Cồn Hến – Cồn Dã Viên: phong thủy long hổ chầu và thuỷ khẩu sông Hương

Trên khúc sông Hương chảy qua trước Kinh thành Huế có hai cồn đất nổi giữa dòng: Cồn Dã Viên ở phía thượng lưu và Cồn Hến ở phía hạ lưu. Với du khách, Cồn Hến gắn với món cơm hến, bún hến nổi tiếng; Cồn Dã Viên gắn với cây cầu đường sắt bắc ngang qua. Nhưng trong các sách viết về phong thuỷ Kinh thành Huế, hai cồn này thường được mô tả với một vai trò lớn hơn nhiều: Cồn Hến là "tả thanh long", Cồn Dã Viên là "hữu bạch hổ", hai bên chầu về Kinh thành.

Đây là một cách đọc hình thế rất thú vị, vì thông thường long – hổ là núi, là gò hai bên huyệt. Ở Huế, long – hổ lại là hai cồn cát phù sa nằm giữa sông. Vậy nên hiểu thế nào cho đúng? Cồn sông có thể đóng vai trò long – hổ thật không, hay đây chỉ là cách nói văn chương? Và vai trò của hai cồn với thuỷ khẩu sông Hương ra sao?

Bài thứ ba của chuỗi "Phong thuỷ kinh thành Huế" sẽ đi vào những câu hỏi ấy, với lưu ý: các vai trò phong thuỷ của hai cồn là điều thường được mô tả trong sách vở và truyền khẩu, không phải điều được ghi rõ trong một văn bản quy hoạch chính thức của triều Nguyễn mà ta có thể trích dẫn. Hai bài trước: Chọn đất Phú Xuân và Ba vòng thành Huế.

Long – hổ là gì trong Hình Pháp

Trong Hình Pháp, một cuộc đất tốt thường được mô tả bằng bốn linh vật: huyền vũ phía sau, chu tước phía trước, thanh long bên trái, bạch hổ bên phải (trái – phải tính theo người ngồi ở huyệt nhìn ra). Thanh long và bạch hổ là hai "cánh tay" ôm lấy huyệt, che gió hai bên, giữ cho khí tụ ở minh đường.

Sách cổ đặt ra một số tiêu chí cho long – hổ: thanh long nên dài, uốn lượn, "sống động"; bạch hổ nên thấp hơn, nằm phục, "hiền". Hai bên nên ôm vào chứ không chạy ra ngoài; không được quá cao đè ép huyệt; không được đứt gãy, lởm chởm. Khi một bên yếu hoặc thiếu, người ta tìm cách bổ khuyết: trồng cây, đắp gò, xây công trình.

Điều quan trọng là: long – hổ không bắt buộc phải là núi. Ở đồng bằng, long – hổ có thể là dải đất cao, đê, hàng cây, làng xóm, thậm chí là dòng nước. Sách địa lý có khái niệm "thuỷ long" – lấy nước làm rồng – mà bài Long mạch là gì: sơn long và thuỷ long đã giải thích. Cồn đất giữa sông, về nguyên tắc, cũng có thể được đọc như một "sa" trên mặt nước.

Cồn Hến: tả thanh long

Cồn Hến nằm ở phía hạ lưu, phía đông của Kinh thành, gần các khu vực Gia Hội và Vỹ Dạ. Cồn có làng xóm, vườn tược, nổi tiếng với nghề cào hến trên sông. Khi Kinh thành quay mặt về hướng đông nam, phía tay trái (theo người ngồi trong thành nhìn ra) là phía đông bắc – đúng là phía hạ lưu, nơi có Cồn Hến.

Theo cách mô tả phổ biến, Cồn Hến được coi là thanh long. Cồn có hình dáng thuôn dài theo dòng nước, nằm ở phía nước đi – điều này rất hợp với vai trò của thanh long trong Hình Pháp: thanh long nên "dài và động", và đặc biệt nên nằm ở phía thuỷ khẩu để "khoá" nước lại, không cho nước chảy đi một mạch.

Vì sao vị trí hạ lưu quan trọng

Hình Pháp có câu "thuỷ khẩu yếu khẩn" – nghĩa là nơi nước đi ra cần được khép kín. Nếu nước chảy thẳng ra không bị gì chặn lại, khí sẽ theo nước mà tán. Nếu nơi nước ra có cồn, gò, núi nhỏ chắn ngang, nước phải chậm lại, uốn quanh – khí được giữ lại trong cuộc đất. Các nhà địa lý xưa gọi những gò nổi ở thuỷ khẩu bằng các tên như "la tinh", "hãn môn" (cửa chắn).

Cồn Hến, nằm giữa sông ở phía hạ lưu Kinh thành, có thể đọc như một vật chắn như vậy: nó chia dòng sông, khiến nước phải đi vòng hai bên cồn, và tạo ra cảm giác đoạn sông trước Kinh thành là một không gian "khép", không phải một dòng chảy trống trơn ra biển.

Cồn Dã Viên: hữu bạch hổ

Cồn Dã Viên nằm ở phía thượng lưu, phía tây nam Kinh thành. Thời Nguyễn, theo một số tài liệu, nơi đây từng là khu vườn của triều đình – cái tên "Dã Viên" (vườn nơi đồng nội) phản ánh điều đó. Ngày nay cây cầu đường sắt bắc qua sông Hương tại đây mang tên cầu Bạch Hổ – một cái tên cho thấy cách gọi "bạch hổ" đã đi vào ký ức địa danh của người Huế.

Theo hướng Kinh thành, phía tay phải là phía tây nam – phía thượng lưu, nơi nước đến. Cồn Dã Viên nằm ở đó, được mô tả là bạch hổ. Trong Hình Pháp, bạch hổ nên hiền, thấp, nằm phục; nằm ở phía nước đến, nó giống như một "ngưỡng cửa" đón nước vào cuộc đất, làm nước chảy vào chậm và êm hơn.

Hai cồn, một ở thượng lưu một ở hạ lưu, như hai cánh tay đặt hai đầu đoạn sông trước Kinh thành. Đoạn sông nằm giữa hai cồn chính là minh đường thuỷ – nơi khí tụ lại trước mặt thành.

Thuỷ khẩu sông Hương: nhìn từ gần ra xa

Nếu chỉ nói tới hai cồn thì mới là thuỷ khẩu "gần" – nơi nước rời khỏi đoạn sông trước Kinh thành. Thuỷ khẩu "xa" của cả cuộc đất Huế là nơi sông Hương đổ ra phá Tam Giang và ra biển qua cửa Thuận An. Ở đó, triều Nguyễn có xây công trình phòng thủ, và vùng cửa biển này nhiều lần thay đổi do sóng gió, bão lũ.

Cấp độ	Vị trí	Vai trò theo Hình Pháp	Vai trò thực tế
Thuỷ lai (nước đến)	Thượng lưu, vùng lăng tẩm, Cồn Dã Viên	Nước vào cuộc đất, có bạch hổ đón	Nguồn nước, giao thông từ thượng nguồn
Minh đường thuỷ	Đoạn sông trước Kinh thành	Nước tụ trước huyệt	Cảnh quan, bến thuyền, phòng thủ
Thuỷ khẩu gần	Cồn Hến	Thanh long khoá nước	Chia dòng, làm chậm nước
Thuỷ khẩu xa	Phá Tam Giang, cửa Thuận An	Cửa thoát của cả cuộc đất	Cửa biển, phòng thủ đường biển

Đọc thuỷ khẩu nhiều cấp như vậy là cách của Hình Pháp Liên Hoa: không chỉ nhìn một điểm, mà nhìn chuỗi các điểm nước đi qua. Một cuộc đất có thuỷ khẩu gần khép, thuỷ khẩu xa cũng có lớp chắn, được coi là "khí tụ lâu bền".

Đánh giá trung thực: cồn sông có thật sự là long – hổ?

Đây là điểm người học phong thuỷ cần tỉnh táo. Có mấy lưu ý:

• Cồn sông thấp và thay đổi: cồn phù sa có thể bồi, có thể lở theo thời gian; chúng không vững chãi như núi. Vì vậy vai trò "che gió" của long – hổ ở đây rất hạn chế. Vai trò chủ yếu của hai cồn là với nước, không phải với gió.
• Kinh thành vốn đã có lớp che riêng: phía hai bên Kinh thành, lớp che chắn thực sự là tường thành, hào nước và các khu dân cư. Hai cồn là lớp phụ, mang tính cảnh quan và biểu tượng nhiều hơn.
• Không có văn bản quy hoạch chính thức để trích: cách gọi Cồn Hến là thanh long, Cồn Dã Viên là bạch hổ xuất hiện phổ biến trong sách nghiên cứu, sách du lịch và truyền khẩu. Ta nên nói "thường được mô tả", không nên khẳng định đó là ý đồ được ghi rõ của người xây thành.
• Giá trị vẫn có thật: dù vậy, hai cồn thật sự làm cho đoạn sông trước Kinh thành trở nên "khép", có nhịp, có điểm nhấn. Về cảm nhận không gian, đó là điều rất rõ khi đứng trên Kỳ Đài nhìn ra.

Cách đọc trung thực này giúp ta tránh hai thái cực: một là thần bí hoá hai cồn như "linh vật giữ long mạch", hai là gạt bỏ hoàn toàn cách đọc phong thuỷ. Hình Pháp là một ngôn ngữ mô tả hình thế; dùng nó đúng chỗ thì rất hữu ích.

Hai cồn trong đời sống người Huế

Bên cạnh vai trò hình thế, hai cồn còn là một phần sống động của Huế. Cồn Hến là nơi cư trú lâu đời của cư dân làm nghề sông nước, gắn với món hến nổi tiếng, với lễ hội và đời sống làng xã ven sông. Cồn Dã Viên có thời là vườn cảnh, về sau có cầu đường sắt đi qua, nay là không gian xanh giữa lòng thành phố.

Từ góc nhìn Hình Pháp, việc hai cồn có người sống, có cây xanh, có hoạt động là điều tốt: một cồn bị bỏ hoang, sạt lở hay bị bê tông hoá dày đặc sẽ mất đi vai trò "chầu" mềm mại của nó. Trong các chương trình chỉnh trang đô thị, giữ cho hai cồn ở mức mật độ thấp, nhiều cây xanh, có bờ kè vững vàng chính là giữ cho đoạn minh đường thuỷ trước Kinh thành được trọn vẹn.

Đây cũng là điểm khác giữa phong thuỷ sống và phong thuỷ sách vở: hình thế không chỉ là địa hình, mà còn là cách con người sử dụng địa hình ấy. Một cồn đất đẹp nhưng bị khai thác cát tràn lan hay xây dựng quá mức sẽ không còn là "long – hổ" theo nghĩa tốt.

Bài học cho nhà ở: long – hổ khi không có núi

Phần lớn nhà ở ngày nay không có núi hai bên. Vậy long – hổ của ngôi nhà là gì? Từ trường hợp Huế, ta có thể rút ra:

1. Long – hổ là những gì hai bên nhà: nhà hàng xóm, tường rào, hàng cây, khối nhà phụ. Hai bên nên có, nên vững, không nên trống hoác một bên.
2. Thanh long (bên trái nhìn từ trong ra) nên cao hơn hoặc dài hơn một chút: đó là quan niệm truyền thống; trong thực tế, chỉ cần tránh trường hợp bên phải cao vượt hẳn, đè ép.
3. Chú ý phía nước đi: nếu nước mưa, nước thải, con đường dốc đều chảy ra một phía, nên có bồn cây, gờ chắn, hố ga để nước chậm lại – đó là "khoá thuỷ khẩu" ở quy mô ngôi nhà.
4. Bổ khuyết bằng kiến trúc, không bằng vật phẩm: thiếu bên nào thì trồng cây, làm tường, xây khối phụ. Không cần đặt tượng rồng, tượng hổ hay treo gương để "trấn".

Đọc hình thế hai bên nhà, bạn có thể dùng la kinh web để xác định hướng và phía, rồi phác mặt bằng để thấy rõ khối nào đang thiếu.

Ảnh bìa: Lưu Ly at Vietnamese Wikipedia, phạm vi công cộng, Wikimedia Commons.

Bài liên quan

• Hộ thành hà, Ngự Hà, Mang Cá
• Chọn đất Phú Xuân
• Long mạch là gì: sơn long và thuỷ long
• Chuyên mục Phong Thuỷ Kinh Thành · Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ

Câu hỏi thường gặp

Cồn Hến và Cồn Dã Viên, cồn nào là thanh long?

Theo cách mô tả phổ biến, Cồn Hến (hạ lưu, phía đông) là tả thanh long, Cồn Dã Viên (thượng lưu, phía tây) là hữu bạch hổ.

Có văn bản nào của triều Nguyễn ghi hai cồn là long – hổ không?

Chúng tôi không trích được văn bản quy hoạch chính thức nào. Cách gọi này phổ biến trong sách nghiên cứu, sách du lịch và truyền khẩu, nên nói "thường được mô tả".

Thuỷ khẩu sông Hương ở đâu?

Thuỷ khẩu gần là đoạn sông có Cồn Hến phía hạ lưu Kinh thành; thuỷ khẩu xa là nơi sông đổ ra phá Tam Giang, cửa Thuận An.

Nhà không có núi hai bên thì long – hổ là gì?

Là nhà hàng xóm, tường rào, hàng cây, khối nhà phụ hai bên. Thiếu bên nào thì bổ khuyết bằng cây, tường, không cần tượng rồng hổ hay gương.