Mộ Hải Hôn Hầu: vị vua 27 ngày và kho báu dưới đất Nam Xương

Có những người được lịch sử nhớ đến vì đã làm vua lâu, có người vì đã làm vua giỏi. Lưu Hạ được nhớ đến vì một lý do kỳ lạ hơn: ông làm hoàng đế nhà Hán đúng hai mươi bảy ngày rồi bị phế truất, bị buộc tội phạm hơn một nghìn việc sai trái. Hơn hai nghìn năm sau, cái tên gần như bị lãng quên ấy bất ngờ trở lại trang nhất báo chí khi các nhà khảo cổ ở Nam Xương, tỉnh Giang Tây mở ngôi mộ của ông và tìm thấy khoảng mười tấn tiền đồng, hàng trăm món vàng, hàng nghìn thẻ tre ghi sách vở, và tấm bình phong có hình Khổng Tử cổ nhất từng biết.

Đó là mộ Hải Hôn Hầu – được giới khảo cổ xếp vào hàng những phát hiện lớn nhất của Trung Quốc đầu thế kỷ XXI. Điều khiến người ta càng thêm tò mò: đây là một ngôi mộ thời Tây Hán gần như còn nguyên vẹn, trong khi hầu hết các mộ vương hầu cùng thời đã bị đào trộm sạch từ xa xưa. Tại sao kho báu của một vị "phế đế" lại được giữ lại? Và tại sao chính ngôi mộ ấy suýt nữa đã rơi vào tay bọn trộm mộ thời hiện đại?

Bài thứ bảy trong chuỗi "Lăng mộ Trung Quốc huyền bí" kể lại cuộc đời ngắn ngủi trên ngai vàng của Lưu Hạ, hành trình phát hiện ngôi mộ, những lời đồn quanh vùng đất Hải Hôn "chìm xuống hồ", rồi đọc khu lăng viên này theo Hình Pháp Liên Hoa.

Hai mươi bảy ngày làm hoàng đế

Lưu Hạ là cháu nội của Hán Vũ Đế, được phong làm Xương Ấp vương từ khi còn nhỏ. Năm 74 trước Công nguyên, Hán Chiêu Đế mất mà không có con, đại tướng quân Hoắc Quang – người nắm quyền lực lớn nhất triều đình – đón Lưu Hạ về kinh đô Trường An lên ngôi. Nhưng chỉ sau hai mươi bảy ngày, Hoắc Quang cùng quần thần dâng tấu lên thái hậu, kể ra hơn một nghìn việc làm "trái phép tắc" của vị vua mới, rồi phế truất ông, đưa về đất cũ.

Sử sách chính thống mô tả Lưu Hạ là người phóng túng, không biết lễ nghi. Nhưng nhiều nhà nghiên cứu hiện đại nghi ngờ: hơn một nghìn việc sai trong hai mươi bảy ngày, nghĩa là mỗi ngày vài chục việc – con số ấy giống một bản cáo trạng chính trị hơn là sự thật. Rất có thể Lưu Hạ bị phế vì muốn đưa người của mình vào triều, đe doạ quyền lực của Hoắc Quang. Câu hỏi này đến nay vẫn chưa có lời đáp dứt khoát.

Hơn mười năm sau, dưới thời Hán Tuyên Đế, Lưu Hạ được phong làm Hải Hôn hầu, dời về vùng Dự Chương – tức khu vực Nam Xương, Giang Tây ngày nay – một vùng đất phương nam xa kinh đô. Vài năm sau đó ông qua đời, được an táng tại khu lăng viên của mình gần thành Hải Hôn. Từ một hoàng đế xuống thành một tiểu hầu ở nơi xa xôi, cuộc đời Lưu Hạ là một bi kịch chính trị điển hình của triều Hán.

Phát hiện năm 2011: khi kẻ trộm đào trước

Năm 2011, cơ quan chức năng ở Nam Xương phát hiện có kẻ đào một đường hầm trộm sâu xuống một gò đất ở vùng thôn Quách Đôn Sơn, chạm tới phần trên của mộ thất chính. Vụ việc được ngăn chặn kịp thời. Ngay sau đó, các nhà khảo cổ tiến hành khai quật cứu hộ – một quá trình kéo dài nhiều năm, với khối lượng công việc khổng lồ vì mộ chứa quá nhiều hiện vật dễ hư hỏng trong môi trường ngập nước.

Khảo sát cũng tìm thấy dấu vết một đường đào trộm cổ. Theo các báo cáo, đường hầm này dừng lại không vào được sâu – có thể vì mộ thất đã sụp và ngập nước, khiến kẻ trộm thời xưa phải bỏ cuộc. Thứ nước từng làm khổ kẻ trộm cũng chính là thứ đã giữ cho gỗ, thẻ tre, sơn mài trong mộ không mục hết.

Kho báu dưới lòng gò

Mộ chính được xây theo kiểu mộ quách gỗ lớn, có một quan thất ở giữa và các hành lang chứa đồ bao quanh, mỗi phần như một "kho": kho tiền, kho xe ngựa, kho nhạc cụ, kho đồ ăn uống, kho văn thư. Theo các công bố phổ biến, những gì tìm thấy gồm:

• Tiền ngũ thù nặng khoảng mười tấn, ước khoảng hai triệu đồng, xâu thành từng chuỗi.
• Vàng ở nhiều dạng: thỏi vàng, bánh vàng, vàng hình móng ngựa và móng lân – nhiều hơn bất kỳ mộ Hán nào được khai quật trước đó.
• Thẻ tre và thẻ gỗ với số lượng lớn, có các sách kinh điển như Luận Ngữ, Thi, Lễ, cùng sách y học, sách về Dịch.
• Bình phong gương có vẽ chân dung Khổng Tử và học trò, được coi là hình Khổng Tử cổ nhất từng phát hiện.
• Con dấu bằng ngọc khắc tên "Lưu Hạ" trong quan tài, giúp xác định chủ mộ.

Đồ tuỳ táng cho thấy Lưu Hạ là người đọc sách, có tư liệu Nho học phong phú – trái ngược với hình ảnh kẻ phóng đãng trong sử. Đây là một trong những ví dụ hiếm hoi khảo cổ học "lên tiếng" thay cho nhân vật bị sử chép bất lợi.

Vì sao một tiểu hầu lại chôn nhiều của đến thế?

Câu hỏi này làm nhiều người thắc mắc: Hải Hôn chỉ là một hầu quốc nhỏ, sao lại có kho báu vượt cả nhiều mộ vương? Các nhà nghiên cứu đưa ra vài cách giải thích. Thứ nhất, Lưu Hạ từng là Xương Ấp vương và có lúc là hoàng đế, nên tài sản riêng của ông tích luỹ từ trước rất lớn và được mang theo khi dời về phương nam. Thứ hai, vàng và tiền trong mộ có thể một phần là đồ lễ dâng lên triều đình (vàng tế tôn miếu) mà ông chưa kịp, hoặc không được phép, dâng. Thứ ba, triều đình có thể đã để gia tộc ông giữ lại tài sản như một cách "trấn an" sau khi tước đoạt quyền lực. Không giả thuyết nào được chứng minh trọn vẹn, nhưng tất cả đều nhắc rằng ngôi mộ phản ánh thân phận đặc biệt của chủ nhân – một hoàng đế bị phế, giàu có nhưng không còn quyền.

Tấm bình phong có hình Khổng Tử cũng gợi một tâm sự. Đặt bên mình hình vị thánh của đạo Nho, kèm những dòng chữ về cuộc đời và lời dạy của Khổng Tử, có thể là cách Lưu Hạ muốn tự răn mình – hoặc muốn chứng tỏ với đời rằng ông không phải kẻ vô lễ như bản cáo trạng mô tả. Đây là suy đoán, nhưng là suy đoán có tình người, làm cho ngôi mộ trở nên sống động hơn nhiều so với một kho tiền.

Truyền thuyết "chìm Hải Hôn, nổi Ngô Thành"

Vùng Nam Xương nằm ở rìa tây nam hồ Bà Dương – hồ nước ngọt lớn nhất Trung Quốc. Dân gian quanh hồ có câu truyền khẩu đại ý "chìm Hải Hôn, nổi Ngô Thành", kể rằng huyện thành Hải Hôn xưa đã bị nước hồ nuốt chửng sau một trận động đất, và một thành khác trồi lên ở nơi khác. Câu chuyện mang màu sắc huyền thoại, nhưng có cơ sở: mặt hồ Bà Dương đã mở rộng qua nhiều thế kỷ, nhiều vùng đất cổ ven hồ ngày nay nằm dưới nước hoặc thành đầm lầy.

Sự sụp đổ và ngập nước của mộ Hải Hôn Hầu – có thể do động đất hoặc do mực nước ngầm dâng – khớp một cách ma mị với câu truyền khẩu ấy. Người thích chuyện huyền bí sẽ nói đất đã "giấu" kho báu đi. Người đọc theo khoa học sẽ nói môi trường ngập nước yếm khí đã bảo quản hiện vật. Cả hai cách nhìn đều dẫn đến cùng một kết quả: nhờ nước, kho báu còn đến hôm nay.

Lời đồn về "lời nguyền phế đế"

Trên mạng xã hội có không ít lời đồn rằng ai đụng đến mộ Lưu Hạ sẽ gặp vận rủi, rằng vị phế đế "không yên" vì bị oan. Đây chỉ là những câu chuyện tạo không khí. Hình Pháp Liên Hoa không dạy về lời nguyền; nó dạy rằng mộ phần là nơi tôn nghiêm, cần được tôn trọng – và cuộc khai quật khoa học, có bảo tồn, là cách tôn trọng tốt hơn nhiều so với để mộ rơi vào tay kẻ trộm.

Đọc khu lăng viên Hải Hôn theo Hình Pháp

Khu mộ Hải Hôn Hầu không chỉ có một ngôi mộ. Đây là cả một lăng viên với tường bao, mộ của hầu và mộ của phu nhân, các mộ bồi táng, hố xe ngựa, nền móng kiến trúc lễ tế và đường đi. Cách tổ chức này là một phiên bản thu nhỏ của lăng đế vương Tây Hán mà bài về Mậu Lăng của Hán Vũ Đế trong chuỗi sau sẽ phân tích.

Yếu tố	Ở mộ Hải Hôn Hầu	Nhận xét theo Hình Pháp
Long	Vùng đồi gò thấp ven đồng bằng sông Cám	Long bình cương, mạch nhẹ, cần gò cao để kết huyệt
Huyệt	Mộ trên gò đất cao, có gò đắp lớn	Huyệt ở chỗ cao nhất cục bộ, tránh ngập
Sa	Mộ phu nhân, mộ bồi táng, tường lăng viên	Sa nhân tạo bằng các ngôi mộ và tường bao
Thuỷ	Sông Cám, hồ Bà Dương, các nhánh sông nhỏ	Thuỷ rất mạnh, vừa là minh đường vừa là hiểm hoạ
Liên hệ thành	Gần thành cổ Hải Hôn	Lăng gắn với nơi ở, thuận việc thờ phụng

Thuỷ quá mạnh: cái được và cái mất

Theo Hình Pháp, đất gần sông lớn, hồ lớn là đất có thuỷ tụ – yếu tố được coi là đem lại sự sung túc cho vùng sống. Hải Hôn quốc nằm giữa vùng đất trù phú nhờ sông Cám và hồ Bà Dương. Nhưng với âm trạch, nước quá gần, quá mạnh lại là mối nguy: nước ngầm dâng, hồ mở rộng, đất ngập. Ngôi mộ bị sụp và ngập là hệ quả trực tiếp. Đây là ví dụ rõ ràng nhất cho nguyên tắc "thuỷ phải hiền và ở đúng khoảng cách" – nhiều quá thì thành hại.

Mộ vợ chồng trên một cuộc đất

Mộ hầu và mộ phu nhân nằm cạnh nhau trong cùng lăng viên, mỗi người một gò, dùng chung các công trình lễ tế. Cách bố trí "cùng cuộc đất, khác huyệt" này khác với hợp táng chung một huyệt như Càn Lăng nhà Đường. Với mộ gia đình Việt Nam, cả hai cách đều có; điều quan trọng là mỗi huyệt đều được chọn chỗ khô, cao và có lối đi chung rõ ràng.

Bài học cho mộ phần gia đình

1. Tôn trọng khoảng cách với nước lớn. Đất gần sông, hồ đẹp cho người sống nhưng nhiều rủi ro cho âm phần. Hãy hỏi kỹ mực nước lũ lịch sử, vùng ngập trước khi chọn đất.
2. Theo dõi biến đổi môi trường. Hồ Bà Dương mở rộng qua nhiều thế kỷ; ở Việt Nam, sông đổi dòng, sạt lở bờ, quy hoạch thuỷ lợi cũng có thể thay đổi cuộc đất. Khu mộ cần được kiểm tra định kỳ.
3. Không chôn theo của cải. Mộ Hải Hôn còn nguyên là vì may mắn hiếm có. Đồ quý trong mộ chỉ mời gọi kẻ trộm.
4. Một khu lăng viên gia đình nên có tường bao, lối đi, chỗ lễ. Tham khảo bố cục trong thư viện khu mộ gia tộc; kích thước bia, mộ theo thước âm phần 38,8 cm trên phần mềm thước Lỗ Ban Liên Hoa.

Hôm nay, ở bảo tàng di chỉ Hải Hôn, du khách có thể đứng trước những xâu tiền ngũ thù xếp thành đống, những bánh vàng lấp lánh, tấm bình phong có hình Khổng Tử. Vị hoàng đế hai mươi bảy ngày, người bị sử sách gán cho hơn một nghìn tội, cuối cùng lại được biết đến qua những cuốn sách ông mang theo xuống mộ. Có lẽ không có lời "minh oan" nào ma mị và cảm động hơn thế.

Ảnh bìa: Siyuwj, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Bài liên quan

• Mã Vương Đôi: bí ẩn Tân Truy phu nhân
• Mộ Tăng Hầu Ất và bộ biên chung
• Thuỷ long và cách đọc thuỷ khẩu
• Mậu Lăng: lăng Hán Vũ Đế
• Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ · Thư viện mẫu lăng mộ

Câu hỏi thường gặp

Hải Hôn Hầu là ai?

Hải Hôn Hầu là Lưu Hạ, cháu nội Hán Vũ Đế, từng được lập làm hoàng đế năm 74 trước Công nguyên nhưng bị phế sau 27 ngày, về sau được phong Hải Hôn hầu ở vùng Nam Xương, Giang Tây.

Mộ Hải Hôn Hầu được phát hiện thế nào?

Năm 2011, cơ quan chức năng phát hiện có kẻ đào hầm trộm vào một gò đất ở Nam Xương; cuộc khai quật cứu hộ kéo dài nhiều năm sau đó.

Trong mộ có những gì?

Theo các công bố phổ biến: khoảng 10 tấn tiền ngũ thù, nhiều vàng thỏi, bánh vàng, vàng móng ngựa, thẻ tre ghi kinh sách, bình phong có hình Khổng Tử, con dấu ngọc khắc tên Lưu Hạ.

Đất gần sông hồ có tốt cho mộ phần không?

Tốt cho người sống nhưng nhiều rủi ro cho âm phần: nước ngầm dâng, ngập, sạt lở. Cần chọn chỗ cao, hỏi mực nước lũ lịch sử và kiểm tra định kỳ.