Giữa trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh hôm nay, giữa những toà nhà cao tầng và dòng xe cộ, gần như không còn dấu vết gì của một toà thành từng là trung tâm quyền lực của cả vùng đất phương Nam. Đó là thành Gia Định, được Nguyễn Ánh cho xây năm 1790, thường được gọi là thành Bát Quái vì có hình tám cạnh, tám cửa – một toà thành mang dáng dấp kiểu Vauban của châu Âu nhưng lại mang tên gọi của Dịch học phương Đông.
Thành Gia Định là một trường hợp đặc biệt trong chuỗi bài về phong thuỷ kinh thành Việt Nam. Nó không phải kinh đô của cả nước, nhưng là đại bản doanh của Nguyễn Ánh trong những năm tranh chấp với Tây Sơn, sau đó là trung tâm của Gia Định thành – vùng đất rộng lớn ở phía Nam. Nó cũng là nơi hai truyền thống kiến trúc gặp nhau: kỹ thuật công sự phương Tây và quan niệm chọn đất, đặt tên theo phương Đông.
Bài viết đọc thành Gia Định bằng Hình Pháp Liên Hoa: thế đất gò cao giữa các dòng sông, rạch; vai trò của sông Sài Gòn; hình bát quái giữa kỹ thuật và biểu tượng; và số phận của toà thành trong những biến động lịch sử thế kỷ XIX.
Thành Gia Định trong lịch sử
Sau nhiều năm giằng co với Tây Sơn, Nguyễn Ánh chiếm lại Gia Định vào cuối thập niên 1780 và quyết định xây dựng một toà thành kiên cố làm căn cứ. Năm 1790, thành được khởi công trên vùng đất cao thuộc khu vực trung tâm Sài Gòn ngày nay. Theo nhiều tài liệu, việc thiết kế có sự tham gia của một số sĩ quan người Pháp phục vụ Nguyễn Ánh, áp dụng nguyên tắc công sự kiểu Vauban – lối xây thành có các mũi nhô (pháo đài góc) để hoả lực có thể bắn chéo bảo vệ chân tường.
Thành có hình bát giác, mở tám cửa, nên được gọi là thành Bát Quái; dân gian còn gọi là thành Quy (thành Rùa). Bên trong có hành cung, kho tàng, trại lính. Năm 1815, Trần Văn Học – một nhà đo đạc người Việt từng làm việc với các kỹ sư phương Tây – vẽ bản đồ Gia Định, trong đó thể hiện rõ hình dáng toà thành và mạng lưới sông rạch xung quanh. Bản đồ này đến nay là một tư liệu quý để hiểu về Sài Gòn đầu thế kỷ XIX.
Sau khi Nguyễn Ánh lên ngôi (vua Gia Long) và đóng đô ở Phú Xuân, Gia Định trở thành trung tâm của Gia Định thành, do Tổng trấn cai quản. Sau cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi (1833–1835), vua Minh Mạng cho phá thành Bát Quái và năm 1836 xây một thành mới nhỏ hơn ở gần đó, gọi là thành Phụng (thành Phiên An). Năm 1859, quân Pháp tấn công Gia Định và phá huỷ thành này. Từ đó, dấu vết thành cũ dần bị đô thị mới phủ lên.
Thế đất: gò cao giữa sông Sài Gòn và các con rạch
Sài Gòn xưa là vùng đất thấp, nhiều sông rạch, kênh ngòi, đầm lầy. Trong bối cảnh ấy, những gò đất cao ráo trở nên vô cùng quý giá. Thành Gia Định được đặt trên một vùng đất cao, phía đông là sông Sài Gòn, phía bắc là rạch Thị Nghè, phía nam là rạch Bến Nghé và hệ thống kênh rạch dẫn ra sông lớn.
Theo Hình Pháp, đây là thế bình dương long điển hình của đồng bằng Nam Bộ: không có núi, long mạch thể hiện qua những dải đất cao hơn xung quanh, và đặc biệt qua thuỷ long – đường đi của sông rạch. Gò đất nơi xây thành chính là "huyệt" của vùng: cao ráo, không ngập, được nước bao quanh ba phía. Như sách cổ nói "cao một tấc là núi", ở vùng đất thấp Nam Bộ, một gò cao vài mét đã đủ trở thành chỗ dựa cho cả một đô thị.
Nước bao quanh: hào tự nhiên và đường giao thông
Sông Sài Gòn rộng, sâu, nối ra biển qua hệ thống sông Đồng Nai – Nhà Bè – Soài Rạp. Rạch Thị Nghè và rạch Bến Nghé ôm hai bên, vừa làm hào tự nhiên, vừa là đường thuỷ đưa thuyền vào sát thành. Trong phong thuỷ, đây là thế "thuỷ bao" – nước ôm quanh huyệt. Trong quân sự, đây là lợi thế lớn với một thế lực có thuỷ quân mạnh như Nguyễn Ánh thời ấy.
Đọc thêm về cách đánh giá dòng nước uốn ôm hay phản cung trong bài Thuỷ pháp loan đầu: đọc hình nước.
Minh đường thương mại: bến Nghé và vùng Chợ Lớn
Một kinh thành hay một trấn thành muốn thịnh cần minh đường – nơi tụ người, tụ của. Với thành Gia Định, minh đường không phải một cánh đồng mà là cả một vùng buôn bán dọc sông rạch: bến thuyền ở sông Sài Gòn và rạch Bến Nghé, phía tây nam là khu Chợ Lớn của cộng đồng người Hoa với mạng kênh rạch nối ra miền Tây. Hàng hoá từ đồng bằng sông Cửu Long theo kênh rạch đổ về, từ đây ra biển hoặc lên miền Đông.
Theo Hình Pháp, đây là thế "thuỷ tụ thiên tâm" ở quy mô đô thị: nhiều dòng nước từ các phía cùng chảy về một vùng rồi mới thoát ra biển. Nước tụ thì người tụ, của tụ. Sự phát triển của Sài Gòn – Chợ Lớn thành đô thị lớn nhất phương Nam về sau phần nào được báo trước từ chính hình thế sông nước ấy, chứ không nhờ vào toà thành hay tên gọi Bát Quái.
Thành Bát Quái: Vauban gặp Dịch học
Hình tám cạnh của thành Gia Định là điểm gây tò mò nhất. Có hai cách nhìn, và cả hai đều có cơ sở:
Cách nhìn kỹ thuật: trong lối công sự Vauban, thành thường có hình đa giác với các pháo đài góc nhô ra. Đa giác càng nhiều cạnh thì càng gần hình tròn, tường ngắn hơn, các góc tù hơn, dễ phòng thủ đều các hướng. Hình tám cạnh là lựa chọn hợp lý về kỹ thuật cho một toà thành cỡ vừa trên địa hình tương đối bằng.
Cách nhìn biểu tượng: với người Việt và triều đình Nguyễn, hình tám cạnh, tám cửa gợi ngay đến Bát Quái – tám quẻ của Dịch học, tượng trưng cho tám phương, cho sự vận hành của trời đất. Tên gọi thành Bát Quái vì vậy vừa mô tả hình dáng, vừa gửi gắm mong muốn về một trung tâm quyền lực "an định tám phương". Bài Nền tảng Dịch lý của Hình Pháp: Hà Đồ, Lạc Thư, Bát Quái giải thích mối liên hệ giữa Bát Quái và tư duy không gian.
Hình Pháp nhìn hình bát quái như thế nào?
Hình Pháp Liên Hoa không coi hình bát quái là một "bùa trấn" có phép màu. Hình dạng công trình chỉ có ý nghĩa khi gắn với chức năng: tám cửa giúp thông thương đều các hướng, hình gần tròn giúp phòng thủ đều, khoảng giữa rộng giúp tập trung quân lính và kho tàng. Biểu tượng có giá trị văn hoá, giúp người dân cảm thấy yên tâm, nhưng không thay được các yếu tố thực: nền đất cao, nước bao quanh, đường tiếp tế an toàn.
Điều này cũng đúng với nhà ở: treo gương bát quái, sơn hình bát quái lên cổng không làm ngôi nhà tốt hơn. Bố cục đúng, ánh sáng đủ, thông gió tốt, lối đi hợp lý mới là điều quyết định.
Vì sao thành Gia Định không tồn tại lâu?
Thành Bát Quái chỉ đứng được khoảng bốn mươi lăm năm trước khi bị chính triều Nguyễn phá bỏ. Lý do trực tiếp là chính trị: sau cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi chiếm giữ thành, triều đình muốn xoá bỏ một căn cứ quá kiên cố có thể bị dùng để chống lại trung ương. Thành mới – thành Phụng – được xây nhỏ hơn, dễ kiểm soát hơn.
Đây là một bài học thú vị về phong thuỷ kinh thành: một công trình quá mạnh so với vị trí của nó trong hệ thống có thể trở thành mối lo. Ở cấp độ quốc gia, kinh đô ở Huế cần các thành địa phương vững nhưng không vượt trội. Khi Gia Định thành quá lớn, quá xa trung ương, nó trở thành điểm bất ổn. Phú Xuân – Huế với hệ thống kinh thành riêng sẽ được phân tích trong chuỗi bài về kinh thành Huế trên vugioi.com.
Bảng tóm tắt hình thế thành Gia Định
| Yếu tố | Thành Gia Định (Bát Quái) | Nhận xét |
|---|---|---|
| Long | Bình dương long – gò cao giữa vùng đất thấp | Long thể hiện qua cao độ và sông rạch |
| Huyệt | Gò đất trung tâm Sài Gòn xưa | Cao ráo, không ngập |
| Sa | Tường thành bát giác, pháo đài góc | Sa nhân tạo kiểu Vauban |
| Thuỷ | Sông Sài Gòn, rạch Thị Nghè, rạch Bến Nghé | Thuỷ bao ba phía, thông ra biển |
| Minh đường | Bến sông, chợ, khu dân cư ven rạch | Hình thành đô thị thương mại sầm uất |
| Biểu tượng | Hình bát quái, tám cửa | Văn hoá Dịch học, không phải phép trấn |
Bài học cho người chọn đất ở đồng bằng Nam Bộ
- Cao độ nền là ưu tiên số một. Ở vùng đất thấp, nhiều kênh rạch, nền đất cao hơn mức ngập là tiêu chí quan trọng nhất – quan trọng hơn hướng nhà.
- Nước ôm tốt, nước đâm xấu. Nhà nằm ở phía bờ lồi của khúc sông (phía được bồi) an toàn hơn phía bờ lõm (phía bị xói lở).
- Biểu tượng không thay được bố cục. Không cần gương bát quái hay vật phẩm trấn trạch; hãy đầu tư vào nền, thoát nước, thông gió, ánh sáng.
- Công trình cân xứng với vị trí. Nhà quá lớn, quá nặng nề so với khu đất và hàng xóm dễ gây cảm giác lạc lõng, áp lực. Hãy để công trình hoà vào cảnh quan.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La kinh web Liên Hoa – đo hướng nhà, đối chiếu hướng sông rạch.
- App vẽ mặt bằng 2D – 3D – bố trí nhà ở vùng đất thấp với nền và lối thoát nước hợp lý.
- Công cụ Dự toán Liên Hoa – ước tính chi phí tôn nền, xây nhà.
Ảnh bìa: Bản đồ Gia Định năm 1815 của Trần Văn Học – Trần Văn Học (1815), phạm vi công cộng, Wikimedia Commons.
Bài liên quan
- Bài trước: Trà Kiệu (Simhapura) – kinh đô Chăm Pa bên sông Thu Bồn
- Bài tiếp theo: Óc Eo – đô thị cổ Phù Nam và thuỷ hệ kênh rạch
- Lý Công Uẩn và Chiếu dời đô: phong thuỷ Thăng Long
- Chuyên mục Phong Thuỷ Kinh Thành · Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới
Đọc bình dương long, thuỷ long vùng sông nước Nam Bộ là kỹ năng thiết yếu của người học Hình Pháp phía Nam. Bạn có thể tìm hiểu:
Tư vấn trực tiếp: Thầy Vũ Giới – Zalo 0988 964 636.
Câu hỏi thường gặp
Thành Gia Định được xây năm nào?
Thành Gia Định (thành Bát Quái) được Nguyễn Ánh cho xây năm 1790 ở khu vực trung tâm Sài Gòn ngày nay.
Vì sao gọi là thành Bát Quái?
Vì thành có hình tám cạnh và tám cửa, gợi đến Bát Quái trong Dịch học. Dân gian còn gọi là thành Quy (thành Rùa).
Thành Gia Định có phải xây theo kiểu Vauban không?
Theo nhiều tài liệu, thành áp dụng nguyên tắc công sự kiểu Vauban với các pháo đài góc, có sự tham gia của một số sĩ quan Pháp phục vụ Nguyễn Ánh, kết hợp với quan niệm và tên gọi phương Đông.
Thành Bát Quái còn dấu tích không?
Gần như không còn trên mặt đất. Thành bị phá dưới thời Minh Mạng, thành Phụng thay thế cũng bị quân Pháp phá năm 1859. Đường nét thành cũ chỉ còn qua bản đồ cổ.
Có nên treo gương bát quái để trấn trạch?
Hình Pháp Liên Hoa không khuyến khích. Bát quái là hệ thống triết học về không gian, không phải bùa. Hãy cải thiện bố cục, ánh sáng, thông gió và lối đi thay vì dùng vật trấn.
