Phong thủy Ân Khư: kinh đô nhà Thương và quan niệm chọn đất thời cổ

Trước khi có la kinh, trước khi có Táng Thư hay Hám Long Kinh, người Trung Hoa cổ đã phải trả lời một câu hỏi rất thực tế: đặt kinh đô ở đâu? Ân Khư – phế tích kinh đô cuối cùng của nhà Thương ở An Dương, Hà Nam – là nơi lưu giữ những dấu vết sớm nhất và đáng tin cậy nhất cho câu hỏi đó. Ở đây, khảo cổ học đã tìm thấy nền cung điện, khu lăng mộ vương thất và hàng vạn mảnh giáp cốt khắc chữ – trong đó có cả những lời bói về việc dựng ấp, xây nhà.

Bài này đọc phong thuỷ Ân Khư theo cách thận trọng nhất: dựa trên những gì khảo cổ đã chứng minh, đối chiếu với vài câu kinh điển cổ về chọn đất, và tách bạch rõ ràng với những lời gán ghép của đời sau. Đây là bài "gốc rễ" của chuỗi Phong Thuỷ Kinh Thành: muốn hiểu Trường An, Bắc Kinh, cần biết người xưa bắt đầu từ đâu.

Ân Khư là gì và được phát hiện thế nào

Theo sử truyền thống, vua Bàn Canh nhà Thương dời đô về đất Ân, và từ đó nhà Thương còn được gọi là nhà Ân. Kinh đô này tồn tại đến khi nhà Thương bị nhà Chu thay thế, rồi bị bỏ hoang thành gò đống – "khư" nghĩa là gò hoang, phế tích. Thiên Bàn Canh trong Thượng Thư còn ghi lời vua thuyết phục dân chúng chấp nhận dời đô – một trong những văn bản sớm nhất nói về việc chuyển kinh đô.

Ân Khư được thế giới biết đến từ cuối thế kỷ XIX, khi các học giả nhận ra những mảnh "long cốt" bán làm thuốc thực ra là xương thú, mai rùa có khắc chữ cổ – giáp cốt văn. Dò theo nguồn gốc, người ta tìm đến làng Tiểu Đồn ở An Dương. Từ thập niên 1920, các cuộc khai quật khoa học quy mô lớn bắt đầu và kéo dài qua nhiều thế hệ. Năm 2006, Ân Khư được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới.

Thế đất Ân Khư: khúc sông Hoàn ôm khu cung điện

Ân Khư nằm hai bên bờ sông Hoàn (Hoàn Hà), một nhánh sông nhỏ chảy qua vùng đồng bằng phía đông chân núi Thái Hành. Các phát hiện khảo cổ cho thấy bố cục chính như sau:

• Khu cung điện – tông miếu ở bờ nam, nơi sông Hoàn uốn một khúc lớn. Dòng sông bao lấy khu này ở phía bắc và phía đông; ở phía tây và phía nam, người Thương đào một con hào lớn để khép kín vòng bảo vệ.
• Khu lăng mộ vương thất ở bờ bắc, trên vùng đất cao hơn, tách biệt hẳn khỏi nơi ở của người sống.
• Các khu dân cư, xưởng thủ công (đúc đồng, làm xương, làm gốm) rải rác xung quanh.

Đọc bằng ngôn ngữ Hình Pháp đời sau, đây là một bố cục rất "chuẩn": khu ở của vua nằm trong lòng khúc sông ôm – bờ ôm chứ không phải bờ bị xói; nước bao quanh làm hào thiên nhiên; phía tây có dãy Thái Hành xa xa làm thế dựa; người sống ở bờ nam ấm áp, người chết ở bờ bắc cao ráo. Điều đáng chú ý là người Thương chưa có lý thuyết phong thuỷ thành văn, nhưng họ đã chọn đất theo những nguyên tắc mà về sau được hệ thống hoá thành Hình Pháp. Nguyên lý về bốn yếu tố này được trình bày trong bài Long – huyệt – sa – thuỷ.

Nền cung điện và hướng nam: những dấu vết đầu tiên

Ở khu Tiểu Đồn, khảo cổ học phát hiện hàng chục nền móng kiến trúc lớn bằng đất nện (hang thổ) – kỹ thuật đầm từng lớp đất mỏng cho thật chắc. Các nền này sắp xếp thành nhóm, nhiều nền có trục chính gần hướng bắc – nam, cửa mở về phía nam, có sân ở giữa. Một số nhà nghiên cứu nhận ra trong đó dạng sơ khai của bố cục "sân trong – nhà chính quay nam" mà kiến trúc cung điện Trung Hoa duy trì suốt ba nghìn năm.

Vì sao quay về nam? Câu trả lời trước hết là khí hậu: ở vùng Hoa Bắc, quay nam là đón nắng mùa đông, tránh gió lạnh phương bắc. Đây là "lý" nằm dưới mọi "khí": phong thuỷ tốt trước hết là nơi ở tốt cho con người. Về sau, quay nam còn mang ý nghĩa lễ nghi – "thánh nhân nam diện nhi thính thiên hạ", bậc thánh quay mặt về nam để nghe việc thiên hạ – nhưng gốc rễ vẫn là nắng và gió.

Dưới nền nhiều công trình, khảo cổ học còn tìm thấy các hố tế lễ khi khởi công, đặt móng, dựng cửa. Đây là dấu vết của nghi lễ xây dựng thời cổ, phản ánh niềm tin của người Thương vào thần linh và tổ tiên. Phong thuỷ Liên Hoa ghi nhận đó là một phần lịch sử văn hoá, và nhấn mạnh rằng ngày nay mọi nghi lễ động thổ chỉ nên mang ý nghĩa tâm linh – tưởng niệm, không có chuyện "trấn yểm" bằng vật hiến.

Giáp cốt văn: bói trước khi dựng ấp

Người Thương bói cho gần như mọi việc lớn: tế lễ, chiến tranh, săn bắn, mùa màng, thời tiết – và cả việc dựng ấp, xây nhà. Cách bói là khoan, đốt mai rùa hoặc xương bả vai trâu bò, đọc vết nứt, rồi khắc câu hỏi và kết quả lên đó. Trong kho giáp cốt văn có những câu hỏi có nên "tác ấp" – dựng thành ấp – ở một nơi nào đó hay không.

Đây là điểm cần đọc thật tỉnh táo. Bói giáp cốt không phải phong thuỷ, càng không phải Hình Pháp. Nó là hỏi ý thần linh và tổ tiên. Nhưng nó cho thấy một thực tế: việc chọn nơi ở đã được coi là quyết định hệ trọng, phải được cân nhắc nghiêm túc. Qua nhiều thế kỷ, cách cân nhắc ấy dần chuyển từ "hỏi thần" sang "xem đất" – quan sát núi, nước, nắng, gió. Hành trình từ bói toán đến khảo sát là hành trình mà Phong thuỷ Liên Hoa muốn người học hiểu rõ.

Từ Ân Khư đến Kinh Thi: những dòng chữ đầu tiên về xem đất

Bước chuyển "từ hỏi thần sang xem đất" thấy rõ trong Kinh Thi, tập thơ cổ có nhiều bài thời Chu. Bài Công Lưu kể việc tổ tiên nhà Chu dẫn dân di cư, lên đồi xuống bãi, đo bóng mặt trời, "xem âm dương" của sườn núi, "ngắm dòng suối chảy" rồi mới định chỗ ở. Bài Định chi phương trung nói việc dựng cung khi sao Định ở giữa trời, dùng bóng nắng để định hướng. Đây được nhiều nhà nghiên cứu coi là những ghi chép sớm nhất về kỹ thuật chọn đất.

Hãy để ý ba động từ: đo bóng nắng (định hướng), xem âm dương (sườn nắng – sườn râm), ngắm dòng nước (nguồn nước, hướng chảy). Đó gần như chính xác là những gì người làm Hình Pháp vẫn làm ngày nay khi khảo sát thực địa: xác định hướng, xem nắng gió, xem thuỷ. Về cách khảo sát long mạch trên bản đồ và thực địa, đọc bài Xem long mạch trên bản đồ và thực địa.

Khu lăng mộ vương thất: âm trạch tách khỏi dương trạch

Ở bờ bắc sông Hoàn, tại khu Tây Bắc Cương, khảo cổ học tìm thấy các đại mộ của vua Thương với hành lang mộ đạo dài, nhiều hố chôn theo xe ngựa, đồ đồng. Mộ của Phụ Hảo – một vương hậu kiêm tướng lĩnh nổi tiếng – được tìm thấy gần khu cung điện vào thập niên 1970, còn nguyên vẹn với rất nhiều đồ đồng, ngọc. Hố xe ngựa thời Thương ở Ân Khư cho thấy trình độ chế tác và nghi lễ của thời kỳ này.

Điều đáng học là sự phân khu rõ ràng: người sống ở một bờ, người chết ở bờ bên kia, có dòng sông ngăn cách. Âm trạch đặt ở đất cao, khô, xa nơi ở. Nguyên tắc này đến nay vẫn đúng với quy hoạch nghĩa trang hiện đại: tách khỏi khu dân cư, chọn đất cao ráo, không ngập, không ảnh hưởng nguồn nước sinh hoạt. Đọc thêm bài Quy hoạch nghĩa trang dòng họ và bài Lăng mộ đế vương và tầm long điểm huyệt để thấy nguyên tắc ấy phát triển thế nào qua các triều đại.

Bài học từ Ân Khư

Phát hiện ở Ân Khư	Cách đọc Hình Pháp	Ứng dụng hôm nay
Cung điện trong khúc sông Hoàn	Bờ ôm, nước bao làm hào	Đất ven sông: chọn bờ lõm (bờ bồi), tránh bờ xói
Nền đất nện, nhà quay nam	Toạ thực, đón nắng tránh gió bắc	Nền chắc, phòng chính hướng nắng gió tốt
Bói giáp cốt trước khi dựng ấp	Chưa phải phong thuỷ; là nghi lễ	Quyết định chọn đất dựa vào khảo sát, không dựa vào bói
Lăng mộ ở bờ bắc, tách khu ở	Phân âm – dương trạch	Nghĩa trang xa khu ở, đất cao, không ngập
Kinh Thi: đo bóng, xem âm dương, ngắm nước	Ba bước khảo sát gốc	Định hướng – xem nắng gió – xem thuỷ khi khảo sát đất

Ân Khư cho thấy phong thuỷ không bắt đầu từ huyền bí mà từ nhu cầu sống còn: chỗ ở an toàn, đủ nước, đủ nắng, tránh lũ. Mọi lý thuyết đời sau – kể cả những sách được gán cho các bậc thánh hiền như Hoàng Đế Trạch Kinh – đều phải được kiểm chứng lại bằng những nguyên tắc giản dị ấy.

Ảnh bìa: khu bảo tàng di chỉ Ân Khư, An Dương. Ảnh: xiquinhosilva, CC BY 2.0, Wikimedia Commons.

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

Bài liên quan

• Kinh điển long mạch: hệ thống Táng Thư, Hám Long Kinh và cửu tinh
• Phục Hy và Hà Đồ – Bát Quái: Tổ của Dịch học và phong thuỷ
• Phong thuỷ Lạc Dương: "trung tâm thiên hạ" qua các triều đại
• Chuyên mục Phong Thuỷ Kinh Thành – toàn bộ chuỗi bài về các kinh đô cổ.

Câu hỏi thường gặp

Ân Khư ở đâu?

Ân Khư nằm ở thành phố An Dương, tỉnh Hà Nam, hai bên bờ sông Hoàn. Đây là phế tích kinh đô cuối cùng của nhà Thương, được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 2006.

Người Thương đã biết phong thuỷ chưa?

Chưa có lý thuyết phong thuỷ thành văn. Nhưng cách họ đặt cung điện trong khúc sông ôm, quay về nam, tách lăng mộ sang bờ bên kia cho thấy những nguyên tắc chọn đất mà đời sau hệ thống hoá thành Hình Pháp.

Bói giáp cốt có phải là phong thuỷ không?

Không. Bói giáp cốt là hỏi ý thần linh, tổ tiên. Phong thuỷ Hình Pháp dựa trên quan sát núi, nước, nắng, gió.

Kinh Thi nói gì về việc chọn đất?

Bài Công Lưu kể việc đo bóng mặt trời, xem sườn nắng sườn râm và ngắm dòng suối trước khi định cư – những ghi chép sớm nhất về khảo sát đất ở.