Ba vòng thành Huế: phong thủy Kinh thành, Hoàng thành, Tử Cấm thành

Đi từ bờ sông Hương vào tới nơi ở của vua thời Nguyễn, người xưa phải qua ba lớp thành. Lớp ngoài cùng là Kinh thành – vòng thành lớn bao lấy cả phố phường, dinh thự, kho tàng. Lớp giữa là Hoàng thành – nơi thiết triều và thờ tự. Lớp trong cùng là Tử Cấm thành – nơi ở và sinh hoạt của vua cùng hoàng gia. Ba lớp thành lồng vào nhau, cùng chung một trục, và trục ấy kéo dài ra tận sông Hương, hướng về núi Ngự Bình.

Cấu trúc "thành trong thành" không phải sáng tạo riêng của Huế – nó có ở Trường An, Bắc Kinh, Thăng Long. Nhưng ở Huế, ta còn thấy được tương đối rõ ràng trên mặt đất, nên đây là nơi lý tưởng để hiểu cách phong thuỷ Hình Pháp chuyển thành kiến trúc: huyệt được bao bởi nhiều lớp sa, lối vào được điều tiết qua nhiều lớp cổng, và trục chính nối tất cả lại.

Đây là bài thứ hai trong chuỗi "Phong thuỷ kinh thành Huế". Phần chọn đất, núi Ngự Bình và sông Hương đã có trong bài Chọn đất Phú Xuân.

Kinh thành: vòng ngoài kết hợp Đông – Tây

Kinh thành Huế được xây từ đầu thế kỷ XIX dưới thời Gia Long và hoàn thiện dưới thời Minh Mạng. Thành có mặt bằng gần vuông, mặt trước quay ra sông Hương. Tường thành xây bằng gạch, có các pháo đài nhô ra theo kiểu thành Vauban của châu Âu – các tài liệu thường ghi Kinh thành có hai mươi bốn pháo đài – bên ngoài là hào nước bao quanh (Hộ thành hà). Đây là cách kết hợp kỹ thuật quân sự phương Tây với quan niệm quy hoạch phương Đông, giống như thành Gia Định mà bài Thành Gia Định (thành Bát Quái) đã phân tích.

Bên trong Kinh thành không chỉ có cung điện. Ở đây có phố phường, dinh thự quan lại, kho lương, trường học, các hồ nước như hồ Tịnh Tâm, hồ Học Hải. Một con sông đào – Ngự Hà – chạy cắt ngang Kinh thành theo hướng đông tây. (Thuỷ hệ trong và quanh Kinh thành sẽ được phân tích kỹ ở bài thứ tư của chuỗi.)

Kinh thành đọc theo Hình Pháp

• Lớp sa ngoài cùng: tường thành và hào nước là lớp che chắn đầu tiên, thay cho núi đồi tự nhiên ở vùng đồng bằng.
• Hình vuông vững chãi: mặt bằng gần vuông tượng cho sự ổn định, "đất vuông" theo quan niệm trời tròn đất vuông.
• Mặt trước giáp sông: Kinh thành tận dụng sông Hương làm minh đường và lớp hào tự nhiên phía trước.
• Nhiều cửa, mỗi cửa một chức năng: các cửa thành phân bổ quanh bốn mặt, điều tiết giao thông và "khí" ra vào.

Hoàng thành: nơi thiết triều và thờ tự

Hoàng thành nằm bên trong Kinh thành, gần như ở chính giữa và lệch về phía trước. Hoàng thành có bốn cửa: Ngọ Môn ở phía nam (cửa chính), Hiển Nhơn ở phía đông, Chương Đức ở phía tây và Hoà Bình ở phía bắc. Bao quanh Hoàng thành cũng có tường và hào nước.

Ngọ Môn – cổng chính, được xây dựng thời Minh Mạng – là một trong những công trình biểu tượng của Huế. Cổng có đài cao, phía trên là lầu Ngũ Phụng, nhiều cửa ra vào được phân cấp, cửa giữa dành riêng cho vua. Qua Ngọ Môn, đi trên cầu Trung Đạo bắc qua hồ Thái Dịch, là tới sân Đại Triều Nghi và điện Thái Hoà – nơi diễn ra các buổi đại triều và nghi lễ quan trọng.

Ngoài khu thiết triều ở trung tâm, Hoàng thành còn có hệ thống miếu thờ các vua và tổ tiên dòng họ Nguyễn – như Thế Miếu, Thái Miếu, Hưng Miếu, Triệu Miếu – được bố trí đối xứng hai bên trục chính. Trước Thế Miếu là Hiển Lâm Các và Cửu Đỉnh, bộ chín chiếc đỉnh đồng đúc thời Minh Mạng.

Đọc Hoàng thành theo Hình Pháp

Hoàng thành là lớp sa thứ hai và cũng là nơi có minh đường chính của cung điện. Sân Đại Triều Nghi trước điện Thái Hoà là "minh đường" theo đúng nghĩa: khoảng sân rộng, bằng phẳng, nơi bá quan đứng chầu. Hồ Thái Dịch trước sân và cầu Trung Đạo là "thuỷ trước minh đường" – một chi tiết rất có dụng ý: người đi vào điện chính phải qua nước, qua cầu, như khí phải qua thuỷ để tụ lại.

Việc bố trí miếu thờ đối xứng hai bên trục cũng là một cách tạo "tả long – hữu hổ" bằng kiến trúc: hai bên trục chính có hai cánh công trình chầu vào, giữ cho trục không bị trống trải hai bên.

Tử Cấm thành: huyệt trong cùng

Tử Cấm thành là lớp thành trong cùng, nằm phía sau điện Thái Hoà, trên cùng trục chính. Đây là nơi ở và làm việc thường ngày của vua và hoàng gia, gồm nhiều cung điện, lầu gác, vườn cảnh: Đại Cung Môn, điện Cần Chánh, điện Càn Thành, cung Khôn Thái, Duyệt Thị Đường, Thái Bình Lâu và nhiều công trình khác. Trong các biến cố chiến tranh thế kỷ XX, nhiều công trình ở Tử Cấm thành đã bị phá huỷ; một số đã và đang được phục dựng.

Theo Hình Pháp, đây là "huyệt" – nơi tụ khí sâu nhất, kín đáo nhất. Tử Cấm thành được bao bởi ba lớp: Kinh thành, Hoàng thành và tường riêng của chính nó. Người ngoài không được vào – chữ "cấm" nói đúng tính chất ấy. Huyệt tốt phải kín đáo, yên tĩnh, có nhiều lớp bảo vệ, và nằm ở chỗ "khí dừng lại" chứ không phải chỗ khí đi qua. Tử Cấm thành nằm phía sau khu thiết triều – nghĩa là khí từ ngoài vào phải qua sông, qua Kỳ Đài, qua Ngọ Môn, qua hồ, qua sân chầu, qua điện Thái Hoà rồi mới tới. Mỗi lớp là một bước "lọc" và "làm chậm" khí.

Trục thần đạo: sợi chỉ nối núi, sông và cung điện

Ba lớp thành không tách rời nhau mà được nối bằng một trục chung, thường được gọi là trục thần đạo hay trục chính tâm. Nếu đi từ ngoài vào, theo cách mô tả phổ biến, trục ấy bắt đầu từ núi Ngự Bình ở bờ nam, vượt qua sông Hương, qua khu vực bến sông với Phu Văn Lâu, lên Kỳ Đài trên mặt thành phía nam, qua Ngọ Môn, cầu Trung Đạo, điện Thái Hoà, rồi vào sâu trong Tử Cấm thành, và kết thúc ở các công trình phía bắc.

Điểm trên trục (từ ngoài vào)	Vai trò kiến trúc	Vai trò theo Hình Pháp
Núi Ngự Bình	Điểm nhìn, bình phong phía trước	Án sơn
Sông Hương	Giao thông, cảnh quan	Minh đường thuỷ
Phu Văn Lâu, bến sông	Nơi niêm yết, đón tiếp	Cửa nước, nơi khí "lên bờ"
Kỳ Đài	Cột cờ trên mặt thành nam	Mốc định trục, "án" nhân tạo
Ngọ Môn	Cổng chính Hoàng thành	Cửa thu khí
Hồ Thái Dịch – cầu Trung Đạo	Hồ trước sân chầu	Thuỷ trước minh đường
Sân Đại Triều Nghi – điện Thái Hoà	Thiết triều	Minh đường – chính điện
Tử Cấm thành	Nơi ở của vua	Huyệt kín, tụ khí sâu nhất

Trục này mang ý nghĩa vừa thực tế (định vị, tổ chức giao thông, nghi lễ) vừa biểu tượng (nối vua với trời đất, núi sông). Bài Hoàng thành Thăng Long và trục chính tâm cho thấy Thăng Long cũng có một trục tương tự, nhưng ở Huế, trục được kéo dài rõ rệt ra tới án sơn tự nhiên – điều hiếm thấy ở các kinh thành đồng bằng.

Kỳ Đài: mốc định trục

Kỳ Đài là cột cờ trên mặt thành phía nam Kinh thành, được xây thời Gia Long và sửa lại nhiều lần. Đứng trên trục, Kỳ Đài là điểm cao nhất ở mặt trước Kinh thành, giúp định vị trục từ xa. Nó giống vai trò của Cột Cờ ở Hà Nội: một vật mốc cao trên phần trước của trục, giữ cho trục "có đầu có cuối".

Những nhầm lẫn thường gặp khi tham quan

Khi đến Huế, nhiều người gọi chung cả khu di tích là "Đại Nội" hay "Hoàng cung" mà không phân biệt ba vòng thành. Một số nhầm lẫn thường gặp:

• Coi Ngọ Môn là cổng Kinh thành: Ngọ Môn là cổng chính của Hoàng thành. Kinh thành có các cửa riêng ở vòng ngoài, như cửa Thượng Tứ, cửa Đông Ba, cửa Ngăn.
• Coi điện Thái Hoà là nơi vua ở: Thái Hoà là nơi thiết triều trong các dịp lễ lớn; nơi ở và làm việc thường ngày của vua nằm trong Tử Cấm thành phía sau.
• Nghĩ mọi công trình đều có từ thời Gia Long: nhiều công trình được xây, sửa hoặc làm lại dưới thời Minh Mạng và các đời vua sau; một số được phục dựng trong những năm gần đây.
• Bỏ qua phần ngoài Hoàng thành: Kinh thành còn có hồ Tịnh Tâm, Ngự Hà, Mang Cá, các khu phố cũ – đó là phần làm nên "cuộc đất" chứ không chỉ cung điện.

Hiểu đúng ba vòng thành, ta mới thấy được ý đồ "nhiều lớp – một trục" của người xưa, và mới đọc được phong thuỷ của Kinh thành một cách có hệ thống.

Bài học về lớp lang và trục cho nhà ở

Không ai xây ba lớp thành cho ngôi nhà của mình, nhưng nguyên lý "nhiều lớp – một trục" vẫn áp dụng được ở mọi quy mô:

1. Tạo lớp chuyển tiếp: cổng – sân – hiên – phòng khách – phòng trong. Mỗi lớp là một bước chuyển từ công cộng sang riêng tư. Nhà phố có thể dùng khoảng lùi, tiền sảnh, vách ngăn để tạo lớp.
2. Đặt phòng riêng tư ở "huyệt": phòng ngủ chủ, phòng thờ nên ở phía sau, phía trên, nơi yên tĩnh nhất – như Tử Cấm thành nằm sau khu thiết triều.
3. Có "minh đường" trước phòng khách: một khoảng sân, hiên, hay ít nhất là khoảng trống trước cửa chính.
4. Dùng nước và cây làm lớp đệm: một bể nước nhỏ, một bồn cây trước cửa có thể làm chậm dòng người, dòng khí, như hồ Thái Dịch trước sân chầu.
5. Giữ trục rõ nhưng không xuyên suốt: trục chính nên rõ ràng nhưng có các lớp chắn ở giữa, tránh cửa trước – cửa sau thẳng hàng thông nhau.
6. Đối xứng vừa phải: hai bên trục có các khối công trình cân đối giúp nhà vững vàng; không cần đối xứng tuyệt đối nhưng tránh lệch hẳn một bên.

Khi phác mặt bằng theo nguyên lý này, bạn có thể dùng công cụ vẽ mặt bằng 2D – 3D của Liên Hoa và kiểm tra kích thước cửa bằng thước Lỗ Ban (khoảng thông thuỷ đo theo thước 52,2 cm).

Ảnh bìa: This Photo was taken by Supanut Arunoprayote., CC BY 4.0, Wikimedia Commons.

Bài liên quan

• Cồn Hến – Cồn Dã Viên: long hổ chầu
• Hoàng thành Thăng Long và trục chính tâm
• Phong thuỷ Bắc Kinh: trục trung tâm, Tử Cấm Thành
• Chuyên mục Phong Thuỷ Kinh Thành · Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ

Câu hỏi thường gặp

Ba vòng thành Huế gồm những gì?

Kinh thành (vòng ngoài, có phố phường, kho tàng), Hoàng thành (thiết triều, thờ tự, cửa chính là Ngọ Môn) và Tử Cấm thành (nơi ở của vua và hoàng gia).

Trục thần đạo Huế đi qua những điểm nào?

Theo mô tả phổ biến: núi Ngự Bình, sông Hương, Phu Văn Lâu, Kỳ Đài, Ngọ Môn, hồ Thái Dịch – cầu Trung Đạo, sân Đại Triều Nghi – điện Thái Hoà, rồi vào Tử Cấm thành.

Vì sao Tử Cấm thành nằm phía sau?

Theo Hình Pháp, huyệt phải kín đáo, yên tĩnh, có nhiều lớp bảo vệ; khí từ ngoài vào phải qua nhiều lớp mới tới nơi ở của vua.

Nhà phố nhỏ có tạo "lớp lang" được không?

Được: dùng khoảng lùi, tiền sảnh, vách ngăn, bồn cây để tạo lớp chuyển tiếp; đặt phòng ngủ chủ, phòng thờ ở phía sau hoặc tầng trên.