Giữa những con ngõ đông đúc của khu Thái Hà, quận Đống Đa, Hà Nội, có một công trình đá cổ mà nhiều người dân sống ngay bên cạnh cũng không biết tên: lăng Hoàng Cao Khải. Lăng được xây cuối thế kỷ XIX bằng đá, chạm khắc tinh xảo, từng nằm trong một khuôn viên rộng có đồi, có hồ, có đền thờ. Hơn một thế kỷ sau, đồi và hồ đã không còn, lăng bị nhà cửa bao vây, nhiều tượng đá bị vùi một phần dưới nền xi măng.
Lăng Hoàng Cao Khải là một ví dụ rất rõ về số phận của một cuộc đất âm phần khi đô thị lớn lên. Nó đặt ra câu hỏi mà nhiều gia đình ở thành phố hôm nay cũng gặp: một ngôi mộ từng được đặt đúng thế đất, khi xung quanh thay đổi hoàn toàn, thì còn lại gì? Và ta nên làm gì với những ngôi mộ tổ tiên nằm giữa khu dân cư?
Bài cuối của chuỗi "Phong thuỷ các lăng mộ Việt Nam nổi tiếng" đọc lăng Hoàng Cao Khải theo Hình Pháp Liên Hoa, đồng thời nhìn lại nhân vật lịch sử gây nhiều tranh cãi gắn với công trình này.
Hoàng Cao Khải: một nhân vật gây tranh cãi
Hoàng Cao Khải sống trong khoảng nửa sau thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, quê ở Đức Thọ, Hà Tĩnh. Ông là một đại thần dưới triều Nguyễn thời Pháp thuộc, từng giữ chức Kinh lược sứ Bắc Kỳ – chức quan cao nhất của triều đình ở miền Bắc lúc bấy giờ. Khi Nha Kinh lược bị bãi bỏ, ông được điều vào Huế giữ chức Thượng thư, rồi về hưu sống ở ấp Thái Hà, Hà Nội. Ông cũng để lại một số trước tác về lịch sử, văn chương.
Trong lịch sử, Hoàng Cao Khải bị đánh giá là quan lại cộng tác với thực dân Pháp, tham gia đàn áp phong trào Cần Vương ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ. Nổi tiếng nhất là việc ông viết thư dụ hàng Phan Đình Phùng – lãnh tụ khởi nghĩa Hương Khê, người cùng quê với ông. Bức thư phúc đáp khảng khái của Phan Đình Phùng, từ chối đầu hàng, được lưu truyền như một áng văn yêu nước. Khi viết về lăng, ta cần nói rõ điều này: giá trị kiến trúc, nghệ thuật của công trình là một chuyện, đánh giá lịch sử về nhân vật là chuyện khác.
Lăng được khởi dựng vào khoảng cuối thế kỷ XIX, khi ông còn sống, theo các tài liệu thường ghi là năm 1893. Quần thể gồm lăng Hoàng Cao Khải, lăng con trai ông là Hoàng Trọng Phu, đền thờ họ Hoàng, cùng đồi Nghinh Phong và hồ Tẩm Nguyệt. Khu lăng đã được xếp hạng di tích từ những năm 1960.
Cuộc đất xưa: đồi Nghinh Phong và hồ Tẩm Nguyệt
Thái Hà xưa là vùng ven kinh thành Thăng Long, phía tây nam, nhiều ruộng, ao, gò đống. Đây là vùng bình dương của đồng bằng sông Hồng, không có núi. Như đã phân tích ở bài Lăng Ông Bà Chiểu, ở vùng bình dương, long là những gò đất nổi cao hơn xung quanh. Vùng Đống Đa có nhiều gò đống – chính cái tên "Đống Đa" đã gợi điều đó.
Theo các mô tả, khuôn viên lăng xưa có đồi Nghinh Phong – một gò đất cao, và hồ Tẩm Nguyệt. Tên gọi rất có ý: "nghinh phong" là đón gió, "tẩm nguyệt" là ngâm trăng. Đọc theo Hình Pháp, đồi là chỗ dựa – long và sa của cuộc đất; hồ là thuỷ tụ – minh đường. Một gò cao làm lưng, một hồ nước phía trước: đó là cấu trúc "tựa sơn hướng thuỷ" thu nhỏ, được tạo ra trên vùng đất bằng ven đô.
Rất có thể gò và hồ một phần có sẵn, một phần được đắp, đào thêm khi xây lăng. Đây là cách làm phổ biến ở vùng đồng bằng: đào hồ lấy đất đắp gò, vừa có nước vừa có chỗ cao. Phong thuỷ ở đây không phải là tìm được một cuộc đất tự nhiên hoàn hảo, mà là tạo hình thế một cách có chủ đích.
Lăng đá: huyệt, án và trục
Lăng chính có mặt bằng hình chữ Đinh, xây hoàn toàn bằng đá, với cột, trụ, cửa võng, bậc tam cấp và nhiều mảng chạm khắc. Bên trong có bàn đá ở giữa, mộ ông và mộ bà đặt hai bên – một kiểu song táng. Đá được cho là chở từ vùng núi về, do các hiệp thợ đá vùng An Hoạch, Thanh Hoá – làng nghề đá nổi tiếng – chế tác.
Phía trước lăng từng có rồng đá, voi đá và một hàng tượng võ sĩ đứng chầu. Theo nghiên cứu của nhà sử học Philippe Papin, đầu thế kỷ XX còn đủ hàng tượng; nay chỉ còn một số, một phần bị chôn dưới nền xi măng. Hàng tượng ấy là "thần đạo" của lăng, dẫn từ ngoài vào cửa chính.
Kiến trúc lăng có sự pha trộn: bố cục, hoạ tiết là truyền thống Á Đông – rồng, mây, hoa lá, chữ Hán; nhưng một số chi tiết như cách tạo hình khối, cột trụ, cho thấy ảnh hưởng phong cách phương Tây cuối thế kỷ XIX. Đây là điểm gần gũi với Tư Lăng và Ứng Lăng ở Huế – cùng một thời đại giao thoa Đông – Tây.
| Yếu tố | Xưa (cuối TK XIX) | Nay |
|---|---|---|
| Long / chỗ dựa | Đồi Nghinh Phong | Gần như không còn, nhà ở thay thế |
| Sa | Cây, tường, đền thờ quanh lăng | Nhà cao tầng áp sát |
| Thuỷ | Hồ Tẩm Nguyệt | Không còn hồ |
| Thần đạo | Rồng, voi đá, hàng tượng võ sĩ | Còn một phần, bị vùi một phần |
| Minh đường | Khoảng sân, hồ trước lăng | Ngõ hẹp, sân nhỏ |
Khi đô thị "nuốt" cuộc đất
Đọc bảng trên, ta thấy gần như mọi yếu tố hình thế của lăng đã bị thay đổi. Đồi bị san, hồ bị lấp, sân bị thu hẹp, nhà cửa áp sát. Lăng đá vẫn còn – vì đá bền – nhưng cuộc đất quanh lăng đã mất. Theo Hình Pháp Liên Hoa, đây là trường hợp "huyệt còn mà cục mất": vị trí đặt mộ không đổi, nhưng long, sa, thuỷ, minh đường đều đã khác.
Điều này dạy chúng ta một bài học khiêm tốn: không có cuộc đất nào "tốt mãi mãi". Phong thuỷ là quan hệ giữa ngôi mộ và môi trường xung quanh; môi trường thay đổi thì quan hệ ấy thay đổi. Người xưa không thể đoán trước việc Hà Nội mở rộng; người nay thì có thể – qua quy hoạch, qua bản đồ, qua quan sát tốc độ đô thị hoá.
Bảo tồn là cách "giữ phong thuỷ" thực tế nhất
Báo chí nhiều lần đưa tin về tình trạng xuống cấp, lấn chiếm ở khu lăng. Với một di tích, giữ lại khoảng trống quanh lăng, phục hồi những gì còn có thể – sân, lối thần đạo, tượng đá – chính là giữ lại phần còn lại của cuộc đất. Đây là việc của bảo tồn di sản, nhưng cũng là tinh thần của Hình Pháp: tôn trọng và giữ gìn hình thế.
Giai thoại
Tương truyền Hoàng Cao Khải cho xây lăng lúc còn sống vì tin rằng chọn được đất tốt sẽ giữ được phú quý cho dòng họ. Dân gian còn có những lời bàn về "đất Thái Hà" hay về việc con cháu họ Hoàng làm quan nhiều đời. Những chuyện này nên được nhìn tỉnh táo: địa vị của một gia đình trong thời Pháp thuộc gắn với quan hệ chính trị, không phải với một ngôi mộ. Và như lịch sử đã cho thấy, lăng đá có bền đến đâu cũng không thay đổi được cách hậu thế đánh giá một con người.
Bài học cho mộ phần gia đình ở đô thị và ven đô
- Xem quy hoạch trước khi xây. Với khu đất ven đô, tìm hiểu quy hoạch đường, khu dân cư dự kiến. Một ngôi mộ trong vườn nhà hôm nay có thể nằm giữa phố trong vài chục năm tới.
- Giữ khoảng lùi quanh mộ. Nếu mộ tổ nằm trong khu dân cư, cố gắng giữ một khoảng sân, hàng cây quanh mộ; không để công trình áp sát.
- Tạo hình thế khi cần. Như Thái Hà xưa: đắp nền cao làm chỗ dựa, tạo một bồn nước nhỏ hay sân thoáng phía trước; nhưng làm vừa phải, không lấn đất chung.
- Cân nhắc quy tập vào nghĩa trang. Khi khu mộ đã bị bao vây, ẩm thấp, không còn lối vào trang nghiêm, việc cải táng, quy tập về nghĩa trang có quy hoạch có thể là lựa chọn tốt hơn – cần bàn kỹ trong gia đình và làm đúng quy định địa phương.
- Đá bền nhưng cần chăm. Vệ sinh, chống rêu, kiểm tra móng định kỳ; đừng đổ xi măng tràn lên các chi tiết đá cũ.
- Kích thước theo thước âm phần. Khi sửa hay xây mới mộ, bia, bàn thờ, đo theo thước Lỗ Ban 38,8 cm; kiểm tra trên thước Lỗ Ban Liên Hoa.
Bạn có thể dùng la kinh web Liên Hoa để ghi lại hướng mộ hiện tại trước khi cải tạo, và tham khảo các phương án mộ, khu mộ gia tộc gọn gàng phù hợp đô thị trong thư viện mẫu lăng mộ.
Khép lại chuỗi mười lăng mộ
Đi qua mười lăng mộ – từ Vĩnh Lăng thời Lê sơ, lăng Trần dưới chân Yên Tử, sáu lăng Nguyễn ở Huế, đến Lăng Ông giữa Sài Gòn và lăng đá giữa Hà Nội – ta thấy một mạch chung: người Việt chọn đất đặt mộ luôn tìm chỗ dựa phía sau, che chắn hai bên, khoảng trống và nước phía trước, nền khô ráo, bền vững. Hình thức thay đổi theo thời đại, từ nấm đất đá đến bê tông khảm sành; còn nguyên tắc Hình Pháp thì giữ nguyên. Đó cũng là điều Thầy Vũ Giới luôn nhấn mạnh: học phong thuỷ là học đọc hình thế, không phải học tin vào điều huyền bí.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La kinh web Liên Hoa – ghi toạ hướng khu mộ sau khi đã đọc hình thế.
- App Lập Cục Pháp – lập cục, tinh chỉnh hướng trong phạm vi hình thế cho phép.
- Thư viện mẫu lăng mộ, mộ đá – tham khảo bố cục, hình thức mộ.
- Thước Lỗ Ban Liên Hoa – đo mộ, bia, bàn thờ theo thước âm phần 38,8 cm.
Ảnh bìa: Various authors, none explicitly listed., phạm vi công cộng, Wikimedia Commons.
Bài liên quan
- Lăng Ông Bà Chiểu – lăng Lê Văn Duyệt
- Thiên Thọ Lăng – mở đầu chuỗi
- Lý Công Uẩn và Chiếu dời đô
- Thế đất Thăng Long
- Lăng mộ đế vương và tầm long điểm huyệt: Minh, Thanh
- Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ · Thư viện mẫu lăng mộ
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới
Đọc thế đất lăng mộ là phần cốt lõi của Hình Pháp âm trạch. Nếu muốn học tầm long, điểm huyệt, đọc sa – thuỷ – minh đường cho mộ phần gia đình trên thực địa, bạn có thể tìm hiểu:
Tư vấn trực tiếp: Thầy Vũ Giới – Zalo 0988 964 636.
Câu hỏi thường gặp
Lăng Hoàng Cao Khải nằm ở đâu?
Lăng nằm ở khu Thái Hà, quận Đống Đa, Hà Nội, trong khu dân cư đông đúc; quần thể xưa gồm lăng Hoàng Cao Khải, lăng Hoàng Trọng Phu, đền thờ họ Hoàng, đồi Nghinh Phong và hồ Tẩm Nguyệt.
Hoàng Cao Khải là ai?
Ông là đại thần triều Nguyễn thời Pháp thuộc, từng giữ chức Kinh lược sứ Bắc Kỳ, bị lịch sử đánh giá là cộng tác với Pháp, tham gia đàn áp phong trào Cần Vương; nổi tiếng với việc viết thư dụ hàng Phan Đình Phùng.
Vì sao nói cuộc đất của lăng đã thay đổi?
Đồi Nghinh Phong và hồ Tẩm Nguyệt không còn, nhà cửa áp sát, nhiều tượng đá bị vùi một phần – theo Hình Pháp là "huyệt còn mà cục mất".
Mộ tổ nằm giữa khu dân cư nên làm gì?
Giữ khoảng lùi và cây quanh mộ, chăm sóc định kỳ; nếu đã ẩm thấp, bị bao vây, có thể bàn trong gia đình việc quy tập về nghĩa trang có quy hoạch, làm đúng quy định địa phương.
