Mộ Tào Tháo: truyền thuyết 72 nghi trủng và Cao Lăng An Dương

"Tào Tháo đa nghi, chết rồi vẫn còn đa nghi." Câu nói ấy theo người ta qua bao thế hệ cùng với truyền thuyết về bảy mươi hai ngôi mộ giả – thất thập nhị nghi trủng. Chuyện kể rằng khi Tào Tháo qua đời, bốn cổng thành cùng mở, bảy mươi hai cỗ quan tài cùng được khiêng ra theo các ngả khác nhau, chôn ở bảy mươi hai nơi, để không ai biết đâu là mộ thật. Hơn một nghìn năm, những kẻ trộm mộ, những nhà hiếu cổ và cả người kể chuyện đều tìm kiếm, nhưng mộ Tào Tháo vẫn như làn khói.

Rồi tháng 12 năm 2009, giới khảo cổ Trung Quốc công bố một phát hiện gây chấn động: một ngôi mộ lớn thời Đông Hán ở thôn Tây Cao Huyệt, huyện An Dương, tỉnh Hà Nam được xác định là Cao Lăng – mộ của Nguỵ Vũ Vương Tào Tháo. Thông tin lập tức gây tranh cãi dữ dội, có người tin, có người nghi ngờ, có người cho là trò dựng chuyện để làm du lịch. Hơn mười năm sau, với nhiều đợt khảo cổ tiếp theo, đa số giới nghiên cứu chấp nhận kết luận ấy, dù vẫn còn tiếng nói phản biện.

Bài thứ năm trong chuỗi "Lăng mộ Trung Quốc huyền bí" sẽ kể lại hành trình từ truyền thuyết bảy mươi hai mộ giả đến Cao Lăng An Dương, và đọc cuộc đất ấy theo Hình Pháp Liên Hoa – một ngôi mộ được chủ nhân dặn "không đắp gò, không trồng cây", nằm lặng lẽ trên một vùng đất cao ven đồng bằng.

Di lệnh của Tào Tháo: chôn đơn giản, không đắp gò

Tào Tháo mất năm 220 ở Lạc Dương, cuối thời Đông Hán, khi ông đã là Nguỵ Vương nắm quyền thực tế ở phương bắc. Theo Tam quốc chí, trước đó ông đã ban lệnh về việc an táng của mình: chọn vùng đất cao, cằn ở phía tây đền thờ Tây Môn Báo làm lăng, "dựa thế cao làm nền, không đắp gò, không trồng cây"; khi liệm dùng quần áo theo mùa, không chôn theo vàng ngọc, châu báu. Ông còn dặn các quan đang trấn giữ nơi xa không được bỏ nhiệm sở về chịu tang.

Lời di lệnh này phản ánh một xu hướng "bạc táng" (chôn giản dị) đang lên vào cuối Hán, khi các lăng mộ xa hoa đời trước đã bị đào trộm tan hoang trong loạn lạc. Chính Tào Tháo, theo một số sử liệu, cũng từng lập các chức quan chuyên đào mộ để lấy của làm quân phí – chi tiết này vẫn còn tranh cãi về độ tin cậy, nhưng đủ để thấy ông hiểu rõ số phận của những ngôi mộ chôn nhiều của.

Sau khi Tào Phi lên ngôi lập nhà Nguỵ, sử chép rằng ông đã cho phá các điện thờ trên mặt đất ở Cao Lăng, với lý do thực hiện ý nguyện tiết kiệm của cha. Kết quả là sau vài thế hệ, trên mặt đất không còn dấu tích gì rõ ràng của lăng Tào Tháo. Chính điều này, chứ không phải bảy mươi hai mộ giả, mới là lý do khiến người đời sau không tìm được mộ.

Đền Tây Môn Báo trong di lệnh thờ một vị quan thời Chiến Quốc nổi tiếng trị thuỷ ở đất Nghiệp – người đã phá tục "gả vợ cho Hà Bá" và đào kênh dẫn nước sông Chương tưới ruộng. Việc Tào Tháo chọn đất gần đền Tây Môn Báo vừa có ý nghĩa tưởng nhớ một vị quan trị thuỷ, vừa đặt lăng gần đất Nghiệp – trung tâm quyền lực của họ Tào khi đó.

Truyền thuyết bảy mươi hai nghi trủng từ đâu ra?

Trong sử liệu thời Tam Quốc và các đời gần đó, không có ghi chép nào về bảy mươi hai mộ giả. Truyền thuyết này xuất hiện muộn hơn, được lan truyền qua thơ văn đời Tống và về sau được tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa đưa vào, gắn với hình ảnh "gian hùng" của Tào Tháo. Khi tiểu thuyết phổ biến khắp nơi, chuyện bảy mươi hai mộ giả cũng thành "sự thật" trong tâm trí đại chúng.

Vậy bảy mươi hai gò đất mà người ta chỉ cho nhau xem là gì? Ở vùng Từ huyện, tỉnh Hà Bắc – gần đất Nghiệp xưa – có một quần thể gò mộ lớn, dân gian từ lâu gọi là "nghi trủng của Tào Tháo". Khảo cổ học hiện đại đã khai quật nhiều gò trong số đó và xác định phần lớn là mộ quý tộc, hoàng tộc thời Bắc triều (Đông Nguỵ, Bắc Tề) – tức là muộn hơn Tào Tháo khoảng ba thế kỷ. Truyền thuyết đã "nhận" những ngôi mộ của người khác làm mộ giả của Tào Tháo.

Vì sao truyền thuyết sống lâu?

Truyền thuyết bảy mươi hai mộ giả sống lâu vì nó hợp với tính cách nhân vật mà người đời hình dung: đa nghi, mưu mẹo, không để ai nắm được. Nó cũng hợp với một tâm lý phổ biến về mộ đế vương: càng bí ẩn càng có của. Người học phong thuỷ nên nhận ra lối nghĩ này: nhiều "bí ẩn" quanh mộ cổ không đến từ cuộc đất hay sử liệu, mà đến từ văn học và tâm lý đám đông.

Những câu chuyện "mộ dưới đáy sông"

Ngoài chuyện mộ giả, còn có những lời đồn khác: mộ Tào Tháo nằm dưới đáy sông Chương, hay dưới một hồ nước, chỉ khi nước cạn mới lộ ra. Có những truyện đời Thanh kể người bắt cá lặn xuống sông thấy cửa đá. Đây thuần là truyện kể, không có bằng chứng. Cao Lăng thực tế nằm trên đất cao, khô – đúng như di lệnh "dựa thế cao làm nền".

Cao Lăng An Dương: những gì khảo cổ tìm thấy

Ngôi mộ ở Tây Cao Huyệt bị phát hiện trong bối cảnh đã có nhiều vụ đào trộm. Năm 2008, cơ quan khảo cổ tỉnh Hà Nam tiến hành khai quật cứu hộ. Đây là một mộ lớn có mộ đạo dốc dài, nhiều gian mộ thất xây bằng gạch, quy mô tương xứng với một vị vương cuối Đông Hán. Mộ đã bị trộm nhiều lần từ thời xưa nên hiện vật còn lại không nhiều.

Tuy vậy, đội khảo cổ vẫn thu được những thứ quan trọng: một số tấm đá khắc chữ ghi tên đồ tuỳ táng, trong đó có dòng chữ thường được dịch là "Nguỵ Vũ Vương thường dùng" ghi trên đồ binh khí; hài cốt của một người đàn ông khoảng sáu mươi tuổi cùng hài cốt hai người phụ nữ; đồ gốm, đồ sắt và đồ trang sức đơn giản. Người đàn ông khoảng sáu mươi tuổi phù hợp với tuổi thọ của Tào Tháo theo sử chép. Mộ không có gò đắp và đồ tùy táng khá giản dị, khớp với di lệnh.

Hai người phụ nữ trong mộ là ai?

Sử chép rằng Biện thái hậu – vợ Tào Tháo, mẹ của Tào Phi – mất khoảng một thập kỷ sau chồng và được hợp táng vào Cao Lăng. Vì vậy, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng một trong hai bộ hài cốt nữ có thể là của bà; người còn lại là ai thì chưa có lời đáp chắc chắn. Chi tiết này lại mở ra những câu hỏi mới: mộ được mở lại để hợp táng như thế nào, có phải chính lần mở ấy để lại dấu vết mà kẻ trộm đời sau lần theo? Như mọi ngôi mộ cổ bị trộm nhiều lần, câu trả lời có lẽ sẽ không bao giờ đầy đủ. Một điều đáng nói là việc hợp táng vợ chồng trong cùng một lăng – điều ta cũng thấy ở Càn Lăng nhà Đường và Thiên Thọ Lăng của vua Gia Long ở Huế – phản ánh quan niệm "sống chung nhà, chết chung mộ" rất bền vững trong văn hoá Á Đông.

Tranh luận và kết luận

Ngay sau khi công bố, nhiều học giả nghi ngờ: tấm đá có phải giả không, có thể là mộ người khác trong họ Tào không, việc xác định quá vội vàng. Những năm sau đó, khảo cổ mở rộng ra khu lăng viên, tìm thấy dấu tích tường bao, nền kiến trúc lễ tế quanh mộ, cùng nghiên cứu sâu về hiện vật và xương cốt. Đến nay, quan điểm chính thức và của phần đông nhà khảo cổ là đây chính là Cao Lăng. Một bảo tàng đã được xây tại chỗ để trưng bày. Dù vậy, người đọc nên biết rằng đây là kết luận khảo cổ có tranh luận, không phải điều tuyệt đối.

Đọc cuộc đất Cao Lăng theo Hình Pháp

Đất Nghiệp – An Dương nằm ở rìa phía đông của dãy Thái Hành, nơi núi hạ dần ra đồng bằng Hoa Bắc. Đây cũng là vùng của Ân Khư – kinh đô cổ nhà Thương mà bài phong thuỷ Ân Khư đã phân tích. Mạch núi Thái Hành thuộc hệ "bắc long" như bài Bắc long, Yến Sơn – Thái Hành mô tả. Sông Chương chảy từ Thái Hành ra, là thuỷ lớn của vùng.

Yếu tố	Ở Cao Lăng An Dương	Nhận xét theo Hình Pháp
Long	Thái Hành hạ thành gò, đất cao ven đồng bằng	Long đã "lão", mạch thấp, thế bình dương – gò
Huyệt	Đất cao, khô, không đắp gò	"Nhân cao vi cơ": lấy thế cao tự nhiên chống ngập
Sa	Không rõ núi tả hữu; lăng viên có tường bao	Sa yếu, phải bù bằng tường và cây (nay đã mất)
Thuỷ	Sông Chương ở phía bắc, các kênh tưới cổ	Thuỷ lớn ở xa, không áp sát huyệt
Hướng	Mộ đạo quay về phía đông	Hướng theo lễ chế thời Hán, không theo một lý khí cố định

Cuộc đất Cao Lăng không có những yếu tố "đẹp như tranh" như Càn Lăng hay Minh Thập Tam Lăng. Không có chủ sơn sừng sững, không có hai đỉnh làm cổng. Nhưng nó có điều mà Hình Pháp đặt lên hàng đầu ở vùng đồng bằng: đất cao, khô, tránh được nước lũ của sông Chương – con sông nổi tiếng hay đổi dòng. Đây là lựa chọn của một người thực tế hơn là mê tín.

Điều trớ trêu là chính sự "không đắp gò, không trồng cây" – vốn để mộ khỏi bị chú ý – lại không ngăn được những kẻ trộm thời xưa. Mộ vẫn bị đào nhiều lần, có lẽ vì người địa phương vẫn biết đây là khu mộ lớn. Bí mật thật sự không nằm ở bảy mươi hai mộ giả, mà ở việc mặt đất bị san phẳng và lịch sử bị quên dần.

Bài học cho mộ phần gia đình

1. Ở đồng bằng, đất cao là quý nhất. Khi không có núi để dựa, hãy chọn chỗ đất cao hơn xung quanh, nền khô, không nằm trên đường thoát lũ. Đây là bài học trực tiếp từ di lệnh của Tào Tháo.
2. Giản dị không có nghĩa là xấu. Một ngôi mộ gọn, nền chắc, bia rõ ràng có giá trị hơn mộ ốp đá cầu kỳ trên nền yếu.
3. Bù sa bằng cây và tường thấp. Đất bằng không có gò tả hữu thì trồng cây, xây tường thấp hai bên để che gió, nhưng không áp sát mộ.
4. Ghi chép để con cháu không phải "tìm mộ". Câu chuyện mộ Tào Tháo bị lãng quên nhắc ta lưu giữ sơ đồ, toạ độ, ảnh chụp khu mộ – điều rất dễ làm hôm nay.
5. Đo và định hướng có căn cứ. Dùng thước Lỗ Ban âm phần 38,8 cm trên phần mềm thước Lỗ Ban Liên Hoa và la kinh web ghi toạ hướng sau khi đã đọc hình thế.

Bảy mươi hai mộ giả có lẽ chưa bao giờ tồn tại. Nhưng truyền thuyết ấy vẫn có sức sống, vì nó chạm tới nỗi sợ và trí tò mò của con người về cái chết của một nhân vật lớn. Còn ngôi mộ thật ở An Dương thì kể một câu chuyện khác, giản dị hơn mà sâu sắc hơn: một người từng nhìn thấy quá nhiều lăng mộ bị đào phá đã chọn ra đi nhẹ nhàng, trên một gò đất cao, không dấu vết.

Ảnh bìa: Windmemories, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Bài liên quan

• Mã Vương Đôi: bí ẩn Tân Truy phu nhân
• Phong thuỷ Ân Khư: kinh đô nhà Thương
• Lăng mộ đế vương và tầm long điểm huyệt: Minh, Thanh
• Mộ Gia Cát Lượng: dựa núi làm mồ
• Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ · Thư viện mẫu lăng mộ

Câu hỏi thường gặp

Có thật Tào Tháo có 72 mộ giả không?

Không có sử liệu thời Tam Quốc nào ghi chuyện này. Truyền thuyết xuất hiện muộn, phổ biến qua thơ văn đời Tống và tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa. Nhiều gò ở Từ huyện được xác định là mộ thời Bắc triều.

Mộ Tào Tháo được tìm thấy ở đâu?

Ở thôn Tây Cao Huyệt, huyện An Dương, tỉnh Hà Nam; khai quật cứu hộ từ năm 2008 và công bố tháng 12 năm 2009 là Cao Lăng của Nguỵ Vũ Vương Tào Tháo.

Kết luận Cao Lăng có chắc chắn không?

Phần đông giới khảo cổ và quan điểm chính thức chấp nhận, dựa trên quy mô mộ, tấm đá khắc chữ, hài cốt nam khoảng 60 tuổi và dấu tích lăng viên; tuy vậy vẫn còn ý kiến phản biện.

Di lệnh của Tào Tháo dạy gì cho mộ đồng bằng?

Chọn đất cao, khô, không nằm trên đường lũ; làm mộ giản dị, không chôn của quý; bù sa bằng cây và tường thấp.