Hán Dương Lăng: đội quân gốm không tay của Hán Cảnh Đế

Bước xuống bảo tàng ngầm của Hán Dương Lăng ở ngoại ô Hàm Dương, du khách đi trên những tấm kính trong suốt, bên dưới là các hố tùng táng còn nguyên đất. Ánh đèn mờ chiếu xuống hàng hàng lớp lớp tượng gốm nhỏ: những người lính, người hầu, hoạn quan, cùng vô số lợn, chó, dê, gà, bò, ngựa bằng đất nung. Điều kỳ lạ đầu tiên đập vào mắt là các tượng người đều trần trụi và không có tay. Họ đứng lặng, vai cụt, mắt nhìn vô định – như một đoàn người bị đánh cắp mất cả quần áo lẫn đôi tay.

Thật ra, những bức tượng ấy từng có tay bằng gỗ và từng mặc áo lụa, áo vải. Hơn hai nghìn năm trong lòng đất, gỗ và vải đã mục hết, chỉ còn lại phần thân bằng gốm. Chính sự "mất mát" ấy khiến đội quân đất nung nhỏ bé của Hán Cảnh Đế mang một vẻ ma mị rất khác với đội quân đất nung oai hùng của Tần Thuỷ Hoàng. Và không xa khu lăng, các nhà khảo cổ còn tìm thấy một nghĩa địa khác, u ám hơn nhiều: nơi chôn những người tù khổ sai đã xây lăng, nhiều bộ xương vẫn còn đeo xiềng sắt.

Bài thứ chín của chuỗi "Lăng mộ Trung Quốc huyền bí" phần hai sẽ kể câu chuyện Hán Dương Lăng: vị vua của thời "Văn Cảnh chi trị", những bức tượng gốm không tay, hòn đá "La Kinh" bí ẩn – có thể là dấu mốc định hướng cổ – và đọc cuộc đất theo Hình Pháp Liên Hoa.

Hán Cảnh Đế và thời thịnh trị trong lặng lẽ

Hán Cảnh Đế Lưu Khải là con của Hán Văn Đế và là cha của Hán Vũ Đế. Hai cha con Văn Đế – Cảnh Đế trị vì trong khoảng bốn mươi năm đầu thế kỷ II trước Công nguyên, được sử sách ca ngợi là "Văn Cảnh chi trị" – thời kỳ thịnh trị nhờ giảm thuế, giảm lao dịch, để dân nghỉ ngơi sau những năm chiến tranh. Dưới thời Cảnh Đế còn xảy ra loạn bảy nước – cuộc nổi dậy của các chư hầu – và triều đình đã dẹp yên, củng cố quyền lực trung ương.

Cảnh Đế không nổi tiếng bằng con trai Vũ Đế, cũng không để lại những chiến công vang dội. Lăng của ông – Dương Lăng – cũng nhỏ hơn Mậu Lăng của Vũ Đế. Nhưng chính sự "kém nổi tiếng" ấy đã giúp các hố tùng táng quanh Dương Lăng phần lớn còn nguyên vẹn, cho đến khi được phát hiện vào cuối thế kỷ XX trong quá trình xây dựng đường sá ở khu vực gần sân bay Tây An – Hàm Dương.

Khu Dương Lăng gồm lăng vua, lăng hoàng hậu Vương thị (mẹ của Vũ Đế) nằm gần đó với gò riêng, các khu mộ bồi táng, khu kiến trúc lễ tế, lăng ấp, và hệ thống hố tùng táng dày đặc. Gò lăng vua có hình tháp cụt đáy vuông, quanh là tường bao vuông có cửa bốn phía. Bên trong tường bao, sát chân gò, các hố tùng táng xếp toả ra bốn phía như nan hoa – mỗi hố tượng trưng cho một cơ quan, một kho tàng của triều đình.

Đội quân gốm không tay

Trong các hố tùng táng của Dương Lăng, các nhà khảo cổ tìm thấy hàng nghìn tượng gốm – theo các báo cáo phổ biến, con số tính bằng hàng vạn nếu kể cả tượng động vật. Tượng người cao khoảng một phần ba người thật, được nặn và nung kỹ, mặt mũi mỗi người một vẻ: người cười, người nghiêm nghị, người trẻ, người già. Thân tượng được tô màu da, tóc và lông mày sơn đen. Có tượng nam, tượng nữ, và có cả tượng hoạn quan – được các nhà nghiên cứu nhận ra qua đặc điểm cơ thể được thể hiện rõ.

Tại sao tượng không có tay? Khi khai quật, ở vai mỗi tượng có lỗ tròn – chỗ lắp cánh tay bằng gỗ có thể cử động. Quanh tượng còn dấu vết vải, lụa đã mục – chứng tỏ tượng từng được mặc quần áo thật, có tượng còn mang theo vũ khí nhỏ, dụng cụ bằng đồng. Như vậy, đây không phải "tượng trần" mà là "tượng mặc áo", gần giống những con rối cỡ lớn. Thời gian đã lấy đi lớp gỗ và vải, để lại những thân gốm trơ trụi – một hình ảnh vô tình mà vô cùng ám ảnh.

Một vương quốc thu nhỏ dưới đất

Ngoài tượng người, các hố còn chứa vô số tượng gia súc – lợn, chó, dê, bò, gà, ngựa – được xếp thành đàn; các kho lương thực với hạt kê, lúa còn dấu vết; đồ dùng nhà bếp, cân, đo lường; vũ khí thu nhỏ; con dấu các cơ quan triều đình. Các nhà nghiên cứu cho rằng mỗi hố đại diện cho một bộ phận của bộ máy cung đình – nhà bếp, chuồng trại, kho tàng, vệ binh. Lăng mộ, một lần nữa, là bản sao thu nhỏ của thế giới người sống, theo đúng quan niệm "sự tử như sự sinh" mà ta đã gặp ở lăng Tần Thuỷ Hoàng.

So với đội quân Tần cỡ người thật, đội quân Hán nhỏ hơn rất nhiều, phản ánh tinh thần tiết kiệm của thời Văn – Cảnh. Nhưng sự tinh tế và đa dạng của tượng Dương Lăng lại cho ta thấy đời sống cung đình Hán gần gũi hơn: không chỉ có chiến binh, mà có cả người hầu, đầu bếp, gia súc – một thế giới bình thường được đem xuống lòng đất.

Nghĩa địa người tù: mặt tối của lăng mộ

Cách khu lăng không xa, các nhà khảo cổ phát hiện một khu mộ đặc biệt: hàng nghìn ngôi mộ nhỏ, đơn sơ, chôn vội vàng, nhiều bộ xương vẫn còn mang vòng sắt ở cổ hoặc xiềng ở chân. Đây được xác định là nghĩa địa của những người tù khổ sai – những người bị bắt đi làm lao dịch xây lăng và đã chết trong quá trình làm việc. Một số bộ xương có dấu vết bị thương tích, cho thấy điều kiện lao động khắc nghiệt hoặc bị trừng phạt.

Chi tiết này làm câu chuyện "thời thịnh trị" trở nên phức tạp hơn. Ngay cả trong một triều đại được ca ngợi là nhân từ, giảm lao dịch, việc xây lăng hoàng đế vẫn đòi hỏi sức lao động của những con người không có quyền lựa chọn. Không cần thêm truyền thuyết ma quái nào – những chiếc xiềng sắt gỉ sét giữa đất vàng là đủ để lại ấn tượng lạnh người cho bất kỳ ai đến đây.

Với người học phong thuỷ âm trạch, đây là lời nhắc về đạo đức: một ngôi mộ được xây trên sự bóc lột, khổ đau của người khác thì không thể gọi là "tốt" theo nghĩa trọn vẹn, dù cuộc đất đẹp đến đâu. Nhân hoà – yếu tố mà Hình Pháp Liên Hoa luôn đặt cạnh địa lợi – không chỉ là sự hoà thuận trong gia đình người mất, mà còn là sự công bằng với tất cả những ai góp sức làm nên ngôi mộ.

Hòn đá La Kinh: dấu mốc định hướng cổ?

Ở phía nam khu lăng vua có một di chỉ kiến trúc hình vuông, ở trung tâm đặt một khối đá lớn mặt phẳng, trên mặt có khắc hai đường thẳng giao nhau theo dạng chữ thập. Người địa phương từ lâu gọi đó là "La Kinh thạch" – hòn đá la kinh. Các nhà nghiên cứu cho rằng hai đường khắc trên đá trùng khá sát với hướng bắc – nam và đông – tây, nên có giả thuyết đây là mốc trắc địa để định hướng khi quy hoạch khu lăng. Một giả thuyết khác cho rằng khu kiến trúc này là nơi tế lễ, có thể là tông miếu của Cảnh Đế, còn khối đá là bệ trung tâm của công trình.

Dù là mốc định hướng hay bệ tế, "La Kinh thạch" cho thấy người Hán rất coi trọng phương vị khi xây lăng. Đây là thời kỳ trước khi la bàn từ tính (la kinh) được dùng trong phong thuỷ; người xưa định hướng chủ yếu bằng mặt trời và các vì sao – đo bóng nắng, quan sát sao Bắc Cực. Một hòn đá khắc chữ thập chính xác giữa đồng bằng là bằng chứng sống động cho trình độ trắc địa ấy.

Nhân đây, cần phân biệt rõ: la kinh trong phong thuỷ hiện đại là công cụ đo hướng. Nó giúp ghi lại toạ hướng chính xác sau khi đã đọc hình thế, không phải công cụ "quyết định" cát hung thay cho hình thế. Bạn có thể dùng la kinh web Liên Hoa để ghi hướng khu mộ, nhà ở – như người Hán đã khắc hướng lên hòn đá giữa cánh đồng.

Đọc cuộc đất Dương Lăng theo Hình Pháp

Dương Lăng nằm ở đầu phía đông của dải lăng Tây Hán trên cao nguyên Hàm Dương, phía bắc sông Vị – cùng cuộc đất lớn với Mậu Lăng mà bài đầu chuỗi đã phân tích. Từ đây, nhìn về phía nam là đồng bằng Quan Trung và Trường An xưa, xa hơn là dãy Tần Lĩnh.

Yếu tố	Ở Hán Dương Lăng	Nhận xét theo Hình Pháp
Long	Cao nguyên hoàng thổ bắc sông Vị, nơi sông Kinh và sông Vị gần hợp lưu	Long cao nguyên, đầu dải lăng
Huyệt	Gò tháp cụt đáy vuông, địa cung bên dưới	Huyệt tạo bằng gò đắp trên nền cao, khô
Sa	Lăng hoàng hậu, mộ bồi táng, hố tùng táng toả bốn phía	Sa nhân tạo dày đặc, bao quanh huyệt
Thuỷ	Sông Vị phía nam, sông Kinh phía đông bắc	Hai dòng thuỷ gặp nhau gần cuộc đất – "thuỷ hội"
Phương vị	Tường bao vuông, cửa bốn phía, "La Kinh thạch"	Định hướng chính xác theo bốn phương

Nơi hai dòng sông gặp nhau

Điểm đặc biệt của Dương Lăng là vị trí gần nơi sông Kinh đổ vào sông Vị. Thành ngữ "Kinh Vị phân minh" – nước sông Kinh trong, nước sông Vị đục, gặp nhau mà vẫn phân rõ – bắt nguồn từ vùng hợp lưu này. Theo Hình Pháp, nơi hai dòng nước hội tụ là chỗ "thuỷ hội", khí được gom lại. Bài thuỷ long và cách đọc thuỷ khẩu đã giải thích vai trò của các điểm hợp lưu trong việc chọn đất đô thị và lăng mộ. Lăng đặt trên cao nguyên cao ráo, nhìn xuống vùng thuỷ hội, vừa có thuỷ tụ vừa tránh được lũ.

Bố cục toả tròn bốn phía

Các hố tùng táng xếp toả ra bốn phía quanh gò lăng như một bông hoa hay một mặt trời. Đây là bố cục "trung tâm – bốn phương" rất rõ: huyệt ở giữa, mọi thứ chầu về. Khi đọc nhà ở, Hình Pháp Liên Hoa cũng coi trọng điều tương tự: nhà có trung tâm rõ ràng, các phòng xếp quanh, khí tụ ở giữa. Dương Lăng là một minh hoạ bằng đất cho nguyên lý ấy.

Bài học cho mộ phần gia đình

1. Chọn đất cao gần nơi nước hội, không sát mép nước. Cuộc đất cao ráo nhìn xuống sông, suối là lý tưởng; tránh bãi bồi ven sông dễ ngập.
2. Định hướng chính xác, ghi lại rõ ràng. Dùng la kinh ghi toạ hướng, cân chỉnh trên app Lập Cục Pháp trong phạm vi hình thế cho phép, lưu vào sổ gia phả.
3. Không chôn theo đồ dễ mục, đồ quý. Vải, gỗ, giấy trong mộ sẽ mục; vàng bạc thì mời kẻ trộm. Lễ vật nên đặt ở bàn thờ, không cần chôn.
4. Làm mộ có đạo đức. Thuê thợ đúng công, đúng giá, đảm bảo an toàn khi thi công – nhân hoà bắt đầu từ chính những người xây mộ.
5. Kích thước theo thước âm phần. Bia, mộ, bàn thờ ngoài trời dùng thước Lỗ Ban 38,8 cm trên phần mềm thước Lỗ Ban Liên Hoa.

Rời bảo tàng ngầm Dương Lăng, ánh sáng ban ngày bỗng chói chang sau những hố đất mờ tối. Những bức tượng gốm không tay vẫn ở lại dưới kia, lặng lẽ, như những người hầu đã quên mất mình đang chờ ai. Hán Cảnh Đế không để lại huyền thoại như Tần Thuỷ Hoàng hay Hán Vũ Đế, nhưng ngôi lăng của ông kể một câu chuyện chân thực hơn: về đời sống bình thường của một triều đình, về những người vô danh đã nặn tượng, đào hố, và về những chiếc xiềng sắt nhắc ta rằng mọi công trình vĩ đại đều có giá của nó.

Ảnh bìa: Brücke-Osteuropa, phạm vi công cộng, Wikimedia Commons.

Bài liên quan

• Mộ Hoắc Khứ Bệnh
• Mộ Gia Cát Lượng ở Định Quân Sơn
• Thuỷ long và cách đọc thuỷ khẩu
• Lăng Tần Thuỷ Hoàng và đội quân đất nung
• Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ · Thư viện mẫu lăng mộ

Câu hỏi thường gặp

Hán Dương Lăng là lăng của ai?

Là lăng Hán Cảnh Đế Lưu Khải và hoàng hậu Vương thị, ở Hàm Dương, Thiểm Tây, phía bắc sông Vị, gần sân bay Tây An – Hàm Dương.

Vì sao tượng gốm Dương Lăng không có tay?

Tượng từng có cánh tay gỗ lắp vào lỗ ở vai và mặc áo vải, lụa; gỗ và vải đã mục sau hơn hai nghìn năm nên chỉ còn thân gốm.

Hòn đá La Kinh ở Dương Lăng là gì?

Là khối đá ở trung tâm một di chỉ kiến trúc phía nam lăng, mặt khắc hai đường chữ thập gần trùng hướng bắc – nam, đông – tây; có thuyết là mốc định hướng, có thuyết là bệ của công trình tế lễ.

Bảo tàng ngầm Dương Lăng có gì đặc biệt?

Khách đi trên sàn kính phía trên các hố tùng táng, nhìn trực tiếp tượng gốm, tượng gia súc và hiện vật trong điều kiện được kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm.