Thăng Long – Hà Nội hôm nay: phong thủy đô thị vượt sông Hồng

Suốt gần một nghìn năm, Thăng Long – Hà Nội phát triển chủ yếu ở bờ hữu ngạn sông Hồng. Dòng sông là ranh giới phía đông của kinh thành, đê là bức tường bảo vệ. Bờ bên kia – vùng Gia Lâm, Đông Anh – là làng mạc, ruộng đồng, ngoại thành. Nhưng từ thế kỷ XX, và đặc biệt trong mấy chục năm gần đây, cục diện ấy thay đổi: cầu nối cầu bắc qua sông, đô thị lan sang bờ bắc, bờ đông, và sông Hồng dần chuyển từ "ranh giới" thành "trục giữa" của thành phố.

Với người học phong thuỷ, đây là một câu hỏi lớn: khi một đô thị vượt qua dòng sông vốn là thanh long, là thuỷ bao của nó, thì cách đọc hình thế phải thay đổi ra sao? Dòng sông trước kia "ôm" lấy thành, nay chảy xuyên qua giữa thành – đó là điều tốt hay xấu? Câu trả lời không nằm ở một công thức, mà ở cách ta hiểu Hình Pháp như một phương pháp đọc địa hình, chứ không phải bộ luật cứng nhắc.

Đây là bài cuối của chuỗi năm bài "Phong thuỷ Thăng Long". Các bài trước đã đọc thế đất, Hoàng thành, tứ trấn và thuỷ hệ. Bài này nhìn về hiện tại.

Từ "kinh thành trong sông" tới đô thị hai bờ

Tên gọi Hà Nội có từ thời Minh Mạng, mang nghĩa "vùng đất phía trong sông". Cái tên ấy phản ánh rất đúng cấu trúc xưa: kinh thành nằm trong vòng sông Hồng – Tô Lịch – Kim Ngưu, và sông Hồng là giới hạn phía đông. Cầu Long Biên, được người Pháp xây đầu thế kỷ XX, là cây cầu lớn đầu tiên nối hai bờ – mở đầu cho quá trình đô thị vượt sông.

Trong nửa sau thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, thêm nhiều cây cầu được xây: Chương Dương, Thăng Long, Thanh Trì, Vĩnh Tuy, Nhật Tân và các cầu khác. Các khu vực bờ bắc – bờ đông như Long Biên, Gia Lâm, Đông Anh phát triển nhanh thành đô thị. Năm 2008, địa giới Hà Nội được mở rộng lớn về phía tây khi sáp nhập tỉnh Hà Tây và một số địa phương lân cận; Ba Vì – ngọn núi từng được coi là tổ sơn phía tây của Thăng Long – nay nằm ngay trong địa giới thủ đô.

Như vậy, những yếu tố từng ở rất xa kinh thành – Ba Vì phía tây, vùng ven Tam Đảo phía bắc, đồng bằng bờ bắc sông Hồng – nay đã là một phần của đô thị. Đại cục của Hà Nội hôm nay rộng hơn nhiều lần so với Thăng Long xưa.

Sông Hồng chảy giữa thành: đọc theo Hình Pháp

Trong Hình Pháp, vị trí của nước so với huyệt là điều quan trọng bậc nhất. Nước ở trước mặt, chảy ngang, ôm vòng – là cát. Nước đâm thẳng, cắt ngang, chảy xiết qua giữa – cần cẩn trọng. Với một ngôi nhà, sông chảy xuyên qua giữa khu đất là điều không ai muốn. Nhưng với một đô thị, câu chuyện khác.

Nhiều đô thị lớn trên thế giới phát triển hai bên một con sông lớn, và con sông trở thành trục cảnh quan, trục giao thông, "lá phổi" của thành phố. Trong ngôn ngữ phong thuỷ, khi đô thị mở ra hai bờ, dòng sông có thể đọc như một minh đường thuỷ ở giữa: khoảng trống lớn, thoáng, nơi khí hội tụ, mà cả hai bờ cùng "nhìn vào". Điều kiện để đọc như vậy là dòng sông được kiểm soát (có đê, có bờ kè vững), được tôn trọng (không lấn chiếm, không biến thành bãi thải), và được kết nối (cầu, bến, không gian công cộng ven sông).

Ngược lại, nếu đô thị hai bờ quay lưng với sông – xây tường đê kín, bỏ hoang bãi sông, đổ thải xuống lòng sông – thì dòng sông trở thành một vết cắt chia đôi thành phố. Đó mới là thế "thuỷ cắt" thật sự, không phải vì sông chảy qua giữa, mà vì con người không biết sống cùng nó.

Bãi giữa và vùng ven sông

Sông Hồng đoạn qua Hà Nội có các bãi bồi và bãi giữa – những dải đất do phù sa bồi đắp, thay đổi theo dòng chảy. Trong Hình Pháp, bãi giữa sông có thể ví như những "la tinh", "hãn môn" – các gò nổi giữa thuỷ khẩu giúp nước chậm lại. Về thực tế, đây là vùng đất nhạy cảm với lũ, cần giữ không gian cho nước. Xây dựng dày đặc trên bãi sông giống như lấp mất "hồ trũng" của cả một đô thị.

Đại cục mới: Ba Vì, Tam Đảo, sông Đáy trong địa giới thủ đô

Khi Hà Nội mở rộng, đô thị không còn chỉ là vùng đồng bằng quanh Hoàng thành. Phía tây có núi Ba Vì và vùng bán sơn địa; phía bắc tiếp giáp vùng núi Sóc Sơn, gần Tam Đảo; phía tây nam có sông Đáy, sông Nhuệ. Nhìn theo Hình Pháp, đó là một đại cục với:

• Tổ sơn – thiếu tổ sơn: vùng núi phía tây (Ba Vì) và phía bắc (Sóc Sơn, hướng Tam Đảo);
• Long mạch bình dương: các dải đất cao chạy từ vùng bán sơn địa xuống đồng bằng;
• Thuỷ: sông Hồng là đại thuỷ ở giữa, sông Đuống phía bắc – đông, sông Đáy và sông Nhuệ phía tây nam;
• Minh đường: đồng bằng rộng phía nam và đông nam.

Điều thú vị là cấu trúc "lưng tựa núi tây bắc, mặt mở đông nam" của Thăng Long xưa vẫn đúng với Hà Nội mở rộng. Đại cục chỉ lớn hơn, chứ hướng thế không đổi. Đó là lý do vì sao các cách đọc truyền thống về thế đất Thăng Long, như trong bài Lý Công Uẩn và Chiếu dời đô, vẫn có giá trị tham khảo khi nhìn Hà Nội hôm nay.

Những gì đô thị hiện đại đã đánh mất

Đọc Hà Nội theo Hình Pháp cũng là để thấy những điểm yếu. Một số thay đổi lớn trong quá trình đô thị hoá đi ngược với nguyên lý hình thế:

Thay đổi	Theo Hình Pháp	Hệ quả thực tế
Lấp hồ ao, đầm trũng	Mất tụ thuỷ, mất minh đường nhỏ	Ngập úng khi mưa lớn, nóng hơn
Cống hoá, ô nhiễm sông Tô Lịch, Kim Ngưu	Thuỷ hữu tình thành thuỷ bại	Mùi, mất cảnh quan, giảm chất lượng sống
Nhà cao tầng dày đặc không khoảng trống	Minh đường bị bít, khí không lưu thông	Thiếu ánh sáng, gió, không gian công cộng
Đô thị quay lưng với sông Hồng	Đại thuỷ thành vết cắt	Bãi sông bỏ hoang hoặc xây tự phát
Phá vỡ trục, mốc lịch sử	Mất "án", mất điểm định hướng	Đô thị khó nhận diện, thiếu bản sắc

Không có bảng nào ở đây cần đến bùa chú hay vật phẩm. Tất cả đều là những vấn đề của bố cục: nước, khoảng trống, ánh sáng, gió, lối đi. Đó chính là cốt lõi của Hình Pháp Liên Hoa.

Những gì đáng giữ và đáng làm

Ngược lại, Hà Nội cũng có những giá trị hình thế đang được giữ gìn và có thể phát huy:

1. Giữ hệ thống hồ còn lại: Hồ Tây, Hồ Gươm, hồ Trúc Bạch, hồ Thiền Quang, hồ Bảy Mẫu và nhiều hồ nhỏ là "minh đường thuỷ" quý giá của đô thị.
2. Bảo tồn trục và mốc lịch sử: khu Hoàng thành, Cột Cờ, Văn Miếu, các đền tứ trấn là những điểm định vị không gian và văn hoá.
3. Hồi sinh các dòng sông nhỏ: làm sạch Tô Lịch, Kim Ngưu không chỉ là vấn đề môi trường mà là trả lại "thuỷ hữu tình" cho thành phố.
4. Đưa sông Hồng trở thành không gian chung: công viên ven sông, bến bãi, lối đi bộ giúp hai bờ "nhìn vào" nhau.
5. Phát triển bờ bắc có trật tự: giữ hành lang thoát lũ, không gian xanh, tránh lặp lại sai lầm lấp hồ ở nội đô.

Hình Pháp là phương pháp, không phải công thức

Bài học lớn nhất từ Hà Nội hôm nay là: Hình Pháp không đưa ra những câu trả lời cứng nhắc kiểu "sông chảy qua giữa là xấu". Nó đưa ra một cách nhìn: nước ở đâu, đất cao ở đâu, gió đến từ đâu, khoảng trống ở đâu, và con người đang đối xử với những yếu tố ấy thế nào. Một đô thị hai bờ có thể rất tốt nếu dòng sông được tôn trọng; một kinh thành "trong sông" có thể suy thoái nếu hồ ao bị lấp hết.

Cầu qua sông: nối hay cắt?

Mỗi cây cầu qua sông Hồng là một "đường khí" mới nối hai bờ. Trong Hình Pháp, đường đi cũng được đọc như dòng nước: đường thẳng tắp, đâm thẳng vào một khu vực là "xung", đường uốn nhẹ, chạy ngang là "hữu tình". Đầu cầu là nơi giao thông dồn về, dòng xe đổ thẳng xuống – những lô đất ngay đầu cầu, đối diện trục đường dẫn cầu thường ồn ào, bụi bặm, nguy hiểm, đúng là thế "xung" mà người xưa khuyên tránh cho nhà ở.

Nhưng ở quy mô đô thị, cầu lại là thứ biến dòng sông từ ranh giới thành không gian chung. Một đô thị có nhiều cầu, cầu có lối đi bộ, có điểm dừng ngắm sông, sẽ khiến người dân hai bờ cùng "nhìn vào" sông. Cầu Long Biên là ví dụ: từ một công trình giao thông thời Pháp, nay nó là một điểm đến, một ký ức của thành phố. Đó là cách một công trình kỹ thuật có thể góp phần làm "hữu tình" một dòng sông lớn.

Áp dụng cho người mua đất, làm nhà ở Hà Nội mở rộng

Nếu bạn đang chọn đất ở các khu đô thị mới bờ bắc, bờ đông sông Hồng hay vùng ven phía tây, vài điểm nên lưu ý:

• Xem cao độ nền so với đường và so với đê: khu đất trũng trong vùng ven sông dễ ngập; đó là điều cần biết trước khi bàn hướng.
• Tìm hiểu hệ thống thoát nước của khu: có hồ điều hoà, kênh thoát hay không; khu "đẹp trên bản vẽ" chưa chắc thoát nước tốt.
• Quan sát hướng gió và nắng: gió mùa đông bắc, nắng chiều hướng tây ảnh hưởng trực tiếp tới tiện nghi; che chắn bằng cây xanh và bố cục phòng.
• Xem đường dẫn tới nhà: tránh đường đâm thẳng vào cổng; ưu tiên lô đất có đường chạy ngang hoặc có khoảng lùi.
• Giữ minh đường cho chính ngôi nhà: dù đất nhỏ, hãy chừa khoảng lùi, sân trước, giếng trời để có ánh sáng và gió.

Khi đã có khu đất, bạn có thể dùng công cụ Dự toán Liên Hoa để ước tính chi phí xây dựng và tham khảo các phương án trong thư viện mẫu nhà. Cần tư vấn kiến trúc, dự toán tại Hà Nội, liên hệ KTS Vũ Minh – 0917 798 886.

Ảnh bìa: NKSTTSSHNVN, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Bài liên quan

• Thế đất Thăng Long
• Chọn đất Phú Xuân – mở đầu chuỗi Kinh thành Huế
• Lý Công Uẩn và Chiếu dời đô
• Chuyên mục Phong Thuỷ Kinh Thành · Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ

Câu hỏi thường gặp

Sông Hồng chảy giữa Hà Nội hôm nay là tốt hay xấu theo phong thuỷ?

Với một đô thị, sông ở giữa có thể là minh đường thuỷ chung của hai bờ, nếu dòng sông được kiểm soát, tôn trọng và kết nối. Nếu đô thị quay lưng với sông, sông mới thành vết cắt.

Hà Nội mở rộng có làm thay đổi thế đất không?

Đại cục lớn hơn nhưng hướng thế không đổi: lưng tựa núi tây bắc (Ba Vì, Sóc Sơn), mặt mở về đồng bằng đông nam.

Mua đất ở khu đô thị bờ bắc sông Hồng cần xem gì?

Cao độ nền so với đường và đê, hệ thống thoát nước của khu, hướng gió và nắng, đường dẫn tới nhà, và khoảng trống trước nhà.

Có cần làm lễ hay đặt vật phẩm khi xây nhà gần sông không?

Theo Hình Pháp Liên Hoa, điều quyết định là bố cục, nền móng, thoát nước và che chắn. Vật phẩm chỉ có giá trị hỗ trợ tinh thần, không thay được thiết kế.