Ở nhiều làng quê, mộ phần của một dòng họ nằm rải rác: ngôi thì giữa ruộng, ngôi thì ven đồi, có ngôi đã mất dấu. Khi con cháu đông lên, đời sống khá hơn, nhiều họ tộc bàn đến chuyện quy hoạch nghĩa trang dòng họ: quy tập mộ về một nơi, sắp xếp theo thế thứ, có lối đi, có nơi hành lễ, để đời sau dễ chăm sóc và thờ phụng. Đây là việc lớn, liên quan đến nhiều chi, nhiều nhà, nên cần làm có trình tự. Bài viết này đi từ khâu tổ chức trong họ, chọn đất, quy tập mộ cũ đến bố cục và quản lý lâu dài.
Nền tảng về nguyên lý âm trạch có trong bài trụ cột Phong thủy mộ phần: nguyên lý âm trạch theo Hình Pháp Liên Hoa. Phần kỹ thuật bố trí trục, hàng mộ và cây xanh được trình bày chi tiết trong bài quy hoạch khu mộ gia tộc theo phong thủy. Bài dưới đây tập trung vào cách một dòng họ cùng nhau làm việc này.
Vì sao nên quy hoạch nghĩa trang dòng họ
Quy tập và quy hoạch mộ phần mang lại nhiều lợi ích, cả về tâm linh lẫn thực tế:
- Giữ được dấu tích tổ tiên: mộ rải rác dễ bị lấn chiếm, ngập nước, mất bia; đưa về một nơi giúp ghi chép rõ ràng.
- Thuận tiện thăm viếng, tảo mộ: con cháu ở xa về chỉ cần đến một nơi, các ngày giỗ chạp, thanh minh dễ tổ chức chung.
- Thể hiện thứ bậc và sự đoàn kết: mộ được sắp theo đời, theo chi, giúp con cháu hiểu gốc gác.
- Có điều kiện chọn đất tốt: thay vì mỗi nhà tự chọn, cả họ cùng xem một cuộc đất có hình thế, hướng và thủy khẩu phù hợp.
Tuy vậy, việc động đến mộ phần là việc hệ trọng trong quan niệm truyền thống. Làm vội, làm thiếu đồng thuận có thể gây bất hòa trong họ, thậm chí khiến người trong họ lo lắng kéo dài. Vì vậy phần tổ chức quan trọng không kém phần kỹ thuật.
Bước 1: Tổ chức trong dòng họ
Trước khi nói đến đất và hướng, dòng họ cần thống nhất với nhau. Các việc thường làm:
- Họp họ: trưởng họ cùng đại diện các chi bàn chủ trương, lý do, phạm vi quy tập (toàn họ hay một ngành).
- Lập ban phụ trách: gồm người có uy tín, người hiểu việc xây dựng, người lo tài chính, người ghi chép.
- Lập danh sách mộ: ghi tên, đời, chi, vị trí hiện tại, tình trạng (đã cải táng hay chưa), người thân trực tiếp còn sống.
- Thống nhất quy ước: nguyên tắc sắp xếp, đóng góp, quản lý, cách xử lý các trường hợp đặc biệt như mộ chưa rõ danh tính, mộ người con gái đã xuất giá, mộ dâu, rể.
- Hỏi ý kiến từng gia đình có mộ: không nên ép những nhà chưa muốn di dời; có thể để họ tham gia ở giai đoạn sau.
Biên bản họp và danh sách mộ nên lưu thành văn bản, có chữ ký đại diện các chi. Đây là căn cứ để làm việc với chính quyền địa phương và tránh tranh chấp về sau.
Lưu ý về thủ tục
Việc sử dụng đất làm nghĩa trang, di dời và quy tập mộ phải tuân theo quy định của địa phương. Dòng họ nên liên hệ chính quyền xã, phường từ sớm để biết khu đất dự định có được phép làm nghĩa trang không, thủ tục di dời cần những giấy tờ gì. Đừng xây trước rồi mới hỏi, vì có thể phải dỡ bỏ.
Bước 2: Chọn đất cho nghĩa trang dòng họ
Có hai hướng phổ biến: dùng đất riêng của dòng họ (nếu được phép) hoặc xin một khu riêng trong nghĩa trang chung của địa phương. Dù theo hướng nào, việc xem đất vẫn dựa trên các yếu tố của âm trạch:
- Thế đất: có chỗ dựa phía sau, hai bên có che chắn, phía trước thoáng, không bị đường lớn đâm thẳng vào.
- Thủy: đất khô ráo, không ngập úng, không có mạch nước ngầm cao; dòng nước xung quanh nên uốn lượn, không chảy xiết thẳng đi.
- Chất đất: đất chắc, màu sắc tươi, không phải đất đầm lầy hay đất lấp phế thải.
- Diện tích dự phòng: đủ chỗ cho các đời sau, không chỉ đủ cho số mộ hiện có.
- Đường vào: con cháu đi lại được quanh năm, xe chở vật liệu vào được khi thi công.
Quy trình khảo sát một cuộc đất âm trạch được trình bày trong bài quy trình khảo sát cuộc đất. Việc định tọa hướng cho cả khu và từng mộ xem thêm bài tọa hướng mộ phần.
Bước 3: Bố cục tổng thể
Bố cục nghĩa trang dòng họ thường được thiết kế theo một trục chính, với mộ thủy tổ hoặc mộ tổ chung ở vị trí trang trọng nhất. Các nguyên tắc chung:
- Mộ tổ ở vị trí cao và trung tâm của trục, phía sau có điểm tựa.
- Các đời sau xếp theo thứ tự từ trên xuống hoặc từ trong ra ngoài; các chi xếp hai bên theo quy ước của họ.
- Có sân hành lễ trước mộ tổ hoặc trước nhà bia, đủ chỗ cho con cháu tập trung ngày giỗ, thanh minh.
- Lối đi rõ ràng giữa các hàng mộ, không phải bước qua mộ khác.
- Thoát nước tốt: rãnh thoát quanh khu, nền mộ cao hơn lối đi.
- Cây xanh và tường rào vừa che chắn gió vừa tạo không gian trang nghiêm, tránh cây rễ ăn sâu sát mộ.
Nên vẽ tổng mặt bằng trước khi thi công, đánh số từng vị trí mộ, kể cả các vị trí để trống cho đời sau. Bản vẽ này cùng danh sách mộ là hồ sơ gốc của nghĩa trang dòng họ.
Bước 4: Quy tập mộ cũ
Quy tập là phần nhạy cảm nhất. Một vài điểm cần lưu ý:
- Chọn ngày giờ: việc bốc mộ, cải táng và an táng lại cần chọn ngày hợp với tuổi người đã khuất và người đứng chủ lễ. Xem bài chọn ngày giờ an táng.
- Thời gian cải táng: theo tập quán, mộ hung táng thường được cải táng sau ba năm trở lên; những mộ chưa đủ thời gian nên để lại, chờ đợt sau.
- Không làm dồn một lúc: có thể chia đợt theo chi hoặc theo khu vực mộ cũ, vừa đỡ áp lực tài chính vừa có thời gian rút kinh nghiệm.
- Ghi chép từng mộ: tên, ngày cải táng, vị trí mới, người chứng kiến.
Quy trình và kiêng kỵ khi cải táng được trình bày trong bài cải táng, sang cát.
Bước 5: Xây dựng và tài chính
Chi phí xây nghĩa trang dòng họ thay đổi rất nhiều tùy diện tích, vật liệu, số mộ và địa hình, nên không có con số chung. Dòng họ nên:
- Lập dự toán theo hạng mục: san nền, kè, thoát nước, lối đi, sân lễ, nhà bia, mộ tổ, mộ các đời, cây xanh, tường rào.
- Công khai các khoản đóng góp và chi tiêu, có sổ sách rõ ràng.
- Ưu tiên làm trước phần hạ tầng (nền, thoát nước, lối đi, mộ tổ), phần trang trí làm dần.
- Chọn vật liệu bền, dễ bảo trì; đá tự nhiên, gạch nung là những vật liệu thường dùng.
Bước 6: Quản lý lâu dài
Một nghĩa trang dòng họ chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chăm sóc qua nhiều đời. Nên có quy chế quản lý đơn giản: ai giữ sổ, ai trông coi, quỹ duy tu, lịch tảo mộ chung, cách bổ sung mộ mới. Những việc gia đình cần làm để giữ âm trạch yên ổn được tổng hợp trong bài phong thủy âm trạch cho gia đình: những việc cần làm.
Những sai lầm thường gặp
- Chọn đất theo thuận tiện trước mắt mà bỏ qua chuyện ngập nước, đường vào và diện tích dự phòng.
- Không thống nhất trong họ trước khi làm, dẫn đến các chi bất hòa.
- Xây trước, xin phép sau.
- Quy tập dồn dập trong một thời gian ngắn, không chọn ngày.
- Xây mộ quá cao, quá đồ sộ làm khu mộ nặng nề, khó thoát nước.
- Không lưu hồ sơ, vài chục năm sau con cháu không biết mộ nào của ai.
Khi nào nên mời người có chuyên môn
Khảo sát cuộc đất, định trục và tọa hướng cho cả khu, chọn ngày quy tập là những việc nên có người có chuyên môn âm trạch tham gia. Phong Thuỷ Liên Hoa nhận khảo sát, quy hoạch và chọn ngày cho nghĩa trang dòng họ. Văn phòng Hà Nội ở Long Biên, điện thoại 0917 798 886; văn phòng TP.HCM liên hệ 0988 964 636. Dòng họ cũng có thể gửi thông tin qua trang Liên hệ.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La kinh web: đo sơ bộ hướng khu đất ngay trên điện thoại.
- Vẽ Mặt Bằng Liên Hoa 2D – 3D: vẽ tổng mặt bằng, đánh số vị trí mộ.
- App Lập Cục Pháp: đặt la kinh lên mặt bằng khu mộ để xem trục và các cung.
Câu hỏi thường gặp về quy hoạch nghĩa trang dòng họ
Nghĩa trang dòng họ nên bắt đầu từ việc gì?
Từ họp họ và lập danh sách mộ. Khi các chi đã thống nhất chủ trương và quy ước, mới chuyển sang chọn đất, xin phép và khảo sát.
Mộ tổ nên đặt ở vị trí nào trong nghĩa trang dòng họ?
Ở vị trí cao, trung tâm của trục chính, phía sau có chỗ dựa, phía trước có sân hành lễ. Các đời sau xếp theo thứ tự quanh mộ tổ.
Có nên quy tập tất cả mộ trong một đợt?
Không nên. Nên chia đợt theo chi hoặc khu vực, chọn ngày cho từng đợt, và để lại những mộ chưa đủ thời gian cải táng.
Mộ chưa rõ danh tính có đưa vào nghĩa trang dòng họ không?
Tùy quy ước của họ. Nhiều dòng họ dành một khu riêng cho các mộ chưa xác định, ghi chép rõ nguồn gốc nơi quy tập.
Xây nghĩa trang dòng họ có cần xin phép không?
Có. Việc dùng đất làm nghĩa trang và di dời mộ phải theo quy định của địa phương, nên làm việc với chính quyền xã, phường trước khi xây.
