Mã Vương Đôi: bí ẩn Tân Truy phu nhân và mộ Hán ở Trường Sa

Năm 1972, ở vùng ngoại ô phía đông thành phố Trường Sa, tỉnh Hồ Nam, các nhà khảo cổ mở một ngôi mộ dưới gò đất mà dân địa phương gọi là Mã Vương Đôi. Bên dưới lớp đất sét trắng và than củi dày đặc là một bộ quách gỗ khổng lồ, lồng bên trong là bốn lớp quan tài sơn vẽ. Khi lớp quan trong cùng được mở ra, những người có mặt sững sờ: trong lớp lụa gấm ngâm trong một thứ chất lỏng là thi thể một người phụ nữ đã mất hơn hai nghìn một trăm năm – da còn mềm, khớp tay chân còn cử động được, tóc còn nguyên trên đầu.

Người phụ nữ ấy là phu nhân của Lợi Thương, vị thừa tướng nước Trường Sa thời Tây Hán, được phong hầu Đại. Tên riêng của bà, theo con dấu tìm thấy trong mộ, thường được đọc là Tân Truy. Ngày nay, bà được coi là một trong những thi thể cổ được bảo tồn tốt nhất thế giới – không phải xác ướp kiểu Ai Cập được làm khô, mà là thi thể "tươi" một cách kỳ lạ. Câu hỏi khiến bao người ám ảnh: người Hán đã làm điều đó bằng cách nào?

Bài thứ sáu trong chuỗi "Lăng mộ Trung Quốc huyền bí" sẽ kể lại câu chuyện Mã Vương Đôi, những báu vật làm thay đổi hiểu biết về thời Hán, các lời đồn quanh thi thể Tân Truy, và đọc ngôi mộ theo Hình Pháp Liên Hoa – nơi bài học "kín gió, giữ nước" của âm trạch hiện ra rõ ràng hơn bất cứ đâu.

Gò Mã Vương: từ lời đồn dân gian đến gia tộc hầu Đại

Trước khi khai quật, dân gian Trường Sa tin rằng hai gò đất lớn ở phía đông thành phố là mộ của Mã Ân – vị vua nước Sở thời Ngũ Đại, cách thời Hán hơn một nghìn năm – nên gọi là Mã Vương Đôi, tức "gò của vua họ Mã". Lại có người cho là mộ của hai phi tần đời xưa. Những tên gọi ấy đều sai, nhưng cái tên Mã Vương Đôi vẫn ở lại và trở thành thương hiệu khảo cổ nổi tiếng thế giới.

Ba ngôi mộ được khai quật trong khoảng năm 1972 – 1974. Mộ số 2 là của Lợi Thương, người mất vào đầu thế kỷ II trước Công nguyên; mộ này bị trộm từ xưa và đã sụp, hiện vật còn ít, nhưng có ba con dấu xác định danh tính chủ mộ. Mộ số 3 là của một người con trai của ông, mất khoảng năm 168 trước Công nguyên. Mộ số 1 – ngôi mộ nổi tiếng nhất – là của phu nhân Tân Truy, mất muộn hơn con trai vài năm.

Nước Trường Sa thời Tây Hán là một chư hầu ở phương nam, giáp các vùng mà sử Trung Hoa gọi là Nam Việt. Thừa tướng nước này do triều đình trung ương bổ nhiệm, có địa vị quan trọng trong việc giữ an ninh biên giới phía nam. Điều đó giải thích vì sao trong mộ số 3 có những tấm bản đồ quân sự vẽ trên lụa – trong đó có vùng núi sông giáp Nam Việt – được xem là những bản đồ cổ nhất còn giữ được ở Trung Quốc.

Bí mật của thi thể Tân Truy

Thi thể bà Tân Truy được tìm thấy trong quan tài trong cùng, quấn nhiều lớp áo lụa, ngâm trong một lớp chất lỏng màu nhạt. Các nhà khoa học tiến hành khám nghiệm như với một ca pháp y hiện đại. Kết quả cho thấy bà mất vào khoảng tuổi năm mươi, mắc nhiều bệnh: xơ vữa động mạch vành, sỏi mật, bệnh ký sinh trùng, cột sống bị tổn thương. Trong dạ dày và thực quản còn hơn một trăm hạt dưa chưa tiêu hoá – cho thấy bà mất không lâu sau khi ăn dưa, có thể vì một cơn đau tim cấp vào mùa hè.

Những chi tiết y học ấy khiến câu chuyện vừa khoa học vừa rợn người: ta biết bữa ăn cuối cùng của một phu nhân quý tộc cách đây hơn hai mươi thế kỷ. Thi thể bà hiện được bảo quản trong điều kiện đặc biệt tại Bảo tàng tỉnh Hồ Nam.

Vì sao thi thể không phân huỷ?

Các nhà nghiên cứu cho rằng không có một "bí dược" duy nhất, mà là sự kết hợp nhiều yếu tố:

• Mộ sâu và kín: quách được đặt ở đáy một hố mộ rất sâu, sâu hơn nhiều so với mộ thông thường.
• Lớp than củi và đất sét trắng: quanh quách là một lớp than củi rất dày, bên ngoài là lớp đất sét trắng dẻo, nện chặt. Than hút ẩm, đất sét ngăn nước và không khí thấm vào.
• Nhiều lớp quan quách gỗ: các lớp gỗ, sơn và lụa tạo thêm vách ngăn.
• Môi trường gần như không có ô-xy, nhiệt độ ổn định: vi khuẩn khó phát triển.
• Chất lỏng trong quan tài: thành phần và nguồn gốc vẫn còn tranh luận – có thể có chất được cho vào khi khâm liệm, có thể một phần do nước ngưng tụ.

Điều quan trọng là sự bịt kín: mộ số 2 của Lợi Thương bị trộm, lớp bịt bị phá, nên thi thể không còn. Cùng một gia đình, cùng một vùng đất, khác biệt nằm ở kỹ thuật và sự nguyên vẹn của lớp niêm phong.

Những lời đồn rùng rợn

Quanh Tân Truy có nhiều lời đồn: rằng khi mở quan có mùi hương lạ, rằng người tham gia khai quật gặp ác mộng, rằng thi thể "mở mắt". Những lời đồn ấy là sản phẩm tự nhiên của một phát hiện quá kỳ lạ. Thực tế đã được ghi chép là khi mở mộ, có khí cháy được thoát ra từ lòng mộ – khí sinh ra từ quá trình phân huỷ chất hữu cơ trong môi trường yếm khí – và có người kể rằng khí ấy bắt lửa thành ngọn lửa xanh. Chi tiết này lại góp thêm vào vẻ ma mị của ngôi mộ, nhưng nó có lời giải thích hoàn toàn tự nhiên.

Kho báu bằng lụa, sơn và chữ

Mã Vương Đôi nổi tiếng không chỉ vì thi thể. Ba ngôi mộ cung cấp hàng nghìn hiện vật: đồ sơn mài, đồ dệt, nhạc cụ, thực phẩm, thẻ tre ghi danh sách đồ tùy táng, và đặc biệt là bạch thư – sách viết trên lụa.

Áo lụa mỏng như khói

Trong mộ số 1 có chiếc áo đơn bằng lụa mỏng, nặng chưa đến năm mươi gam, gấp gọn có thể cầm trong lòng bàn tay. Đây là minh chứng cho trình độ dệt tơ tằm cực cao thời Tây Hán. Nhiều đơn vị nghiên cứu hiện đại đã thử dệt lại mà khó đạt được độ nhẹ tương đương.

Bức phi y vẽ ba cõi

Phủ trên quan tài trong cùng là một bức tranh lụa hình chữ T, thường gọi là phi y. Bức tranh chia làm ba phần: phía trên là thiên giới với mặt trời có quạ vàng, mặt trăng có cóc và thỏ, thần đầu người mình rắn; ở giữa là nhân gian với hình một bà lão chống gậy – được cho là chính chủ mộ – cùng người hầu; phía dưới là thế giới ngầm với những sinh vật kỳ dị đỡ mặt đất. Bức phi y là tài liệu quý về quan niệm sinh tử của người Hán: linh hồn được dẫn từ nhân gian lên trời.

Bạch thư mộ số 3

Mộ số 3 có một hộp sơn chứa nhiều bộ bạch thư: các bản Lão Tử cổ hơn các bản truyền đời, một bản Chu Dịch với thứ tự quẻ khác bản thông hành, các sách về y học, thiên văn, chiêm tinh, và các bản đồ. Đối với người học Dịch và phong thuỷ, bản Chu Dịch bạch thư là tư liệu quan trọng để thấy kinh điển đã thay đổi thế nào qua thời gian – một lý do nữa để không tuyệt đối hoá bất kỳ "bí kíp" nào.

Đọc ngôi mộ theo Hình Pháp: "giới thuỷ tắc chỉ"

Táng Thư – sách âm trạch được gắn với Quách Phác mà bài Quách Phác và Táng Thư đã giới thiệu – có câu nổi tiếng: khí gặp gió thì tán, gặp nước thì dừng. Mã Vương Đôi ra đời trước Táng Thư mấy thế kỷ, nhưng cách làm mộ cho thấy người Hán đã hiểu rất rõ nguyên lý "giữ khí" ở cấp độ thực tế nhất: chặn gió, chặn nước, chặn không khí ra vào.

Yếu tố	Ở Mã Vương Đôi	Nhận xét theo Hình Pháp
Long	Vùng gò đồi đất đỏ phía đông Trường Sa, hạ về sông Tương	Long bình cương, mạch thấp nhưng liền
Huyệt	Gò tự nhiên được đắp thêm, hố mộ đào rất sâu	Huyệt tàng sâu, tránh tầng đất mặt biến động
Sa	Các gò lân cận, hai gò mộ đông – tây	Sa thấp, chủ yếu tạo bởi gò đắp
Thuỷ	Sông Tương phía tây thành phố, các khe nước	Thuỷ lớn ở xa; trong mộ chống nước tuyệt đối
Kết cấu	Than củi, đất sét trắng, nhiều lớp quan quách	"Tàng phong tụ khí" ở cấp kỹ thuật

Trường Sa nằm ở lưu vực sông Tương, một nhánh lớn đổ vào hồ Động Đình rồi vào Trường Giang – vùng thuỷ long phương nam mà các bài thuỷ long Hoàng Hà – Trường Giang và Nam long Trường Giang đã nói tới. Vùng đất ẩm, mưa nhiều; một ngôi mộ thông thường ở đây rất nhanh bị nước thấm. Người làm mộ hầu Đại đã giải quyết bằng cách chọn gò cao, đào sâu vào tầng đất ổn định rồi bọc kín bằng vật liệu chống ẩm. Đó là phong thuỷ ở dạng thuần kỹ thuật nhất.

Ba ngôi mộ của một gia đình

Một điều thú vị khác là bố cục khu mộ: ba ngôi mộ của cha, mẹ và con trai nằm gần nhau trên cùng một khu gò, nhưng mỗi ngôi có hố mộ riêng, không chồng lấn. Mộ người cha và người mẹ ở hai gò cạnh nhau, mộ người con đặt sát bên mộ mẹ. Đây là hình thức sơ khai của khu mộ gia tộc: các thế hệ quây quần trên một cuộc đất chung, mỗi người một chỗ đứng. Nhìn lại kết quả, ta thấy cùng một cuộc đất, ngôi mộ được bịt kín và không bị phá thì bảo tồn được, ngôi bị trộm thì gần như mất hết. Vì thế, khi bàn về "đất tốt" cho cả dòng họ, đừng quên rằng chất lượng xây dựng và sự gìn giữ của từng ngôi mộ cũng quan trọng không kém vị trí. Gia đình muốn quy hoạch nhiều ngôi trên một khu đất có thể tham khảo thư viện khu mộ gia tộc để sắp xếp lối đi, khoảng cách và thứ bậc cho hợp lý.

Bài học cho mộ phần gia đình hôm nay

Gia đình hôm nay không cần, và cũng không nên, tìm cách giữ thi thể không phân huỷ. Nhưng tinh thần "giữ cho huyệt khô, kín, ổn định" vẫn nguyên giá trị:

1. Chọn gò, tránh trũng. Ở vùng mưa nhiều như Bắc Bộ, miền Trung hay Nam Bộ Việt Nam, đặt mộ ở chỗ cao hơn xung quanh là ưu tiên đầu tiên.
2. Lớp lót chống thấm hợp lý. Khi xây mộ, nền và thành huyệt nên có lớp chống thấm, rãnh thoát nước; tránh các vật liệu độc hại.
3. Không mở mộ khi không cần. Lớp niêm phong bị phá là mộ xuống cấp nhanh. Việc cải táng nên có lý do và theo quy định địa phương.
4. Bàn thờ, bia theo thước âm phần. Kích thước bia, mộ dùng thước Lỗ Ban 38,8 cm trên phần mềm thước Lỗ Ban Liên Hoa; hướng ghi bằng la kinh sau khi đã đọc thế đất.

Hơn hai thiên niên kỷ sau ngày khâm liệm, bà Tân Truy vẫn nằm đó, trở thành chứng nhân lặng lẽ của một thời Hán xa xôi. Bí ẩn của bà không nằm ở phép màu, mà ở sự tỉ mỉ đáng kinh ngạc của những người thợ vô danh đã đào sâu, lót than, nện đất sét cho một ngôi mộ mà họ không bao giờ nghĩ có ngày sẽ được mở ra.

Ảnh bìa: 猫猫的日记本, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Bài liên quan

• Mộ Tào Tháo và Cao Lăng An Dương
• Mộ Hải Hôn Hầu ở Nam Xương
• Quách Phác và Táng Thư
• Mộ Lưu Thắng: áo ngọc Mãn Thành
• Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ · Thư viện mẫu lăng mộ

Câu hỏi thường gặp

Mã Vương Đôi ở đâu?

Mã Vương Đôi ở phía đông thành phố Trường Sa, tỉnh Hồ Nam. Ba ngôi mộ của gia đình thừa tướng nước Trường Sa Lợi Thương (hầu Đại) được khai quật trong khoảng 1972 – 1974.

Vì sao thi thể Tân Truy không phân huỷ?

Do kết hợp nhiều yếu tố: hố mộ rất sâu, lớp than củi và đất sét trắng bịt kín, nhiều lớp quan quách, môi trường thiếu ô-xy và ổn định nhiệt; mộ người chồng bị trộm phá nên thi thể không còn.

Chiếc áo lụa Mã Vương Đôi nặng bao nhiêu?

Chiếc áo đơn bằng lụa mỏng trong mộ số 1 nặng chưa đến 50 gam, là minh chứng cho kỹ thuật dệt tơ tằm thời Tây Hán.

Có nên tìm cách giữ thi thể người thân không phân huỷ?

Không cần và không nên. Điều nên học là giữ huyệt khô, kín, ổn định: chọn gò cao, chống thấm hợp lý, không mở mộ khi không cần.