta gặp lại ở những kinh thành sau này: Hoàng thành Thăng Long có nhiều lớp thành, kinh thành Huế có Kinh thành – Hoàng thành – Tử Cấm thành lồng nhau. Cổ Loa là hình mẫu sớm nhất của tư duy "lớp trong lớp ngoài" ấy trên đất Việt.

Sa và thuỷ: lũy đất làm núi, hào nước làm sông

Ở vùng núi, người ta tìm sa (núi nhỏ bao quanh) và thuỷ (sông suối uốn ôm). Ở đồng bằng không có núi, Cổ Loa cho thấy một lời giải khác: tự tạo sa bằng lũy đất và tự tạo thuỷ bằng hào nước. Ba vòng lũy đất cao chính là những lớp sa nhân tạo, còn ba lớp hào là thuỷ bao quanh. Xét theo Hình Pháp, đây là thế "sa thuỷ hợp ôm" được kiến tạo bằng sức người.

Điểm hay là hào Cổ Loa không phải nước tù. Hệ thống hào được nối với sông Hoàng Giang, nghĩa là nước có nguồn vào, có lối ra. Trong phong thuỷ, nước có lưu thông mới là nước sống; nước đọng lâu ngày thành nước chết, sinh uế khí. Cách người xưa nối hào với sông cũng chính là cách họ giải bài toán thuỷ khẩu: nước vào – nước ra – được kiểm soát qua những cửa nhất định. Ai muốn hiểu sâu hơn về thuỷ khẩu có thể đọc bài Thuỷ long và cách đọc thuỷ khẩu.

Vì sao thành lại xoắn ốc?

Hình xoắn ốc của Cổ Loa có lẽ là điều gây tò mò nhất. Có nhiều cách giải thích, và cần nói rõ: không có văn bản nào thời An Dương Vương ghi lại ý đồ thiết kế. Những gì ta có là suy luận từ thực địa:

• Lý do địa hình: các vòng thành bám gò tự nhiên nên không thể đều đặn; nhìn từ trên cao, các vòng lũy lồng nhau, uốn lượn, tạo cảm giác xoắn.
• Lý do quân sự: đường vào thành quanh co khiến quân địch khó tiến thẳng, dễ bị bắn từ trên lũy xuống. Kho mũi tên đồng tìm được ở Cổ Loa củng cố cách hiểu này.
• Lý do thuỷ lợi: hào uốn khúc giữ nước lâu hơn, giảm tốc dòng chảy, vừa làm hào phòng thủ vừa là nơi neo thuyền.

Dưới góc nhìn phong thuỷ, đường cong mềm, uốn lượn bao giờ cũng được đánh giá cao hơn đường thẳng cứng. Sách cổ nói khí "gặp gió thì tán, gặp nước thì dừng"; đường lượn khiến gió và nước chậm lại, khí có chỗ dừng. Ở quy mô ngôi nhà, đó là lý do lối vào uốn nhẹ, sân có bình phong, cửa không thẳng hàng cửa luôn dễ chịu hơn một hành lang thẳng tắp xuyên suốt.

Truyền thuyết rùa vàng: đọc thế nào cho đúng

Tương truyền, khi An Dương Vương đắp thành, thành cứ đắp đến đâu lại lở đến đó. Nhà vua lập đàn cầu đảo, rồi được thần Kim Quy (rùa vàng) hiện lên giúp, chỉ cách trừ yêu quái phá thành; thành đắp xong trong nửa tháng. Khi từ biệt, rùa vàng tặng nhà vua một chiếc móng để làm lẫy nỏ – nỏ thần bắn một phát giết nhiều giặc. Về sau, Triệu Đà sai con trai là Trọng Thuỷ sang cầu hôn Mỵ Châu, đánh tráo lẫy nỏ, và Âu Lạc mất nước. Đó là truyền thuyết, được ghi lại trong sách cũ và lưu truyền trong dân gian, không phải ghi chép lịch sử theo nghĩa hiện đại.

Đọc truyền thuyết bằng con mắt Hình Pháp, ta có thể rút ra vài điều thực tế:

1. "Thành đắp đến đâu lở đến đó" phản ánh một vấn đề kỹ thuật có thật: đất phù sa đồng bằng yếu, đắp lũy cao dễ sạt khi mưa lớn. Người xưa phải tìm cách đầm nén, chọn đất, đắp theo lớp. "Yêu quái phá thành" có thể đọc như cách nói hình tượng về nền đất yếu và mưa lũ.
2. Rùa vàng trong văn hoá Á Đông là biểu tượng của sự bền vững, của nước và đất hoà hợp. Việc thành chỉ xây được khi có rùa giúp có thể hiểu là công trình chỉ bền khi thuận được cả thuỷ lẫn thổ.
3. Mất nước vì mất lẫy nỏ là bài học nổi tiếng nhất: thành có tốt đến đâu, vũ khí có mạnh đến đâu, khi lòng người và sự cảnh giác không còn thì thế đất cũng không cứu được.

Hình Pháp Liên Hoa luôn nhấn mạnh điểm thứ ba. Đất tốt tạo điều kiện; con người quyết định kết quả. Ta sẽ gặp lại bài học này ở thành nhà Hồ, ở Hoa Lư, và ở nhiều kinh đô khác trong chuỗi bài.

Bảng tóm tắt hình thế Cổ Loa

Yếu tố Hình Pháp	Biểu hiện ở Cổ Loa	Nhận xét
Long	Bình dương long – dải gò đồng bằng bắc sông Hồng	Long thấp, cần đọc bằng chênh lệch nhỏ của địa hình
Huyệt	Thành nội, nơi nay có đền thờ An Dương Vương	Lõi được nhiều lớp bao bọc, tàng phong tốt
Sa	Ba vòng lũy đất nhân tạo	Sa do sức người tạo, bù cho đồng bằng thiếu núi
Thuỷ	Ba lớp hào nối sông Hoàng Giang	Nước có nguồn, có lối ra, vừa phòng thủ vừa giao thông
Minh đường	Khoảng trống giữa các vòng thành, ruộng đồng quanh thành	Rộng, có chỗ tụ quân, tụ dân
Thuỷ khẩu	Các cửa nối hào với sông	Kiểm soát được, phù hợp cả quân sự lẫn phong thuỷ

Nếu so với Thăng Long sau này – kinh đô mà Lý Công Uẩn ca ngợi là đất "rồng cuộn hổ ngồi" trong Chiếu dời đô – thì Cổ Loa có quy mô nhỏ hơn, long mạch thấp hơn, nhưng đã chứa đủ các yếu tố cốt lõi. Có thể xem thêm phân tích Thăng Long trong bài Lý Công Uẩn và Chiếu dời đô: phong thuỷ Thăng Long.

Bài học từ Cổ Loa cho người chọn đất hôm nay

Không ai hôm nay xây thành ba vòng hào. Nhưng nguyên lý của Cổ Loa vẫn áp dụng được cho một mảnh đất ở, một khu nhà vườn hay một ngôi làng:

• Trên đồng bằng, đọc chênh lệch nhỏ. Một mảnh đất cao hơn đường chừng vài chục phân đã khác hẳn mảnh đất thấp hơn đường: ít ngập, thoáng, nước thoát tốt. Đừng coi thường cao độ nền khi mua đất.
• Thiếu sa thì tạo sa. Không có núi che, ta có thể dùng hàng cây, tường rào, khối nhà phụ làm "sa" chắn gió lạnh hướng bắc và đông bắc.
• Nước phải sống. Hồ cá, ao vườn, rãnh thoát nước cần có nguồn và có lối ra. Ao tù cạnh nhà là điều Hình Pháp tránh.
• Lối vào nên có độ uốn. Một lối đi lượn nhẹ, một bức bình phong, một khoảng sân trước cửa giúp khí dừng lại, cũng giúp không gian có chiều sâu.
• Nhiều lớp bảo vệ cho phòng chính. Phòng thờ, phòng ngủ chủ nhà nên nằm ở lõi yên tĩnh, không mở thẳng ra đường.

Muốn đọc thế đất của chính mảnh đất mình, bạn có thể bắt đầu từ bản đồ địa hình và đi thực địa như hướng dẫn trong bài Xem long mạch trên bản đồ và thực địa, rồi đo hướng bằng la kinh.

Ảnh bìa: Thành Cổ Loa – ZiYouXunLu, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.

Bài liên quan

• Lý Công Uẩn và Chiếu dời đô: phong thuỷ Thăng Long
• Long mạch là gì: sơn long và thuỷ long
• Bài tiếp theo trong chuỗi: Luy Lâu – trị sở cổ bên sông Dâu
• Chuyên mục Phong Thuỷ Kinh Thành · Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ

Câu hỏi thường gặp

Thành Cổ Loa có thật sự hình xoắn ốc không?

Thành gồm ba vòng lũy đất lồng nhau, uốn lượn theo địa hình, nhìn từ trên cao tạo cảm giác xoắn. Đó là lý do có tên Loa thành. Không nên hiểu là một đường xoắn liên tục như vỏ ốc thật.

Truyền thuyết rùa vàng có phải lịch sử không?

Không. Đó là truyền thuyết được ghi trong sách cũ và lưu truyền dân gian. Có thể đọc nó như cách người xưa nói về khó khăn kỹ thuật khi đắp thành trên nền đất yếu và bài học về lòng người.

Đồng bằng không có núi thì có long mạch không?

Có. Hình Pháp gọi là bình dương long: dải đất cao hơn xung quanh, được nước bao bọc. Cổ Loa là ví dụ điển hình về việc chọn và cải tạo đất đồng bằng.

Cổ Loa có liên quan gì đến Thăng Long?

Cả hai cùng nằm trong vùng đồng bằng sông Hồng. Cổ Loa là kinh đô thời Âu Lạc và thời Ngô Quyền; Thăng Long là kinh đô từ thời Lý. Nhiều nguyên lý như nhiều lớp thành, dùng sông hồ làm thuỷ đều xuất hiện ở cả hai.

Có thể áp dụng bài học Cổ Loa cho nhà ở không?

Được, ở mức nguyên lý: chọn nền cao ráo, tạo lớp che chắn bằng cây và tường khi thiếu núi, giữ nước lưu thông, làm lối vào có độ uốn. Không cần, và không nên, tìm cách "trấn yểm" hay dùng vật phẩm thay cho các nguyên tắc ấy.