Trong các lăng tẩm triều Nguyễn ở Huế, Thiên Thọ Lăng – lăng vua Gia Long – là nơi ít người ghé nhất vì nằm xa trung tâm, đường vào vòng vèo qua đồi và sông. Nhưng với người học phong thuỷ, đây lại là lăng đáng xem đầu tiên. Lý do rất đơn giản: Thiên Thọ Lăng gần như không dựa vào tường thành hay kiến trúc đồ sộ để tạo thế. Toàn bộ cái "đẹp" của nó nằm ở việc chọn đúng một vùng đồi núi có sẵn rồi đặt các hạng mục vào đúng chỗ.
Nhiều tài liệu giới thiệu lăng Gia Long thường nhắc con số "42 ngọn đồi núi lớn nhỏ" bao quanh, với núi Đại Thiên Thọ làm tiền án và mỗi bên có nhiều ngọn núi chầu về. Những con số ấy là cách mô tả truyền thống, không phải đo đạc khoa học, nhưng hình ảnh chung thì đúng: một cuộc đất rộng, được núi đồi vây bọc nhiều lớp, có nước phía trước và đường vào phải đi vòng.
Bài này mở đầu chuỗi mười bài "Phong thuỷ các lăng mộ Việt Nam nổi tiếng". Chúng ta sẽ đọc Thiên Thọ Lăng theo trình tự Hình Pháp Liên Hoa: long – huyệt – sa – thuỷ, rồi minh đường, án sơn, thuỷ khẩu, và cuối cùng là bài học cho việc chọn đất, xây mộ phần gia đình hôm nay.
Thiên Thọ Lăng trong lịch sử triều Nguyễn
Gia Long là vị vua mở đầu triều Nguyễn, lên ngôi đầu thế kỷ XIX sau nhiều năm chiến tranh với nhà Tây Sơn. Khi đã định đô ở Phú Xuân và cho xây Kinh thành Huế, vua cũng sớm lo việc chọn đất làm lăng cho mình và hoàng hậu. Theo các tài liệu phổ biến, lăng được xây trong khoảng thời gian từ khi Thừa Thiên Cao hoàng hậu qua đời đến cuối đời vua, tức khoảng những năm 1810 – 1820.
Lăng nằm ở vùng Định Môn, thuộc xã Hương Thọ cũ, bên bờ sông Hương về phía thượng nguồn, cách Kinh thành một quãng khá xa. Đây không phải một công trình đơn lẻ mà là cả một quần thể: khu lăng vua và hoàng hậu, khu điện thờ, nhà bia, và gần đó còn có lăng của bà Thuận Thiên Cao hoàng hậu – mẹ vua Minh Mạng. Ranh giới của quần thể không phải là một vòng la thành xây bằng gạch như các lăng sau, mà chính là núi đồi và rừng thông.
Điểm làm Thiên Thọ Lăng nổi tiếng trong lịch sử lăng tẩm Việt Nam là cách táng: vua và hoàng hậu được táng cạnh nhau trong cùng một Bửu Thành, hai nấm mộ song song, giản dị, gần như không chạm trổ. Nhiều tài liệu coi đây là trường hợp hợp táng vua – hậu hiếm có trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Câu chuyện "tình nghĩa vợ chồng hoạn nạn" của vua Gia Long và hoàng hậu thường được kể kèm theo; phần cảm xúc ấy là dã sử, còn việc hai mộ đặt cạnh nhau là điều ai đến lăng cũng thấy.
Đọc long mạch: vùng đồi Thiên Thọ nhận mạch từ đâu
Muốn hiểu một cuộc đất lăng mộ, trước hết phải xem long – tức mạch núi đồi dẫn khí tới huyệt. Toàn vùng phía tây và tây nam Huế là phần chân của dãy Trường Sơn: núi cao ở phía trong, càng ra phía sông Hương càng hạ thấp thành đồi gò. Đây là kiểu long rất điển hình của xứ Huế mà loạt bài sơn long – thuỷ long đã nói tới: núi đi từ cao xuống thấp, từ thô sang mịn, đến gần sông thì "thu mình" thành những quả đồi tròn, thoải.
Quần thể Thiên Thọ nằm đúng ở đoạn chuyển tiếp đó. Phía sau khu lăng là các đồi cao hơn làm chỗ dựa, mà các mô tả truyền thống gọi là hậu chẩm hay "gối đầu". Từ các đồi này, mạch đất hạ dần xuống, đến khu Bửu Thành thì có một khoảng đất tương đối bằng, khô ráo, được che kín. Theo Hình Pháp, đây là dấu hiệu long "có dừng": mạch không lao thẳng xuống sông mà chững lại, tạo chỗ cho huyệt kết.
Một điểm đáng chú ý là Thiên Thọ Lăng không có một ngọn núi đơn độc, sừng sững nào làm chủ sơn. Thay vào đó là cả một cụm đồi. Người xem phong thuỷ nhiều khi quen tìm "một ngọn núi đẹp" mà quên rằng một vùng đồi liên tục, mềm mại, không bị đứt gãy cũng là long tốt. Ở đây, cái quý là sự liền mạch và kín đáo chứ không phải độ cao.
Vì sao chọn xa Kinh thành
Có nhiều lý do thực tế khiến lăng vua đầu triều được đặt xa: đất gần Kinh thành đã có dân cư, ruộng vườn; vùng đồi phía thượng nguồn còn hoang, rộng, dễ chọn một cuộc đất lớn; đường thuỷ trên sông Hương thuận cho việc chở vật liệu và rước linh cữu. Phong thuỷ là một lớp lý do, không phải lớp duy nhất. Nói điều này để thấy người xưa chọn đất cũng cân nhắc rất nhiều yếu tố đời thường, không phải chỉ nhìn la bàn.
Huyệt, sa và thuỷ: một cuộc đất "bốn bề có chỗ dựa"
Nếu đứng ở khu Bửu Thành nhìn ra, ta sẽ thấy rõ cấu trúc mà Hình Pháp gọi là "tứ thú": phía sau có đồi dựa, hai bên có đồi ôm, phía trước có núi làm án và khoảng trống ở giữa làm minh đường. Đây là cấu trúc cơ bản của một huyệt âm phần tốt, và Thiên Thọ Lăng thể hiện nó ở quy mô rất lớn.
Sa: các đồi tả hữu
Các mô tả phổ biến cho rằng hai bên lăng mỗi bên có nhiều ngọn núi nhỏ chầu về, đóng vai trò thanh long và bạch hổ. Dù con số cụ thể là bao nhiêu, điều quan trọng là các đồi này thấp hơn chỗ dựa phía sau, không áp sát vào huyệt, và có thế "ôm" về phía trước chứ không quay lưng đi. Trong Hình Pháp Liên Hoa, sa tốt là sa vừa phải, hữu tình; sa quá cao, quá gần sẽ thành áp bức, còn sa chạy tuột ra ngoài là sa "phản", không giữ được khí.
Án sơn và minh đường
Núi Đại Thiên Thọ phía trước được coi là tiền án của lăng – như một tấm bình phong lớn. Giữa huyệt và án là một khoảng trống có hồ nước, đồng ruộng, đồi thấp – đó là minh đường. Án sơn ở đây có hai tác dụng rất cụ thể mà ai cũng cảm nhận được: chặn tầm nhìn trống trải, tạo cảm giác yên ổn; và che chắn bớt gió thổi thẳng vào khu mộ.
Thuỷ và thuỷ khẩu
Thuỷ của Thiên Thọ Lăng gồm hai lớp. Lớp gần là các hồ, khe nước trong quần thể, trong đó có hồ trước khu điện thờ. Lớp xa là sông Hương chảy vòng phía ngoài. Người xưa không đặt lăng sát mép sông – điều này rất đáng học. Nước lớn thì dễ xói lở, ẩm thấp; đặt lùi vào vùng đồi, để sông làm thuỷ bao ở xa và hồ nhỏ làm thuỷ tụ ở gần, là cách vừa có nước vừa giữ được nền đất khô ráo cho huyệt.
Thuỷ khẩu – chỗ nước ra khỏi cuộc đất – nằm ở phía các khe đổ ra sông. Khi các đồi hai bên khép lại gần chỗ nước ra, ta có một thuỷ khẩu "kín", nước không chảy tuột đi thẳng. Đây là một trong những tiêu chí quan trọng của Hình Pháp khi đánh giá một cuộc đất lớn.
Bố cục kiến trúc: ít xây mà vẫn có trục
Thiên Thọ Lăng có thể chia thành vài cụm chính đặt trên các gò đồi khác nhau: cụm lăng mộ (Bửu Thành) ở giữa, cụm điện thờ ở một bên, cụm nhà bia ở bên còn lại. Mỗi cụm có lối lên, bậc cấp, sân chầu riêng nhưng đều hướng về phía án sơn phía trước. Như vậy, thay vì một trục thần đạo dài thẳng tắp như Hiếu Lăng của vua Minh Mạng, ở đây là nhiều trục song song cùng chung một tầm nhìn.
Cách làm ấy cho thấy một quan điểm rất rõ: tôn trọng địa hình. Không san đồi để kéo một trục thẳng, mà chọn những gò sẵn có, đặt mỗi hạng mục lên một gò. Kiến trúc nhỏ, thấp, màu gạch và đá hoà vào màu rừng thông. Người đứng trong lăng cảm nhận "đất" trước rồi mới thấy "công trình". Trong Hình Pháp Liên Hoa, đây chính là tinh thần "theo hình mà đặt", không cưỡng ép đất theo ý người.
| Yếu tố | Ở Thiên Thọ Lăng | Ý nghĩa theo Hình Pháp |
|---|---|---|
| Long | Vùng đồi chân Trường Sơn hạ dần về sông Hương | Long liền mạch, có chỗ dừng |
| Huyệt | Khu Bửu Thành trên gò khô, bằng, được che kín | Nơi khí tụ, nền vững |
| Sa | Nhiều đồi thấp hai bên chầu về | Tả hữu ôm, giữ khí |
| Án sơn | Núi Đại Thiên Thọ phía trước | Bình phong, chặn gió, định tầm nhìn |
| Thuỷ | Hồ trong quần thể, sông Hương ở xa | Thuỷ tụ gần, thuỷ bao xa |
| Ranh giới | Núi đồi, rừng thông, không la thành | Lấy tự nhiên làm thành |
Giai thoại quanh lăng Gia Long: nghe sao cho tỉnh
Quanh lăng Gia Long có khá nhiều chuyện kể. Tương truyền, việc chọn đất được giao cho những người giỏi địa lý, đi xem nhiều nơi trước khi chọn vùng Thiên Thọ. Lại có chuyện kể rằng vua tự mình đi xem đất, thậm chí ngồi trên lưng voi đi khắp vùng đồi. Những chuyện này không có gì vô lý, nhưng chi tiết thì phần lớn là truyền khẩu; người đọc nên coi là giai thoại, không nên coi là sử liệu.
Một loại chuyện khác cần cẩn trọng hơn là các lời đồn "long mạch nhà Nguyễn" – cho rằng triều đại hưng hay suy là do mộ vua đặt đúng hay sai, do bị "trấn yểm" hay "cắt mạch". Bài truyền thuyết chém long mạch đã phân tích loại câu chuyện này: chúng thường ra đời sau sự kiện, để giải thích một biến cố lịch sử bằng một nguyên nhân dễ kể. Lịch sử triều Nguyễn có rất nhiều yếu tố chính trị, kinh tế, quân sự; quy hết vào một ngôi mộ là cách nghĩ mê tín, không phải phong thuỷ.
Điều Hình Pháp thật sự quan tâm khiêm tốn hơn nhiều: một ngôi mộ đặt trên nền khô, vững, không bị nước xói, không bị gió quật, có cảnh quan yên tĩnh để con cháu đến viếng với tâm trạng an hoà. Lăng Gia Long tồn tại hơn hai thế kỷ giữa vùng đồi ẩm ướt miền Trung mà vẫn giữ được cấu trúc chính – đó mới là bằng chứng rõ nhất của một cuộc đất chọn đúng.
Bài học cho mộ phần gia đình hôm nay
Không ai trong chúng ta xây mộ trên một vùng bốn mươi quả đồi. Nhưng những nguyên tắc ở Thiên Thọ Lăng thì áp dụng được cho một khu mộ gia tộc vài chục mét vuông ở nghĩa trang làng hay trên sườn đồi quê.
- Xem thế đất trước, xem hướng sau. Đứng tại chỗ định đặt mộ, nhìn phía sau có gò, đồi, hàng cây hay bức tường vững làm chỗ dựa không; hai bên có che chắn không; phía trước có khoảng trống không. Có hình thế rồi mới dùng la kinh để chỉnh hướng.
- Chọn nền khô, cao vừa phải. Tránh chỗ trũng đọng nước, chỗ gần mép suối, mép ao dễ sạt. Thiên Thọ Lăng đặt lùi xa sông là ví dụ rõ nhất.
- Có nước nhưng nước phải hiền. Một con mương, một ao nhỏ phía trước, chảy chậm, uốn quanh là tốt; dòng nước thẳng, xiết chĩa vào mộ là bất lợi, và cũng nguy hiểm thật sự về xói lở.
- Không cần to, cần đúng. Mộ Gia Long rất giản dị. Mộ gia đình không cần ốp đá cầu kỳ, quan trọng là nền móng chắc, thoát nước tốt, kích thước hài hoà với khu đất.
- Đo kích thước bằng thước âm phần. Với mộ, bia, bàn thờ ngoài trời, dùng thước Lỗ Ban 38,8 cm (thước âm phần), chọn các cung tốt. Bạn có thể kiểm tra từng kích thước trên phần mềm thước Lỗ Ban Liên Hoa thay vì chép số đo trên mạng.
- Giữ cây, giữ đồi. Rừng thông ở Thiên Thọ chính là "la thành". Với khu mộ nhà mình, hàng cây xanh hai bên và phía sau vừa giữ đất, vừa tạo sa, vừa làm cảnh quan trang nghiêm.
Nếu cần tham khảo hình dáng, bố cục một ngôi mộ đá hay khu mộ gia tộc, thư viện mẫu lăng mộ, mộ đá của Liên Hoa có nhiều phương án để so sánh. Còn việc chọn cuộc đất, đọc long – sa – thuỷ trên thực địa thì cần học bài bản, vì mỗi khu đất là một bài toán riêng.
Ở bài tiếp theo, chúng ta sẽ đến Hiếu Lăng của vua Minh Mạng – một lăng hoàn toàn khác: thay vì "phân tán theo đồi", Hiếu Lăng dựng một trục thần đạo dài, đối xứng, có hồ Trừng Minh và hồ Tân Nguyệt bao quanh. Đặt hai lăng cạnh nhau, ta sẽ thấy hai cách hiểu Hình Pháp của cùng một triều đại.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La kinh web Liên Hoa – ghi toạ hướng khu mộ sau khi đã đọc hình thế.
- App Lập Cục Pháp – lập cục, tinh chỉnh hướng trong phạm vi hình thế cho phép.
- Thư viện mẫu lăng mộ, mộ đá – tham khảo bố cục, hình thức mộ.
- Thước Lỗ Ban Liên Hoa – đo mộ, bia, bàn thờ theo thước âm phần 38,8 cm.
Ảnh bìa: CEphoto, Uwe Aranas, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.
Bài liên quan
- Hiếu Lăng: trục thần đạo và hồ Trừng Minh
- Lăng mộ đế vương và tầm long điểm huyệt: Minh, Thanh
- Long mạch là gì: sơn long và thuỷ long
- Sông Hương – núi Ngự Bình: long mạch xứ Huế
- Phong thuỷ chọn đất Phú Xuân
- Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ · Thư viện mẫu lăng mộ
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới
Đọc thế đất lăng mộ là phần cốt lõi của Hình Pháp âm trạch. Nếu muốn học tầm long, điểm huyệt, đọc sa – thuỷ – minh đường cho mộ phần gia đình trên thực địa, bạn có thể tìm hiểu:
Tư vấn trực tiếp: Thầy Vũ Giới – Zalo 0988 964 636.
Câu hỏi thường gặp
Lăng Gia Long nằm ở đâu?
Thiên Thọ Lăng nằm ở vùng Định Môn, xã Hương Thọ cũ, phía thượng nguồn sông Hương, cách trung tâm Huế khá xa. Quần thể trải trên một vùng đồi rộng.
Vì sao nói lăng Gia Long có "42 ngọn đồi"?
Đó là cách mô tả truyền thống về số đồi núi lớn nhỏ bao quanh lăng, với núi Đại Thiên Thọ làm tiền án và nhiều ngọn đồi hai bên làm tả hữu. Con số mang tính ước lệ, không phải đo đạc.
Lăng Gia Long có gì khác các lăng Nguyễn sau?
Lăng không có la thành bao quanh mà lấy núi đồi, rừng thông làm ranh giới; vua và hoàng hậu được hợp táng cạnh nhau trong cùng một Bửu Thành; các hạng mục đặt trên nhiều gò thay vì một trục dài.
Mộ gia đình học được gì từ lăng Gia Long?
Xem hình thế trước rồi mới xem hướng; chọn nền khô, không sát mép nước; có chỗ dựa phía sau, che chắn hai bên, khoảng trống phía trước; giữ cây xanh; đo kích thước bằng thước âm phần 38,8 cm.
