Thanh Tây Lăng: Ung Chính phá lệ và ngôi lăng nghìn rồng

"Gió hiu hiu hề sông Dịch lạnh, tráng sĩ một đi hề không trở về." Câu hát tiễn biệt Kinh Kha hơn hai nghìn năm trước vang lên bên dòng sông Dịch, ở vùng đất nay thuộc huyện Dịch, tỉnh Hà Bắc. Gần hai nghìn năm sau, cũng bên dòng sông ấy, dưới chân núi Vĩnh Ninh, một vị hoàng đế nhà Thanh đã phá lệ tổ tông, chọn nơi an nghỉ cách xa cha ông mình hàng trăm dặm. Từ quyết định ấy, một quần thể lăng mộ hoàng gia mới ra đời giữa rừng thông bạt ngàn: Thanh Tây Lăng.

Vì sao vua Ung Chính không chôn cạnh cha là Khang Hy ở Đông Lăng? Sử chép một lý do về đất đai; dân gian kể một lý do khác, u ám hơn – rằng ông sợ gặp lại cha ở thế giới bên kia vì những nghi vấn quanh việc lên ngôi. Rồi ở Tây Lăng còn có một ngôi lăng mà trần điện chạm hàng nghìn con rồng, tương truyền vì nhà vua tin rằng rồng đã khóc làm ngập lăng cũ của ông. Và cũng chính nơi đây, gần cuối thế kỷ XX, tro cốt của hoàng đế cuối cùng Phổ Nghi được đưa về yên nghỉ.

Bài thứ sáu của chuỗi "Lăng mộ Trung Quốc huyền bí" phần hai sẽ kể câu chuyện Thanh Tây Lăng – từ lựa chọn của Ung Chính, chế độ "chiêu mục" luân phiên Đông – Tây, ngôi lăng nghìn rồng của Đạo Quang, đến Sùng Lăng của Quang Tự – và đọc cuộc đất Vĩnh Ninh Sơn theo Hình Pháp Liên Hoa.

Ung Chính phá lệ: rời xa Đông Lăng

Từ khi nhà Thanh vào Trung Nguyên, các vua Thuận Trị và Khang Hy đều được táng ở Thanh Đông Lăng – khu lăng dưới chân núi Xương Thuỵ mà chuỗi bài trước đã kể qua vụ trộm năm 1928. Theo lệ, vua Ung Chính cũng sẽ được táng ở đó. Ban đầu, một khu đất ở Đông Lăng đã được chọn cho ông. Nhưng sau đó, theo các văn bản triều Thanh, Ung Chính cho rằng khu đất ấy tuy quy mô lớn nhưng hình cục chưa trọn vẹn, đất lại lẫn cát đá, không dùng được. Ông sai các đại thần và thầy địa lý đi tìm nơi khác, và cuối cùng chọn vùng Vĩnh Ninh Sơn ở huyện Dịch, khen là nơi "càn khôn tụ hội, âm dương hoà hợp".

Việc một hoàng đế chọn đất lăng xa cha ông phá vỡ truyền thống "theo tổ táng" của nhiều triều đại. Vì vậy, dư luận đương thời và đời sau xôn xao nhiều lời bàn tán. Lý do chính thức là lý do đất đai – một lý do có cơ sở, vì không phải mảnh đất nào trong khu Đông Lăng cũng tốt như nhau.

Lời đồn "không dám gặp cha"

Dân gian lại có một cách giải thích khác. Việc Ung Chính lên ngôi sau khi Khang Hy mất từ lâu đã bị đồn là có uẩn khúc: có lời đồn rằng di chiếu bị sửa, rằng ngôi vua lẽ ra thuộc về một hoàng tử khác. Từ đó nảy sinh chuyện kể rằng Ung Chính không muốn táng gần cha vì "không mặt mũi nào gặp cha ở dưới suối vàng". Đây là lời đồn, không có chứng cứ sử học. Các nhà nghiên cứu hiện đại vẫn tranh luận về việc kế vị của Ung Chính, nhưng không có tài liệu nào cho thấy việc chọn đất lăng gắn với chuyện đó. Lời đồn tồn tại vì nó hấp dẫn – và vì nó chạm vào một nỗi sợ rất người: sự phán xét của cha mẹ, tổ tiên.

Thái Lăng: ngôi lăng mở đầu

Thái Lăng của Ung Chính là lăng lớn nhất, nằm ở vị trí trung tâm Tây Lăng. Lăng có đầy đủ các hạng mục như lăng Minh – Thanh khác: cổng đá, đình bia, thần đạo với tượng đá, long ân điện, phương thành minh lâu, bảo thành bảo đỉnh. Phía trước Thái Lăng là ba cổng đá chạm khắc và một thần đạo dài thẳng tắp đi qua rừng thông, khác với thần đạo uốn khúc của Minh Hiếu Lăng ở Nam Kinh.

Chế độ "chiêu mục": cha Đông, con Tây

Đến đời Càn Long, con của Ung Chính, nảy sinh câu hỏi: vua mới sẽ táng ở Đông Lăng hay Tây Lăng? Nếu táng ở Tây Lăng cạnh cha, Đông Lăng sẽ bị bỏ quên; nếu táng ở Đông Lăng, Tây Lăng chỉ có một mình Ung Chính. Càn Long đưa ra một quy định: các đời vua sau sẽ luân phiên táng ở hai nơi – cha táng một nơi, con táng nơi kia – theo nguyên tắc "chiêu mục" trong lễ chế tông miếu cổ. Bản thân Càn Long táng ở Đông Lăng (Dụ Lăng), con ông là Gia Khánh táng ở Tây Lăng (Xương Lăng).

Quy định ấy được thực hiện không trọn vẹn. Đời Đạo Quang – con Gia Khánh – lẽ ra phải táng ở Đông Lăng, và thật sự lăng đầu tiên của ông đã được xây ở đó. Nhưng một sự cố đã khiến Đạo Quang phải dời lăng về Tây Lăng, phá vỡ thứ tự luân phiên.

Mộ Lăng của Đạo Quang và truyền thuyết nghìn rồng

Lăng đầu tiên của Đạo Quang ở Đông Lăng được xây công phu trong nhiều năm. Nhưng sau khi hoàn thành và hoàng hậu đã được an táng, người ta phát hiện nước thấm vào địa cung. Đạo Quang nổi giận, trừng phạt các quan phụ trách, ra lệnh phá bỏ lăng, đưa linh cữu hoàng hậu ra và xây lăng mới ở Tây Lăng. Đây là sự kiện có thật được ghi trong sử liệu nhà Thanh, và là một trong những ví dụ rõ nhất về tầm quan trọng của "huyệt khô" trong âm trạch hoàng gia.

Lăng mới – Mộ Lăng – có quy mô nhỏ hơn nhiều lăng khác: không có minh lâu cao, không có thần đạo tượng đá dài. Điều này phù hợp với tính tiết kiệm nổi tiếng của Đạo Quang. Nhưng điện chính lại được làm bằng gỗ nam mộc quý, để mộc không sơn màu, trần và các xà được chạm rất nhiều hình rồng.

Rồng khóc làm ngập lăng?

Tương truyền Đạo Quang tin rằng lăng cũ bị ngập là do những con rồng dưới đất "khóc" – vì bị kiến trúc lăng đè lên, mất chỗ ở. Vì vậy, ở lăng mới, vua cho chạm hàng nghìn con rồng trên trần, xà, cột để rồng có chỗ trú ngụ, không còn phải khóc. Khi khách bước vào điện, ngước nhìn lên sẽ thấy rồng chen chúc như một bầy đang cuộn bay. Có người còn nói rằng mùi gỗ nam mộc toả ra trong điện như hơi thở của rồng.

Đây là một truyền thuyết đầy chất thơ và ma mị. Nhưng nước ngấm vào địa cung có lời giải thích đơn giản hơn: mạch nước ngầm, kết cấu chống thấm không tốt, hoặc chọn huyệt ở vị trí trũng hơn so với địa hình xung quanh. Theo Hình Pháp Liên Hoa, câu chuyện này là bài học quý: khi mộ có vấn đề, hãy kiểm tra nước, đất, kết cấu trước, đừng vội quy cho "long thần".

Sùng Lăng: lăng cuối cùng của đế chế

Vua Quang Tự mất năm 1908, chỉ một ngày trước Từ Hi thái hậu, giữa những nghi vấn về việc bị đầu độc – nghi vấn mà các xét nghiệm khoa học đầu thế kỷ XXI trên di cốt đã củng cố khi phát hiện hàm lượng thạch tín rất cao. Lăng của ông, Sùng Lăng ở Tây Lăng, được bắt đầu xây sau khi ông mất và hoàn thành khi nhà Thanh đã sụp đổ, chính quyền Dân quốc cho phép hoàng tộc tiếp tục công trình. Sùng Lăng vì vậy được coi là lăng hoàng đế cuối cùng của chế độ quân chủ Trung Hoa.

Năm 1938, Sùng Lăng bị trộm phá, thi thể vua và hoàng hậu bị xâm phạm. Sau này địa cung được chỉnh lý và mở cho khách tham quan. Bước xuống những bậc đá lạnh dẫn vào địa cung Sùng Lăng, nhìn các cánh cửa đá chạm Bồ Tát, du khách cảm nhận được hơi lạnh và sự tĩnh lặng đến nghẹt thở – nơi mà một đế chế hơn hai thế kỷ khép lại.

Phổ Nghi trở về

Hoàng đế cuối cùng Phổ Nghi mất năm 1967 ở Bắc Kinh, tro cốt được gửi tại nghĩa trang cách mạng Bát Bảo Sơn. Năm 1995, theo nguyện vọng của gia đình, tro cốt của ông được chuyển về một nghĩa trang tư nhân gần khu Tây Lăng. Như vậy, vị hoàng đế bị lịch sử xô đẩy qua bao thăng trầm cuối cùng đã yên nghỉ gần tổ tiên – không phải trong một lăng tẩm nguy nga, mà trong một ngôi mộ nhỏ giữa rừng thông.

Đọc cuộc đất Vĩnh Ninh Sơn theo Hình Pháp

Vĩnh Ninh Sơn thuộc vùng chân dãy Thái Hành phía tây bắc Hà Bắc. Bài Bắc long, Yến Sơn – Thái Hành đã nói về vai trò của dãy Thái Hành với cả vùng Bắc Kinh – Hà Bắc. Tây Lăng nằm ở nơi các nhánh núi hạ xuống thành đồi, phía nam có sông Dịch chảy qua.

Yếu tố	Ở Thanh Tây Lăng	Nhận xét theo Hình Pháp
Long	Vĩnh Ninh Sơn, nhánh Thái Hành	Long có nguồn xa, hạ mạch thành đồi thoải
Huyệt	Các lăng đặt ở chân các nhánh núi	Mỗi lăng một huyệt riêng theo nhánh núi
Sa	Đồi núi hai bên, rừng thông cổ	Sa tự nhiên kết hợp rừng – "sa sống"
Thuỷ	Sông Dịch phía nam, các khe suối	Thuỷ ôm phía trước, minh đường rộng
Hướng	Các lăng nhìn chung về phía nam	Hướng kinh điển, có điều chỉnh theo nhánh núi

Rừng thông: lớp sa sống

Điều ấn tượng nhất khi đến Tây Lăng là rừng thông cổ phủ kín khu lăng. Thời Thanh, cây được trồng và bảo vệ nghiêm ngặt. Theo Hình Pháp, rừng cây không chỉ là cảnh quan mà là một lớp "sa" sống: chắn gió, giữ đất, điều hoà độ ẩm, làm dịu khí hậu. Khác với Đông Lăng bị chặt phá nhiều trong thời loạn, rừng ở Tây Lăng còn giữ được khá nhiều, tạo nên không khí u tịch, thâm nghiêm.

Bài học Đông Lăng – Tây Lăng

Câu chuyện hai lần chọn đất – Ung Chính bỏ đất "lẫn cát đá" ở Đông Lăng, Đạo Quang bỏ lăng ngập nước cũng ở Đông Lăng – cho thấy ngay cả trong một cuộc đất lớn được coi là tốt, từng huyệt cụ thể vẫn có thể có vấn đề. Đây là nguyên tắc cốt lõi mà bài xem long mạch trên bản đồ và thực địa nhấn mạnh: cuộc đất tốt trên bản đồ phải được kiểm chứng tại thực địa, đến từng thước đất.

Bài học cho mộ phần gia đình

1. Kiểm tra đất tại chỗ. Đất lẫn cát đá, đất có mạch nước là những dấu hiệu mà vua Thanh cũng phải bỏ. Hãy đào thử, quan sát, hỏi người địa phương trước khi quyết định.
2. Mộ bị nước: sửa kết cấu, không đổ cho "long thần". Nếu mộ ẩm, lún, hãy kiểm tra thoát nước, chống thấm; nếu cần di dời, làm có kế hoạch, đúng quy định.
3. Trồng cây làm sa. Rừng thông Tây Lăng là ví dụ. Khu mộ gia đình nên có hàng cây chắn gió phía sau và hai bên, chọn cây rễ không phá kết cấu mộ.
4. Không nhất thiết táng cùng một nơi. Nếu khu mộ cũ hết chỗ hoặc đất không tốt, mở khu mới ở nơi phù hợp là chuyện bình thường; điều quan trọng là thờ phụng chu đáo.
5. Đo và định hướng có căn cứ: thước Lỗ Ban âm phần 38,8 cm trên phần mềm thước Lỗ Ban Liên Hoa, toạ hướng ghi bằng la kinh.

Chiều xuống trên Tây Lăng, gió lùa qua rừng thông nghe như sóng. Trong điện Mộ Lăng, những con rồng gỗ vẫn cuộn mình trên trần tối, như vẫn đang canh giữ giấc ngủ của một vị vua sợ nước. Bên sông Dịch, câu hát tiễn tráng sĩ năm xưa dường như vẫn còn vọng lại – lời nhắc rằng mọi cuộc ra đi, dù của tráng sĩ hay hoàng đế, đều cần một nơi trở về yên tĩnh.

Ảnh bìa: Siyuwj, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Bài liên quan

• Thần đạo Minh Hiếu Lăng
• Phúc Lăng và Chiêu Lăng Thẩm Dương
• Lăng mộ đế vương và tầm long điểm huyệt: Minh, Thanh
• Thanh Đông Lăng 1928: vụ trộm mộ Từ Hi
• Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ · Thư viện mẫu lăng mộ

Câu hỏi thường gặp

Thanh Tây Lăng ở đâu, gồm những lăng nào?

Ở huyện Dịch, tỉnh Hà Bắc, dưới chân núi Vĩnh Ninh; gồm Thái Lăng (Ung Chính), Xương Lăng (Gia Khánh), Mộ Lăng (Đạo Quang), Sùng Lăng (Quang Tự) cùng nhiều lăng hậu phi.

Vì sao Ung Chính không táng ở Đông Lăng?

Văn bản triều Thanh ghi khu đất chọn ở Đông Lăng hình cục chưa trọn, đất lẫn cát đá. Chuyện "không dám gặp cha" là lời đồn dân gian, không có chứng cứ.

Truyền thuyết nghìn rồng ở Mộ Lăng là gì?

Lăng đầu của Đạo Quang ở Đông Lăng bị nước ngấm nên bị phá, xây lại ở Tây Lăng. Tương truyền vua tin rồng khóc gây ngập nên cho chạm rất nhiều rồng trên trần điện gỗ nam mộc để rồng có chỗ ở.

Phổ Nghi được táng ở đâu?

Năm 1995, tro cốt Phổ Nghi được chuyển từ Bát Bảo Sơn về một nghĩa trang tư nhân gần khu Thanh Tây Lăng.