Mậu Lăng: phong thủy lăng Hán Vũ Đế, lăng lớn nhất Tây Hán

Trên cao nguyên đất vàng phía bắc sông Vị, cách Tây An không xa, có một dãy gò đất khổng lồ chạy từ đông sang tây như những kim tự tháp cụt đầu. Người địa phương gọi vùng ấy là Ngũ Lăng Nguyên – "cao nguyên năm lăng" – nơi an nghỉ của nhiều hoàng đế nhà Tây Hán. Gò lớn nhất, cao nhất, đứng ở phía tây dãy lăng, là Mậu Lăng – lăng của Hán Vũ Đế, vị hoàng đế đã đưa nhà Hán lên đỉnh cao quyền lực, đánh Hung Nô, mở Con đường Tơ lụa, và trị vì hơn nửa thế kỷ.

Sử sách đời sau kể rằng Mậu Lăng được xây gần như suốt thời gian Vũ Đế làm vua, tiêu tốn một phần rất lớn thuế khoá thiên hạ; khi vua mất, đồ quý trong lăng nhiều đến mức không còn chỗ chứa. Nhưng lăng cũng chịu số phận bi thảm sớm hơn nhiều lăng khác: chưa đầy một trăm năm sau khi Tây Hán sụp đổ, quân khởi nghĩa đã đào phá lăng. Lại có những truyền thuyết kỳ lạ về đồ vật của Vũ Đế bỗng xuất hiện ở chợ, như thể chủ nhân của chúng vẫn chưa chịu yên nghỉ.

Bài đầu tiên của chuỗi "Lăng mộ Trung Quốc huyền bí" phần hai sẽ kể câu chuyện Mậu Lăng: từ quy mô và lăng ấp, các mộ bồi táng của những danh tướng, những lời đồn về kho báu và cuộc đào phá, rồi đọc cuộc đất Ngũ Lăng Nguyên theo Hình Pháp Liên Hoa – một kiểu "lăng trên cao nguyên" rất khác với lối "lấy núi làm lăng" của nhà Đường sau này.

Hán Vũ Đế và một công trình kéo dài nửa thế kỷ

Hán Vũ Đế lên ngôi khi còn trẻ, vào giữa thế kỷ II trước Công nguyên, và trị vì hơn năm mươi năm – một trong những triều đại dài nhất lịch sử Trung Hoa. Theo lệ nhà Hán, hoàng đế bắt đầu xây lăng ngay từ những năm đầu trị vì. Vì vậy, Mậu Lăng có một thời gian xây dựng rất dài, thường được nói là hơn năm mươi năm. Trong khoảng thời gian ấy, các thế hệ thợ nối tiếp nhau đắp gò, đào mộ thất, xây tường bao và kiến trúc lễ tế.

Về chi phí, một số sử liệu đời Tấn ghi lại cách hiểu rằng thời Hán, thuế khoá cả nước được chia làm ba phần: một phần cho tông miếu, một phần cho tân khách và chi tiêu triều đình, một phần cho lăng mộ. Đây là ghi chép của đời sau, có thể mang tính khái quát, nhưng cho thấy người xưa nhìn nhận việc xây lăng hoàng đế là một hạng mục chi tiêu quốc gia lớn đến mức nào.

Gò mộ Mậu Lăng có hình tháp cụt đáy vuông, kiểu "phúc đấu" (như cái đấu úp ngược) đặc trưng của lăng Tây Hán. Quanh gò là tường bao vuông, mỗi mặt có cửa. Theo khảo sát, mộ có bốn mộ đạo dẫn vào từ bốn phía, trong đó mộ đạo chính quay về phía đông. Xung quanh là hệ thống hố tùy táng, nền móng kiến trúc, và xa hơn là các mộ bồi táng của hoàng hậu, phi tần, công thần.

Lăng ấp: một thành phố bên cạnh lăng

Một nét đặc biệt của lăng Tây Hán là chế độ lăng ấp: triều đình lập một thị trấn bên cạnh lăng, di dời các gia đình giàu có, quyền thế ở khắp nơi về sống, vừa để trông coi lăng, vừa để kiểm soát các thế lực địa phương. Mậu Lăng ấp từng là một trong những đô thị đông đúc nhất vùng Quan Trung. Theo Hình Pháp, điều này tạo ra một "cuộc đất sống" quanh lăng: lăng không lẻ loi giữa đồng hoang mà có hơi người, có sinh hoạt, có hương khói thường xuyên.

Những ngôi mộ bồi táng: danh tướng nằm cạnh hoàng đế

Quanh Mậu Lăng là mộ của nhiều nhân vật nổi tiếng thời Vũ Đế. Mộ đại tướng quân Vệ Thanh được đắp theo hình núi, tương truyền để ghi nhớ những trận chiến ông thắng Hung Nô ở vùng núi phương bắc. Mộ phiêu kỵ tướng quân Hoắc Khứ Bệnh – cháu của Vệ Thanh, danh tướng trẻ tuổi lừng lẫy – được đắp mô phỏng núi Kỳ Liên, với những tượng đá nổi tiếng mà một bài sau trong chuỗi sẽ kể riêng. Ngoài ra còn có mộ Hoắc Quang, Kim Nhật Đê – những đại thần phụ chính sau khi Vũ Đế mất – và mộ Lý phu nhân, người phi được Vũ Đế sủng ái.

Việc đặt mộ công thần cạnh lăng vua có hai ý nghĩa. Về lễ chế, đó là vinh dự lớn nhất mà một bề tôi có thể nhận: được "theo hầu" vua ở thế giới bên kia. Về phong thuỷ, các mộ bồi táng tạo thành lớp "sa" quanh lăng chính – như những ngọn đồi nhỏ chầu về một chủ sơn. Nhìn từ trên cao, Mậu Lăng giống một ngọn núi lớn có các đồi nhỏ vây quanh về phía đông.

Lý phu nhân và chuyện "gọi hồn"

Quanh Lý phu nhân có một truyền thuyết nổi tiếng: sau khi bà mất, Vũ Đế thương nhớ khôn nguôi, một phương sĩ hứa có thể gọi hồn bà về. Ban đêm, trong màn trướng thắp đèn, vua nhìn thấy từ xa bóng một người đẹp giống Lý phu nhân đi lại, nhưng không được lại gần. Nhiều người cho rằng đó là một dạng "múa bóng" sơ khai. Câu chuyện là giai thoại, nhưng nó phản ánh rất rõ tâm thế của thời Vũ Đế: một vị vua quyền lực tuyệt đối, bị ám ảnh bởi cái chết và khát vọng trường sinh, tin dùng phương sĩ, tìm tiên dược – giống như Tần Thuỷ Hoàng trước đó.

Kho báu, cuộc đào phá và những lời đồn

Theo nhiều ghi chép, trong Mậu Lăng có vô số đồ quý: ngọc, vàng, châu báu, sách vở, và theo lễ chế nhà Hán, hoàng đế được liệm bằng áo ngọc khâu chỉ vàng. Có sách đời sau kể rằng khi Vũ Đế mất, đồ vật trong lăng đã chất đầy đến mức không còn chỗ chứa thêm. Đó có thể là cách nói phóng đại, nhưng phản ánh hình ảnh một lăng mộ cực kỳ giàu có.

Chính sự giàu có ấy mời gọi hoạ. Cuối thời Tây Hán, trong loạn lạc, quân khởi nghĩa Xích Mi tiến vào Trường An và đào phá nhiều lăng Hán, trong đó có Mậu Lăng. Sử chép rằng đồ báu bị lấy ra nhiều vô kể mà vẫn không hết. Từ đó về sau, Mậu Lăng còn bị đào trộm nhiều lần trong các thời loạn.

Đồ của Vũ Đế xuất hiện ở chợ

Một truyền thuyết rùng rợn được kể trong các tập truyện đời sau: vài năm sau khi Vũ Đế mất, có người thấy những đồ vật riêng của vua – vốn đã được chôn theo trong lăng – bỗng xuất hiện ở chợ, được người lạ đem bán. Quan lại tra hỏi, không ai biết người bán từ đâu đến. Câu chuyện được kể như một điềm lạ, có người cho là "vua hiển linh", có người cho là đã có kẻ trộm mộ từ sớm. Đây là truyện kể, không phải sử liệu chính thống, nhưng nó cho thấy ngay từ thời Hán, lăng mộ đế vương đã là đối tượng của cả trí tưởng tượng lẫn lòng tham.

Huyệt chính còn gì?

Đến nay, huyệt chính của Mậu Lăng chưa được khai quật. Các khảo sát khảo cổ chủ yếu tập trung vào cấu trúc tường bao, hố tùy táng và các mộ bồi táng. Những gì còn lại dưới gò sau bao lần đào phá vẫn là câu hỏi mở. Bảo tàng Mậu Lăng hiện trưng bày nhiều hiện vật thu được trong vùng, trong đó có những đồ đồng mạ vàng tinh xảo tìm thấy ở các hố tùy táng quanh lăng.

Đọc cuộc đất Ngũ Lăng Nguyên theo Hình Pháp

Các lăng Tây Hán phần lớn nằm trên dải cao nguyên hoàng thổ phía bắc sông Vị, nhìn về phía nam là đồng bằng Quan Trung, xa hơn là dãy Tần Lĩnh – Chung Nam. Đây là cuộc đất "lưng cao nguyên, mặt sông Vị, án Tần Lĩnh" – một bố cục lớn ở tầm vùng, khác hẳn kiểu tìm một ngọn núi riêng cho mỗi lăng. Bài Trung long Tần Lĩnh đã phân tích vì sao vùng Quan Trung được coi là đất đế vương qua nhiều triều đại.

Yếu tố	Ở Mậu Lăng	Nhận xét theo Hình Pháp
Long	Cao nguyên hoàng thổ bắc sông Vị, nối về các núi phía bắc	Long dạng cao nguyên – bình cương rộng, khí hậu đều
Huyệt	Gò đắp hình tháp cụt trên mặt cao nguyên	Huyệt "tạo" bằng gò đắp, lấy thế bằng công trình
Sa	Các mộ bồi táng, các lăng Hán khác trong dãy	Sa nhân tạo nhiều lớp, như đồi chầu chủ sơn
Thuỷ	Sông Vị phía nam, các nhánh sông nhỏ	Thuỷ lớn ở minh đường xa, không áp sát huyệt
Án sơn	Tần Lĩnh – Chung Nam xa phía nam	Án xa, cao, cho minh đường cực rộng
Hướng	Mộ đạo chính quay về phía đông	Hướng theo lễ chế Tây Hán

Gò đắp trên cao nguyên: được và mất

Đặt lăng trên cao nguyên có cái lợi lớn: đất cao, khô, xa lũ sông Vị, tầm nhìn rộng. Đất hoàng thổ dễ đào, dễ nện chặt, thuận cho việc đắp gò khổng lồ. Nhưng chính vì gò đất nổi bật giữa cao nguyên phẳng, ai cũng biết lăng ở đâu – và việc đào hoàng thổ cũng dễ với kẻ trộm như với thợ xây. So với lăng Đường "lấy núi làm lăng" như Chiêu Lăng hay Càn Lăng, lăng Hán dễ bị xâm phạm hơn nhiều. Đây là một bài học kỹ thuật: sự kiên cố của huyệt phụ thuộc vào nền đất tự nhiên chứ không chỉ vào quy mô công trình.

Dãy lăng như một long mạch nhân tạo

Nhìn trên bản đồ, các lăng Tây Hán xếp thành một dãy dài theo hướng đông – tây trên cao nguyên. Có người ví dãy lăng như một "long mạch nhân tạo" song song với sông Vị. Cách nhìn này thú vị, nhưng nên hiểu đúng: đó là sự sắp xếp theo địa hình cao nguyên và theo thứ tự các đời vua, chứ không phải một bản thiết kế phong thuỷ có chủ ý ghi trong sử liệu. Điều có thể khẳng định là người Hán đã chọn một dải đất có chung những phẩm chất tốt – cao, khô, thoáng, có sông Vị trước mặt và Tần Lĩnh làm án xa – rồi lần lượt đặt lăng các đời vua lên đó. Đó là cách chọn đất ở tầm vùng: tìm đúng "cuộc lớn" trước, rồi mới định vị từng huyệt.

Bài học cho mộ phần gia đình

1. Đất cao, khô là gốc. Như lăng Hán trên cao nguyên, mộ gia đình ở vùng đồng bằng nên chọn chỗ cao hơn xung quanh, xa đường lũ.
2. Gò mộ vừa phải, cân đối. Gò đất hay nấm mộ không cần to, cần cân đối với khu đất và có độ dốc thoát nước tốt.
3. Khu mộ gia tộc có thứ bậc rõ. Mộ tổ ở vị trí chính, các mộ con cháu xếp hai bên hoặc phía trước, chừa lối đi. Tham khảo bố cục trong thư viện khu mộ gia tộc.
4. Có người chăm, có hơi người. Tinh thần lăng ấp là: mộ phần được thăm nom thường xuyên thì bền. Khu mộ gần làng, có người trông coi tốt hơn khu mộ bị bỏ quên.
5. Không chôn của quý. Mậu Lăng là ví dụ rõ ràng: của càng nhiều, kẻ trộm càng tới sớm.
6. Đo và định hướng có căn cứ. Kích thước bia, mộ theo thước Lỗ Ban âm phần 38,8 cm trên phần mềm thước Lỗ Ban Liên Hoa; hướng ghi bằng la kinh web sau khi đọc hình thế.

Hoàng hôn trên Ngũ Lăng Nguyên, những gò lăng Tây Hán in bóng thành từng khối đen trên nền trời đỏ, như những ngọn núi do con người đắp nên. Mậu Lăng vẫn đứng đó, to lớn nhất, im lặng nhất. Kho báu có thể đã bị lấy đi từ hai nghìn năm trước, nhưng câu chuyện về vị hoàng đế khao khát bất tử và ngôi lăng xây suốt nửa thế kỷ thì vẫn còn nguyên sức cuốn hút.

Ảnh bìa: Kcx36, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Bài liên quan

• Chiêu Lăng Đường Thái Tông
• Mộ Hoắc Khứ Bệnh: núi Kỳ Liên
• Trung long: Tần Lĩnh, Trường An, Lạc Dương
• Mộ Hải Hôn Hầu – cháu Hán Vũ Đế
• Lăng Tần Thuỷ Hoàng: sông thuỷ ngân
• Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ · Thư viện mẫu lăng mộ

Câu hỏi thường gặp

Mậu Lăng ở đâu?

Mậu Lăng nằm ở Hưng Bình, Hàm Dương, tỉnh Thiểm Tây, trên cao nguyên hoàng thổ phía bắc sông Vị, ở đầu phía tây của dải lăng Tây Hán (Ngũ Lăng Nguyên).

Mậu Lăng xây trong bao lâu?

Vì Hán Vũ Đế trị vì hơn 50 năm và lăng được xây từ những năm đầu, thời gian xây thường được nói là hơn 50 năm. Đây là con số phổ biến, mang tính ước lượng.

Mậu Lăng có bị trộm không?

Có. Cuối thời Tây Hán, quân Xích Mi vào Trường An đã đào phá nhiều lăng Hán trong đó có Mậu Lăng; các thời loạn sau còn bị đào trộm tiếp. Huyệt chính đến nay chưa khai quật.

Lăng ấp là gì?

Là thị trấn được lập cạnh lăng vua Tây Hán, nơi triều đình di dời các gia đình giàu có tới sống, vừa trông coi lăng vừa kiểm soát thế lực địa phương.