Mộ Hoắc Khứ Bệnh: ngọn núi Kỳ Liên và những tượng đá cổ

Năm 117 trước Công nguyên, kinh đô Trường An chứng kiến một đám tang chưa từng có. Theo lệnh Hán Vũ Đế, những đội quân thiết giáp từ các quận biên giới được điều về, xếp thành hàng dài suốt con đường từ Trường An đến khu lăng Mậu Lăng, tiễn đưa một vị tướng mới khoảng hai mươi bốn tuổi. Người ấy là phiêu kỵ tướng quân Hoắc Khứ Bệnh – vị tướng trẻ đã sáu lần xuất chinh đánh Hung Nô, đánh tới tận núi Kỳ Liên và vùng đất xa xôi phương bắc, để lại câu nói còn vang đến ngày nay: "Hung Nô chưa diệt, lấy gì làm nhà?"

Để ghi công ông, Hán Vũ Đế cho đắp mộ theo hình núi Kỳ Liên – nơi ông lập chiến công lừng lẫy nhất. Trên và quanh gò mộ, những người thợ đặt các khối đá lớn tạc thành hình ngựa, hổ, voi, trâu, cá, cóc, và một bức tượng đã trở thành biểu tượng của cả một thời đại: con ngựa đứng hiên ngang, dưới chân giẫm lên một người Hung Nô đang giãy giụa. Hơn hai nghìn năm sau, những khối đá ấy vẫn còn, thô mộc, mạnh mẽ, như vừa được kéo ra từ lòng núi.

Bài thứ tám của chuỗi "Lăng mộ Trung Quốc huyền bí" phần hai sẽ kể về vị tướng trẻ và ngôi mộ "núi Kỳ Liên" của ông, những lời đồn quanh cái chết đột ngột, nhóm tượng đá thuộc hàng cổ nhất Trung Hoa, và đọc ngôi mộ theo Hình Pháp Liên Hoa – một trường hợp hiếm hoi khi người xưa cố ý "vẽ" một ngọn núi xa xôi lên trên mặt đất.

Hoắc Khứ Bệnh: vị tướng trẻ nhất lịch sử Hán

Hoắc Khứ Bệnh là cháu gọi bằng cậu của đại tướng quân Vệ Thanh, và là cháu của hoàng hậu Vệ Tử Phu. Từ năm mười tám tuổi, ông đã theo Vệ Thanh ra trận, lập công lớn ngay lần đầu, được phong hầu. Những năm sau đó, ông chỉ huy kỵ binh tiến sâu vào vùng Hà Tây – hành lang dẫn sang Tây Vực – đánh bại các bộ Hung Nô, mở đường cho nhà Hán lập các quận ở vùng này. Trận đánh xa nhất của ông tiến tới vùng núi Lang Cư Tư ở phương bắc, nơi ông làm lễ tế trời – một chiến công được người đời sau dùng làm hình mẫu cho mọi vị tướng.

Sử ký và Hán thư mô tả ông là người ít nói, quả cảm, không màng nhà cửa: khi Vũ Đế muốn xây phủ đệ cho ông, ông từ chối với câu nói nổi tiếng về Hung Nô. Nhưng sử cũng ghi những mặt khác: ông xuất thân quý tộc, ít quan tâm đến binh sĩ thiếu ăn, có lúc nóng nảy. Đó là một con người thật, không phải một tượng đài hoàn hảo.

Cái chết đột ngột và những lời đồn

Năm 117 trước Công nguyên, Hoắc Khứ Bệnh qua đời khi mới khoảng hai mươi tư tuổi. Sử sách không ghi rõ nguyên nhân. Từ khoảng trống ấy, nhiều giả thuyết ra đời: có người cho rằng ông mắc bệnh dịch trong các cuộc hành quân qua vùng hoang mạc; dã sử còn kể rằng người Hung Nô đã dùng "vu thuật" – chôn xác gia súc chết ở nguồn nước – để nguyền rủa quân Hán, khiến ông nhiễm bệnh. Câu chuyện "vu thuật" là truyền thuyết, nhưng nó gợi một khả năng rất thực tế: dịch bệnh từ nguồn nước ô nhiễm là mối nguy lớn của mọi đội quân viễn chinh thời cổ. Lại có những lời đồn liên quan đến tranh chấp trong triều – cũng không có bằng chứng.

Ngôi mộ hình núi Kỳ Liên

Sử ký chép rằng Hán Vũ Đế thương tiếc, cho đắp mộ ông theo hình núi Kỳ Liên. Núi Kỳ Liên là dãy núi lớn ở vùng Hà Tây, nơi Hoắc Khứ Bệnh đánh bại Hung Nô trong chiến dịch nổi tiếng nhất. Người Hung Nô sau khi mất vùng này có bài ca than rằng: mất núi Kỳ Liên, gia súc không còn sinh sôi. Đắp mộ hình núi Kỳ Liên vì vậy là cách ghi lại chiến công trên chính nơi an nghỉ của người lập công.

Mộ nằm ở phía đông bắc Mậu Lăng – lăng của chính Hán Vũ Đế mà bài đầu tiên của chuỗi này đã kể – như một ngôi mộ bồi táng gần vua. Cạnh đó là mộ Vệ Thanh, cũng được đắp hình núi để ghi chiến công ở vùng núi phương bắc. Hai cậu cháu, hai danh tướng, nằm cạnh vị hoàng đế đã trao cho họ binh quyền.

Ý nghĩa của "núi Kỳ Liên" còn vượt ra ngoài một ngôi mộ. Sau các chiến dịch của Hoắc Khứ Bệnh, nhà Hán lần lượt lập các quận ở hành lang Hà Tây, mở đường cho sứ giả và thương nhân đi về phía tây – nền móng của Con đường Tơ lụa. Như vậy, ngọn núi đắp bên Mậu Lăng là một tấm "bản đồ" ghi lại thời khắc nhà Hán vươn ra thế giới. Người đứng trước mộ hôm nay, nếu biết câu chuyện ấy, sẽ thấy gò đất gồ ghề kia không chỉ là nơi chôn một người, mà là ký ức của cả một thời đại.

Gò mộ không có hình tháp cụt đều đặn như gò lăng vua, mà có dáng gồ ghề, có chỗ cao chỗ thấp như một ngọn núi thu nhỏ. Trên gò xưa đặt nhiều khối đá lớn, cây cối mọc tự nhiên, tạo cảm giác núi non hoang dã. Ngày nay khu mộ nằm trong Bảo tàng Mậu Lăng, phía trước mộ là các nhà trưng bày tượng đá.

Nhóm tượng đá: nghệ thuật "nhân thạch tạo hình"

Quanh mộ Hoắc Khứ Bệnh, các nhà nghiên cứu ghi nhận khoảng mười mấy tượng đá cỡ lớn, được xếp vào hàng những tác phẩm điêu khắc đá quy mô lớn cổ nhất còn lại của Trung Hoa. Các tượng gồm: ngựa giẫm Hung Nô, ngựa nằm, ngựa nhảy, hổ nằm, voi nằm, trâu nằm, lợn rừng, cá, cóc, người ôm gấu, quái thú ăn dê… Mỗi tượng là một khối đá granit lớn, được đục đẽo rất ít.

Đá như thế nào, tạc như thế ấy

Điều làm nên giá trị đặc biệt của nhóm tượng này là phong cách "theo đá mà tạc" (nhân thạch tạo hình): người thợ chọn những khối đá tự nhiên có dáng gần giống con vật, rồi chỉ đục thêm vài nét – một đường mắt, một nếp chân, một khối đầu – để con vật hiện ra. Không có sự tỉ mỉ của điêu khắc đời Đường hay đời Minh, nhưng có một sức mạnh nguyên sơ, như con vật đang ẩn mình trong đá và chỉ chờ được gọi ra. Tượng cóc, tượng cá gần như vẫn là một tảng đá; tượng hổ nằm thì đường vằn được khắc nông chạy theo mặt đá.

Ngựa giẫm Hung Nô

Bức tượng nổi tiếng nhất là "Mã đạp Hung Nô": một con ngựa lớn đứng vững vàng, dưới bụng và chân là một người Hung Nô nằm ngửa, tay cầm cung, chân co lại như đang cố vùng vẫy. Con ngựa không phi nước đại, không hí vang, mà đứng im, điềm tĩnh – sự chiến thắng được biểu hiện bằng sự vững chãi. Đây là biểu tượng cho chiến công của Hoắc Khứ Bệnh, và cũng là biểu tượng của sức mạnh nhà Hán thời Vũ Đế.

Vì sao lại là cá, cóc, voi?

Tại sao trên một ngọn "núi Kỳ Liên" lại có cá, cóc, voi – những con vật không sống ở vùng núi phương bắc? Các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều cách hiểu: có thể các tượng tái hiện một "núi tiên" đầy chim thú như trong quan niệm thần tiên thời Hán; có thể là những con vật mang ý nghĩa cát tường; có thể đơn giản người thợ tạc những gì khối đá gợi ra. Không có lời giải chắc chắn. Chính sự bí ẩn ấy làm nhóm tượng thêm sức hút: những con thú đá như từ một giấc mơ, quây quần trên một ngọn núi được con người đắp nên.

Đọc mộ "núi Kỳ Liên" theo Hình Pháp

Trong Hình Pháp, núi được đọc qua hình tượng: núi tròn là kim, núi nhọn là hoả, núi dài là mộc, núi vuông bằng là thổ, núi uốn lượn là thuỷ. Người xưa còn ví núi với con vật, đồ vật để dễ nhận biết: hổ nằm, voi chầu, cá vượt, ngựa phi. Mộ Hoắc Khứ Bệnh là một trường hợp đặc biệt: thay vì tìm một ngọn núi có hình thế đẹp, người ta tạo ra cả một ngọn núi và đặt lên đó những hình tượng đá.

Yếu tố	Ở mộ Hoắc Khứ Bệnh	Nhận xét theo Hình Pháp
Long	Cao nguyên hoàng thổ bắc sông Vị (cùng cuộc đất Mậu Lăng)	Long chung của khu lăng Tây Hán
Huyệt	Gò đắp dáng núi gồ ghề	Huyệt "tượng sơn" – hình núi mang ý nghĩa kỷ niệm
Sa	Mậu Lăng phía tây nam, mộ Vệ Thanh bên cạnh	Mộ bồi táng làm sa cho lăng vua, đồng thời được lăng vua làm chỗ dựa
Thuỷ	Sông Vị ở xa phía nam	Thuỷ lớn ở minh đường xa
Hình tượng	Tượng ngựa, hổ, voi, cá… trên và quanh gò	"Sa thú" bằng đá: hình tượng hộ vệ, không phải vật trấn

Hình tượng để nhớ, không phải để trấn

Một điều quan trọng cần nói rõ: các tượng đá ở mộ Hoắc Khứ Bệnh là tác phẩm kỷ niệm, tôn vinh, mang ý nghĩa cát tường của thời Hán – không phải "vật trấn yểm" theo nghĩa mê tín. Hình Pháp Liên Hoa không khuyến khích đặt tượng con vật quanh mộ để "trấn" hay "hút lộc". Nếu gia đình muốn đặt tượng, bia, phù điêu, đó nên là lựa chọn thẩm mỹ, kỷ niệm, phù hợp với cuộc đời người mất – giống như cách nhà Hán ghi chiến công của một vị tướng.

Mộ bồi táng – sa của vua, được vua làm chỗ dựa

Mộ Hoắc Khứ Bệnh nằm ở phía đông bắc Mậu Lăng. Với lăng vua, nó là một "sa" – như ngọn đồi chầu. Với chính ngôi mộ, lăng vua lớn ở bên cạnh là chỗ dựa. Quan hệ hai chiều này rất đặc trưng cho khu mộ gia tộc: mộ tổ làm điểm tựa cho cả khu, các mộ con cháu quây quần làm sa cho mộ tổ. Bài lăng mộ đế vương và tầm long điểm huyệt và xem long mạch trên bản đồ và thực địa đều nhấn mạnh việc đọc quan hệ giữa các huyệt trong một cuộc đất chung.

Bài học cho mộ phần gia đình

1. Mộ phần có thể kể câu chuyện cuộc đời. Một tấm bia ghi rõ công việc, đóng góp của người mất; một phù điêu nhỏ gợi nghề nghiệp, quê hương – đó là cách "đắp núi Kỳ Liên" giản dị cho người thân.
2. Tượng, phù điêu là thẩm mỹ, không phải bùa. Không cần đặt tượng linh vật để "trấn mộ". Nếu đặt, chọn hình thức hài hoà, tỉ lệ vừa với khu mộ.
3. Dùng vật liệu tự nhiên, bền. Những khối đá granit thô của mộ Hoắc Khứ Bệnh còn đến hôm nay. Đá tự nhiên, ít chi tiết vụn vặt thường bền hơn những trang trí cầu kỳ dễ vỡ.
4. Quan hệ giữa các ngôi mộ. Trong khu mộ gia tộc, mộ tổ ở vị trí chính, mộ con cháu không cao hơn, không chắn trước mộ tổ. Tham khảo thư viện khu mộ gia tộc.
5. Đo, định hướng: kích thước bia, mộ theo thước âm phần 38,8 cm trên phần mềm thước Lỗ Ban Liên Hoa; toạ hướng ghi bằng la kinh sau khi đọc hình thế.

Hoàng hôn trên cao nguyên Hàm Dương, những khối đá trước mộ Hoắc Khứ Bệnh chuyển sang màu đồng. Con ngựa đá vẫn đứng đó, bình thản, dưới chân là kẻ thù đã gục ngã từ hai mươi hai thế kỷ trước. Vị tướng trẻ chưa kịp có một ngôi nhà, nhưng đã có một ngọn núi – ngọn núi mang tên chiến công của mình, và những con thú đá canh giữ giấc ngủ dài của tuổi hai mươi bốn.

Ảnh bìa: zhanyoun, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.

Bài liên quan

• Mậu Lăng: lăng Hán Vũ Đế
• Hán Dương Lăng: tượng gốm không tay
• Xem long mạch trên bản đồ và thực địa
• Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ · Thư viện mẫu lăng mộ

Câu hỏi thường gặp

Mộ Hoắc Khứ Bệnh ở đâu?

Ở phía đông bắc Mậu Lăng (lăng Hán Vũ Đế), Hưng Bình, Hàm Dương, Thiểm Tây; nay nằm trong khu Bảo tàng Mậu Lăng.

Vì sao mộ đắp hình núi Kỳ Liên?

Sử ký chép Hán Vũ Đế cho đắp mộ theo hình núi Kỳ Liên để ghi công Hoắc Khứ Bệnh đánh bại Hung Nô ở vùng Hà Tây.

Tượng "Mã đạp Hung Nô" có ý nghĩa gì?

Tượng ngựa đứng vững, dưới chân là người Hung Nô ngã ngửa – biểu tượng chiến công của Hoắc Khứ Bệnh và sức mạnh nhà Hán; là một trong những tượng đá lớn cổ nhất Trung Hoa.

Có nên đặt tượng linh vật quanh mộ gia đình?

Không cần để "trấn". Nếu đặt tượng, phù điêu thì coi là lựa chọn thẩm mỹ, kỷ niệm, tỉ lệ vừa với khu mộ.