Hai chữ “phong thuỷ” mà ngày nay ai cũng dùng có một “giấy khai sinh” khá rõ ràng: một câu văn trong Táng Thư, cuốn sách mang tên Quách Phác – học giả đời Đông Tấn. Câu ấy nói rằng khí gặp gió thì tan, gặp nước giới hạn thì dừng; người xưa làm cho khí tụ lại không tan, đi mà có chỗ dừng, nên gọi là phong thuỷ.
Khác với Phục Hy hay Hoàng Đế, Quách Phác là người có thật, có truyện riêng trong Tấn thư, có tác phẩm học thuật được lưu truyền đến nay. Nhưng xung quanh ông cũng là cả một lớp truyền thuyết thần bí, và chính cuốn Táng Thư thì giới nghiên cứu vẫn tranh luận về tác giả. Bài này đặt từng phần vào đúng chỗ: sử liệu, dã sử – truyền thuyết, và văn bản.
Đây là bài thứ ba trong loạt Tổ Sư Phong Thuỷ của Phong Thuỷ Liên Hoa, nối tiếp bài về Phục Hy và Hà Đồ – Bát Quái và Hoàng Đế Trạch Kinh.
Quách Phác trong sử ký: một học giả thật
Quách Phác (276–324), tự Cảnh Thuần, người Văn Hỷ, quận Hà Đông (nay thuộc tỉnh Sơn Tây). Tấn thư có truyện riêng về ông. Theo đó, ông là người học rộng, giỏi văn chương, đặc biệt nổi tiếng về bói toán và thuật số. Về mặt học thuật chính thống, Quách Phác để lại những công trình chú giải rất có giá trị: chú “Nhĩ Nhã” (bộ từ điển cổ), chú “Sơn Hải Kinh”, “Phương Ngôn”, “Mục Thiên Tử truyện”, cùng nhiều bài phú và thơ du tiên.
Cuối đời, ông làm việc dưới quyền đại tướng Vương Đôn. Khi Vương Đôn mưu khởi binh, Quách Phác bói và nói việc không thành; theo Tấn thư, ông bị Vương Đôn giết năm 324. Về sau triều Tấn truy tặng chức tước cho ông. Đây là những dữ kiện có ghi chép, không phải truyền thuyết.
Điều quan trọng cho người học phong thuỷ: Quách Phác trước hết là một nhà ngữ văn và bác vật học. Ông chú giải tên núi, tên sông, tên cây cỏ, chim muông – tức là ông có thói quen quan sát và gọi tên thế giới tự nhiên rất tỉ mỉ. Tư chất ấy giải thích vì sao đời sau gán cho ông một cuốn sách về đọc địa hình.
Những câu chuyện Tấn thư kể về Quách Phác và đất đai
Tấn thư chép rằng thuở trẻ, Quách Phác theo học một người họ Quách ở Hà Đông giỏi bói toán, được trao “Thanh nang trung thư” chín quyển – sách đựng trong túi vải xanh. Về sau, học trò của ông là Triệu Tái lấy trộm sách nhưng chưa kịp đọc thì sách đã bị lửa thiêu. Từ câu chuyện này mà đời sau gọi thuật địa lý là “thuật Thanh Nang”, và nhiều sách phong thuỷ về sau mang tên Thanh Nang.
Một chuyện khác cũng do Tấn thư chép, rất đáng để người làm âm phần suy ngẫm: khi mẹ mất, Quách Phác chọn đất táng ở Kỳ Dương, cách nước chỉ khoảng trăm bước. Người ta chê gần nước quá, ông nói nơi đó rồi sẽ thành đất liền. Về sau phù sa bồi lên, cách mộ mấy chục dặm đều thành ruộng dâu.
Đọc câu chuyện bằng con mắt chuyên môn, ta thấy một điều thú vị: Quách Phác không “phán” theo phép màu, mà đọc động lực của dòng nước – nơi nào bồi, nơi nào lở. Một đoạn sông đang bồi thì đất sẽ tiến ra; đặt mộ ở mép bồi là đón khí đang “đến”, không phải khí đang “đi”. Đây đúng là tinh thần thuỷ pháp của Hình Pháp: xem nước đến hay nước đi, ôm hay xói.
Phần nên gọi là truyền thuyết
- Những chuyện Quách Phác sai khiến quỷ thần, biến đậu đỏ thành người áo đỏ để lấy người hầu… có trong các truyện chí quái và một phần trong Tấn thư, nhưng thuộc loại kỳ văn, không nên dùng làm căn cứ học thuật.
- Truyền thuyết địa phương ở Ôn Châu (Chiết Giang) kể Quách Phác chọn đất và vạch hình thành theo chòm Bắc Đẩu – cần gọi là “tương truyền”.
- Ở Trấn Giang, dân gian chỉ một gò đá giữa sông gần núi Kim Sơn là “mộ Quách Phác” – cũng là truyền thuyết, không phải mộ được khảo cổ xác nhận.
Táng Thư: văn bản, tác giả và câu định nghĩa “phong thuỷ”
Táng Thư (còn gọi Táng Kinh) là một sách ngắn bàn về táng mộ – âm trạch. Sách được thu vào Tứ khố toàn thư với ghi chú “bản cũ đề là Quách Phác đời Tấn soạn”. Các nhà biên soạn Tứ khố đã nghi ngờ điều này, vì trong các thư mục đời Tấn – Tuỳ – Đường không thấy nhắc tới Táng Thư dưới tên Quách Phác; văn bản lưu truyền có nhiều lớp thêm thắt. Đời Nguyên, Ngô Trừng từng chỉnh lý, chia sách thành nội thiên, ngoại thiên và tạp thiên.
Vậy nên nói chính xác: Táng Thư là sách mang tên Quách Phác, có thể chứa những tư tưởng lưu truyền từ thời Tấn – Nam Bắc triều, nhưng văn bản hiện còn đã được người đời sau biên tập nhiều. Giá trị của nó không nằm ở tên tác giả mà ở những mệnh đề nền tảng mà mọi trường phái về sau đều thừa nhận.
Ba mệnh đề cốt lõi
| Mệnh đề (đọc âm Hán Việt) | Nghĩa | Hệ quả cho Hình Pháp |
|---|---|---|
| Táng giả, thừa sinh khí dã | Táng là nương vào sinh khí | Mục tiêu là tìm chỗ khí sống, không phải chỗ đẹp mắt |
| Khí thừa phong tắc tán, giới thuỷ tắc chỉ | Khí gặp gió thì tan, gặp nước giới hạn thì dừng | Cần sa che gió (tàng phong) và thuỷ giới hạn (đắc thuỷ) |
| Phong thuỷ chi pháp, đắc thuỷ vi thượng, tàng phong thứ chi | Phép phong thuỷ: được nước là trên hết, giữ gió là thứ hai | Thuỷ là tiêu chí hàng đầu khi chọn huyệt |
Câu thứ hai chính là định nghĩa của từ “phong thuỷ”: người xưa làm cho khí tụ lại không tan, đi mà có chỗ dừng, nên gọi là phong thuỷ. Như vậy “phong thuỷ” không phải là “gió và nước” theo nghĩa thời tiết, mà là hai điều kiện để khí tụ: chắn gió và giới hạn bằng nước.
Đọc Táng Thư bằng Hình Pháp Liên Hoa: long – huyệt – sa – thuỷ
Hình Pháp Liên Hoa tổ chức việc xem đất theo bốn yếu tố long, huyệt, sa, thuỷ. Táng Thư tuy viết rất cô đọng nhưng đã có đủ mầm mống của cả bốn.
Long: khí đi theo mạch đất
Táng Thư nói khí đi trong lòng đất, theo thế đất mà chảy, theo hình đất mà dừng. Đó là ý niệm long mạch: dãy núi, dải gò là đường đi của khí. Người học có thể đối chiếu với bài Xem long mạch là gì để thấy cách nhận biết thực địa.
Huyệt: nơi khí dừng
“Giới thuỷ tắc chỉ” – khí dừng khi gặp nước giới hạn. Huyệt vì vậy thường ở chỗ mạch đất chạm tới vùng thuỷ tụ, chỗ đất chuyển từ dốc sang bằng, có “đầu” mà không “đứt”. Cách nhận các dạng huyệt được trình bày kỹ trong bài Tầm long: phép điểm huyệt và bốn dạng huyệt.
Sa: chắn gió để khí không tan
“Khí thừa phong tắc tán” – nên huyệt cần được bao bởi các núi đồi, gò đống hai bên và phía sau (thanh long, bạch hổ, huyền vũ) và có án sơn phía trước. Đây là phần “tàng phong”. Nhưng Táng Thư cũng nói rõ tàng phong chỉ là thứ yếu so với đắc thuỷ.
Thuỷ: tiêu chí hàng đầu
“Đắc thuỷ vi thượng” – đây là câu mà nhiều người học bỏ qua. Trong thực hành, rất nhiều thế đất có núi đẹp nhưng thuỷ đi thẳng, thuỷ xói, thuỷ cắt ngang – những đất ấy Hình Pháp không đánh giá cao. Ngược lại, một gò đất thấp mà có dòng nước uốn ôm, minh đường tụ nước thì giá trị lớn hơn nhiều. Bài Thuỷ pháp Loan Đầu: hình nước phân tích rõ các dạng thuỷ.
Từ âm trạch đến nhà ở: dùng Táng Thư hôm nay
Táng Thư viết cho mộ phần, nhưng nguyên lý “tàng phong – đắc thuỷ” áp dụng trọn vẹn cho nhà ở. Với một căn nhà phố, “gió” là luồng gió lùa thẳng từ cửa trước ra cửa sau, từ hành lang dài đâm thẳng vào nhà; “nước” là dòng người, dòng xe trước cửa và cách thoát nước quanh nhà. Một vài ứng dụng cụ thể:
- Tránh cửa trước – cửa sau thẳng hàng làm khí xuyên qua không dừng; dùng bình phong, vách lửng hoặc lệch trục cửa.
- Minh đường (khoảng sân, phòng khách đầu nhà) cần đủ rộng để khí “dừng” trước khi vào sâu.
- Dòng đường trước nhà nên “ôm” (nhà ở phía lòng cung đường cong) hơn là “phản” (nhà ở phía lưng cung).
- Với đất mộ: cao ráo, không đọng nước trong huyệt, nhưng phía trước có thuỷ tụ hoặc ruộng thấp làm minh đường; kích thước mộ đo theo thước Lỗ Ban 38,8 cm (âm phần).
Những điều này nghe đơn giản, nhưng chính là cốt lõi mà Phong Thuỷ Liên Hoa vẫn dạy: Hình Pháp là gốc, còn mọi phép lý khí, vật phẩm chỉ là điều chỉnh tinh sau khi hình thế đã ổn.
Quách Phác trong mạch truyền thừa phong thuỷ
Nếu Phục Hy và Hoàng Đế là những biểu tượng khởi nguồn, thì Quách Phác là mốc đầu tiên mà người học có thể chạm vào bằng sử liệu: một con người có năm sinh, năm mất, có truyện trong chính sử, có tác phẩm chú giải còn lưu đến nay. Từ mốc ấy, phong thuỷ dần trở thành một môn có thuật ngữ riêng: sinh khí, tàng phong, đắc thuỷ, long, huyệt.
Khoảng năm trăm năm sau, cuối đời Đường, Dương Quân Tùng ở Giang Tây phát triển những mệnh đề cô đọng của Táng Thư thành cả một hệ thống nhận diện thế núi trong Hám Long Kinh, Nghi Long Kinh – nền móng của phái Hình Pháp – Loan Đầu. Đời Minh – Thanh, Tưởng Đại Hồng chú giải lại các kinh Thanh Nang, mở đường cho Tam Nguyên Huyền Không. Ở Việt Nam, các sách mang tên Tả Ao cũng dùng lại những khái niệm long – huyệt – sa – thuỷ bằng tiếng Việt văn vần.
Như vậy, mỗi khi một thầy địa lý nói “chỗ này tụ khí”, “chỗ kia khí tán”, họ đang dùng ngôn ngữ của Táng Thư. Hiểu nguồn gốc ấy giúp người học tránh hai thái cực: hoặc thần thánh hoá Quách Phác như một vị tiên, hoặc coi phong thuỷ là chuyện mê tín không có lý lẽ. Thực ra, đó là một truyền thống quan sát địa hình được ghi lại bằng ngôn ngữ của thời đại mình.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La kinh Liên Hoa trên web – đo toạ hướng mộ phần, nhà ở ngay trên điện thoại.
- App Lập Cục Pháp – lập cục và kiểm tra sau khi đã xác định hình thế.
- Thước Lỗ Ban Liên Hoa – tra cung tốt cho mộ (38,8 cm) và nhà ở.
Bài liên quan
- Tầm long điểm huyệt nhập môn: long, sa, huyệt, thuỷ
- Tầm long ứng dụng âm trạch: tìm đất mộ
- Minh đường trong phong thuỷ Hình Pháp
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới
Để đọc được long – huyệt – sa – thuỷ trên thực địa như tinh thần Táng Thư, có thể tham khảo Khoá học cao cấp Phong Thuỷ Sư Liên Hoa. Thông tin lớp và ghi danh: Zalo 0988 964 636 (Thầy Vũ Giới, TP.HCM).
Câu hỏi thường gặp
Quách Phác có phải là người phát minh ra phong thuỷ không?
Không. Việc chọn đất ở, đất táng đã có từ rất lâu trước thời Tấn. Quách Phác được tôn làm tổ vì Táng Thư mang tên ông chứa định nghĩa sớm và rõ ràng nhất của từ “phong thuỷ”, và vì Tấn thư ghi lại những câu chuyện về tài xem đất của ông.
Táng Thư có đúng do Quách Phác viết không?
Chưa chắc chắn. Các nhà biên soạn Tứ khố toàn thư đã nghi ngờ; văn bản hiện còn có nhiều lớp biên tập của đời sau, trong đó có lần chỉnh lý của Ngô Trừng đời Nguyên. Cách nói an toàn là “sách mang tên Quách Phác”.
Vì sao Táng Thư coi “đắc thuỷ” quan trọng hơn “tàng phong”?
Vì nước là thứ giới hạn và giữ khí lại (“giới thuỷ tắc chỉ”), còn núi chắn gió chỉ giúp khí không bị thổi tan. Không có thuỷ giới hạn thì khí không dừng, dù núi bao kín đến đâu.
Nguyên lý Táng Thư có áp dụng cho chung cư được không?
Được, ở mức nguyên lý: tránh gió lùa xuyên căn hộ, có khoảng đệm ở cửa vào, chọn căn đón “dòng” lưu thông êm thay vì bị hành lang dài, thang máy đâm thẳng vào cửa.
