Người Hà Nội có câu "Thăng Long tứ trấn" để chỉ bốn ngôi đền được coi là trấn giữ bốn phương kinh thành: đền Bạch Mã ở phía đông, đền Quán Thánh (Trấn Vũ) ở phía bắc, đền Voi Phục ở phía tây và đền Kim Liên ở phía nam. Bốn ngôi đền ấy đến nay vẫn còn, vẫn có người đến thắp hương, và vẫn được nhắc đến mỗi khi bàn về phong thuỷ Thăng Long.
Nhưng cần nói ngay từ đầu: "tứ trấn" là một quan niệm tín ngưỡng – văn hoá, không phải một hệ thống "trấn yểm" kỹ thuật. Nhiều câu chuyện về bốn ngôi đền thuộc về truyền thuyết, được lưu truyền trong thần tích và dân gian. Bài viết này sẽ tách rõ ba lớp: điều sử sách và di tích cho biết, điều truyền thuyết kể lại, và cách người học Hình Pháp có thể đọc bốn ngôi đền như những "mốc định vị" của một đô thị cổ.
Đây là bài thứ ba trong chuỗi "Phong thuỷ Thăng Long". Phần thế đất lớn và Hoàng thành đã có ở các bài Thế đất Thăng Long và Hoàng thành Thăng Long và trục chính tâm.
Quan niệm trấn giữ bốn phương trong văn hoá Á Đông
Ý niệm bốn phương có bốn linh vật canh giữ rất cổ trong văn hoá Á Đông: Thanh Long phía đông, Bạch Hổ phía tây, Chu Tước phía nam, Huyền Vũ phía bắc. Trong phong thuỷ Hình Pháp, bốn linh vật ấy được dùng như tên gọi cho bốn phía của một cuộc đất: núi sau lưng là huyền vũ, núi hai bên là long – hổ, khoảng trước mặt là chu tước. Đó là ngôn ngữ ẩn dụ để mô tả địa hình, không phải bốn con vật có thật.
Ở các kinh thành, ý niệm này thường mang thêm sắc thái tín ngưỡng: người ta lập đền miếu ở các phía để thờ những vị thần được tin là bảo hộ cho thành. Thăng Long cũng vậy. Bốn ngôi đền tứ trấn thờ bốn vị thần khác nhau, có nguồn gốc khác nhau – thần bản địa, thần Đạo giáo, nhân thần gắn với triều Lý – nhưng được đặt cùng nhau trong một hệ thống bốn phương.
Giới nghiên cứu văn hoá cho rằng khái niệm "tứ trấn" có lẽ được hoàn chỉnh dần qua nhiều thời kỳ chứ không phải được định ra một lần. Dân gian thường gắn nó với thời Lý, khi Thăng Long được lập làm kinh đô. Ta nên giữ thái độ thận trọng: các ngôi đền có thể có từ sớm, còn việc gọi chung là "tứ trấn" có thể là cách nhìn của người đời sau.
Đền Bạch Mã – trấn phía đông
Đền Bạch Mã nằm trên phố Hàng Buồm, giữa khu phố cổ, gần phía sông Hồng. Đền thờ thần Long Đỗ, vị thần bản địa của vùng đất Thăng Long, được tôn là thành hoàng của kinh thành.
Truyền thuyết: Tương truyền, khi Lý Thái Tổ cho đắp thành, thành nhiều lần bị sụt lở. Nhà vua cho người cầu đảo ở đền thờ thần. Sau đó có một con ngựa trắng từ trong đền đi ra, chạy một vòng rồi biến mất. Nhà vua cho đắp thành theo dấu chân ngựa thì thành vững. Từ đó thần được tôn là Bạch Mã, và đền được gọi là đền Bạch Mã. Một truyền thuyết khác, kể về thời Cao Biền, cho rằng thần Long Đỗ hiện lên khiến Cao Biền không yểm được đất này – chuyện ấy được phân tích trong bài Cao Biền và truyền thuyết trấn yểm long mạch.
Đọc theo hình thế: nếu bỏ qua phép lạ, truyền thuyết ngựa trắng có một hạt nhân đáng chú ý: thành phải đắp theo địa hình, không thể áp một đường thẳng lên vùng đất nhiều sông hồ, nền yếu. "Đi theo dấu ngựa" có thể hiểu là đi theo dải đất cao, vững. Đây đúng là tinh thần của Hình Pháp: tôn trọng long mạch – tức hình thế địa hình – khi xây dựng.
Vị trí đền ở phía đông, gần bến sông, cũng là nơi buôn bán sầm uất của kinh thành xưa. Phía đông trong ngôn ngữ phong thuỷ là phía thanh long – phía "động", sống động. Một ngôi đền thành hoàng giữa khu chợ phố phía đông vì thế vừa là trung tâm tín ngưỡng, vừa là điểm định vị cho khu dân cư buôn bán.
Đền Quán Thánh (Trấn Vũ) – trấn phía bắc
Đền Quán Thánh nằm ở đầu đường Thanh Niên, cạnh Hồ Tây, phía bắc Hoàng thành. Đền thờ Huyền Thiên Trấn Vũ – một vị thần của Đạo giáo, chính là hình tượng thần hoá của Huyền Vũ, linh vật phương bắc. Đây là điểm rất đáng chú ý: trong bốn ngôi đền tứ trấn, đền phía bắc thờ đúng vị thần cai quản phương bắc trong hệ thống tứ linh.
Trong đền có pho tượng Huyền Thiên Trấn Vũ bằng đồng đen rất lớn, được đúc vào thời Lê trung hưng, là một trong những tác phẩm đúc đồng tiêu biểu của Việt Nam. Pho tượng thể hiện vị thần ngồi, chân đạp rùa, tay chống kiếm có rắn quấn – rùa và rắn là hai hình tượng gắn với Huyền Vũ.
Truyền thuyết: Tương truyền, Huyền Thiên Trấn Vũ từng giúp dân trừ yêu quái vùng Hồ Tây, có chuyện kể gắn cả với thời An Dương Vương. Các câu chuyện này thuộc thần tích và dân gian.
Đọc theo hình thế: phía bắc là phía huyền vũ, phía "lưng" của kinh thành. Đền đặt cạnh Hồ Tây, nơi mặt nước lớn tiếp giáp với đất thành. Trong Hình Pháp, sau lưng huyệt nên có chỗ dựa vững chắc; khi phía sau là nước, người ta càng muốn có một "điểm tựa" về tinh thần. Việc thờ thần Trấn Vũ – vị thần trấn phương bắc, cai quản nước – ở đây phản ánh mong muốn ấy. Nó cũng là mốc đánh dấu lối ra phía bắc của kinh thành về phía hồ.
Đền Voi Phục – trấn phía tây
Đền Voi Phục nằm ở khu vực Thủ Lệ, phía tây kinh thành cũ, nay ở quận Ba Đình. Đền thờ Linh Lang đại vương. Trước đền có tượng voi quỳ (voi phục), từ đó đền có tên gọi dân gian.
Truyền thuyết: Theo thần tích, Linh Lang là một hoàng tử thời Lý, tương truyền là con vua Lý Thánh Tông, có công đánh giặc rồi hoá. Có dị bản kể ngài cưỡi voi ra trận, sau khi thắng trận thì về vùng này rồi mất. Các chi tiết cụ thể giữa các bản thần tích không hoàn toàn thống nhất, nên nhìn chung nên coi đây là truyền thuyết về một nhân thần thời Lý.
Đọc theo hình thế: phía tây là phía bạch hổ. Trong Hình Pháp, bạch hổ cần "phục" – tức hiền, nằm yên, không chồm lên lấn át thanh long. Hình tượng voi quỳ phục ở đền trấn phía tây là một sự trùng hợp đầy ý vị với nguyên tắc ấy, dù không có căn cứ cho thấy người xưa cố ý thiết kế theo lý thuyết phong thuỷ. Về địa lý, vùng Thủ Lệ xưa là vùng có hồ, có gò, nằm trên đường đi về phía tây – một điểm mốc cho cửa ngõ phía tây kinh thành.
Đền Kim Liên – trấn phía nam
Đền Kim Liên nằm ở khu vực Phương Liên, quận Đống Đa, phía nam kinh thành cũ. Đền thờ Cao Sơn đại vương.
Truyền thuyết: Cao Sơn được dân gian kể là vị thần núi, tương truyền là một trong những người con của Lạc Long Quân, hoặc theo dị bản khác là một vị tướng phò tá Sơn Tinh Tản Viên. Tín ngưỡng thờ Cao Sơn khá phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ. Như vậy, đền trấn phía nam lại thờ một vị thần núi – điều thú vị là phía nam của Thăng Long là đất bằng, nhiều đầm hồ, không có núi cao.
Đọc theo hình thế: trong Hình Pháp, phía trước huyệt cần có "án sơn" – một gò, một núi thấp làm điểm tựa phía trước để khí không tản. Thăng Long không có án sơn tự nhiên rõ rệt ở phía nam. Việc thờ một vị thần núi ở phía nam có thể hiểu (như một cách đọc, không phải kết luận lịch sử) là một kiểu "án" về mặt tâm linh – bổ khuyết cho điều địa hình còn thiếu. Về thực tế, vùng Kim Liên – Phương Liên cũng nằm trên con đường đi về phía nam, cửa ngõ kinh thành.
Bảng so sánh tứ trấn: tín ngưỡng và hình thế
| Phương | Đền | Thần được thờ | Truyền thuyết tiêu biểu | Cách đọc theo Hình Pháp |
|---|---|---|---|---|
| Đông | Bạch Mã (Hàng Buồm) | Thần Long Đỗ, thành hoàng | Ngựa trắng chỉ đường đắp thành | Phía thanh long, khu phố chợ ven sông; đắp thành theo địa hình |
| Bắc | Quán Thánh (Trấn Vũ) | Huyền Thiên Trấn Vũ | Trừ yêu quái vùng Hồ Tây | Phía huyền vũ, lưng kinh thành giáp hồ lớn |
| Tây | Voi Phục (Thủ Lệ) | Linh Lang đại vương | Hoàng tử thời Lý đánh giặc | Phía bạch hổ, hình tượng "phục" hiền hoà |
| Nam | Kim Liên (Phương Liên) | Cao Sơn đại vương | Thần núi, dòng dõi Lạc Long Quân hoặc tướng của Tản Viên | Phía chu tước, "án" tâm linh nơi đất bằng |
Tứ trấn và chuyện "trấn trạch" trong nhà: nên hiểu thế nào
Từ chuyện tứ trấn, nhiều người suy ra rằng nhà ở cũng cần "trấn" bốn phương bằng vật phẩm: đặt tượng, treo gương, chôn bùa. Theo học thuật Liên Hoa, đó là cách hiểu sai cả về phong thuỷ lẫn về văn hoá.
- Tứ trấn là tín ngưỡng cộng đồng của một kinh thành. Bốn ngôi đền là nơi cộng đồng thờ phụng, gắn với lịch sử và lễ hội, không phải "vật trấn" cài đặt theo công thức.
- Hình thế mới là gốc. Một ngôi nhà được "trấn giữ" tốt khi có lưng tựa vững (tường đặc, nhà bên), hai bên kín đáo, phía trước thoáng, lối vào có lớp lang. Không vật phẩm nào thay được bố cục ấy.
- Không dùng gương bát quái, bùa chú để "trấn". Các vật này không có cơ sở Hình Pháp và dễ gây mâu thuẫn với hàng xóm.
- Có thể giữ tinh thần "tứ trấn" một cách lành mạnh: trồng cây che phía tây hướng nắng gắt, làm tường rào vững phía bắc chắn gió lạnh, giữ phía trước sáng sủa, đặt bàn thờ ở nơi yên tĩnh có lưng tựa. Đó là "trấn" bằng kiến trúc.
Nếu muốn xác định bốn phương của khu đất cho chính xác trước khi bố trí, hãy dùng la kinh web và phác mặt bằng; với bàn thờ, kích thước nên kiểm tra trên thước Lỗ Ban cung 38,8 cm.
Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này
- La kinh web Liên Hoa – xác định bốn phương của khu đất.
- Thước Lỗ Ban Liên Hoa – đo bàn thờ theo cung 38,8 cm.
- Vẽ mặt bằng 2D – 3D – bố trí cây, tường che phía tây, phía bắc.
Ảnh bìa: Richard Mortel from Riyadh, Saudi Arabia, CC BY 2.0, Wikimedia Commons.
Bài liên quan
- Thuỷ hệ Thăng Long
- Cao Biền và truyền thuyết trấn yểm long mạch
- Lý Công Uẩn và Chiếu dời đô
- Chuyên mục Phong Thuỷ Kinh Thành · Chuyên mục Long Mạch · Tổ Sư Phong Thuỷ
Học bài bản cùng Thầy Vũ Giới
Đọc thế đất kinh thành là phần nâng cao của Hình Pháp. Nếu muốn học tầm long, điểm huyệt, đọc sa – thuỷ – minh đường trên thực địa, bạn có thể tìm hiểu:
Tư vấn trực tiếp: Thầy Vũ Giới – Zalo 0988 964 636.
Câu hỏi thường gặp
Thăng Long tứ trấn gồm những đền nào?
Đền Bạch Mã (phía đông), đền Quán Thánh – Trấn Vũ (phía bắc), đền Voi Phục (phía tây) và đền Kim Liên (phía nam).
Tứ trấn có phải là hệ thống trấn yểm không?
Không nên hiểu như vậy. Đây là quan niệm tín ngưỡng cộng đồng về các vị thần bảo hộ bốn phương kinh thành. Nhiều chi tiết về các đền là truyền thuyết, thần tích.
Truyện ngựa trắng ở đền Bạch Mã có thật không?
Đó là truyền thuyết. Hạt nhân đáng học là ý "đắp thành theo địa hình" – tôn trọng hình thế đất khi xây dựng, đúng tinh thần Hình Pháp.
Nhà ở có cần đặt vật phẩm "trấn" bốn phương không?
Không cần. Nhà được "trấn giữ" tốt khi có lưng tựa vững, hai bên kín, phía trước thoáng, lối vào có lớp lang. Không dùng gương bát quái hay bùa để trấn.
