Côn Lôn – tổ sơn và ba đại long mạch Trung Hoa

Trong các sách địa lý phong thuỷ cổ của Trung Hoa, khi bàn về long mạch ở tầm quốc gia, người xưa gần như luôn bắt đầu từ một ngọn núi: Côn Lôn. Côn Lôn được gọi là "tổ sơn", "vạn sơn chi tổ" – tổ của muôn núi. Từ tổ sơn này, các mạch núi lớn được hình dung như những con rồng bò về phía đông, chia thành ba đường chính mà sách địa lý quen gọi là ba đại long mạch Trung Hoa: Bắc long, Trung long và Nam long.

Bài này đi qua cách người xưa dựng nên bức tranh "Côn Lôn – ba đại long", phân biệt đâu là địa lý tự nhiên, đâu là quan niệm phong thuỷ, đâu là truyền thuyết; sau đó rút ra điều người học tầm long điểm huyệt hôm nay có thể dùng được. Nếu quý vị chưa nắm khái niệm sơn long và thuỷ long, nên đọc trước bài trụ Long mạch: sơn long là dãy núi, thuỷ long là dòng sông.

Cần nói rõ ngay từ đầu: "ba đại long mạch" là một mô hình tư duy của các nhà địa lý phong thuỷ, dùng để sắp xếp núi sông trên một lãnh thổ rộng lớn thành hệ thống tổ – tông – chi – huyệt. Nó không phải bản đồ địa chất. Hiểu đúng điều này thì đọc sách cổ mới không lạc vào thần bí.

Côn Lôn trong tâm thức Trung Hoa: tổ sơn của muôn núi

Về địa lý tự nhiên, dãy Côn Lôn là một hệ núi rất dài chạy theo hướng tây – đông ở rìa bắc cao nguyên Thanh Tạng, ngăn cách cao nguyên với các bồn địa phía bắc. Vùng núi cao phía tây Trung Quốc cũng là nơi khởi nguồn của hai con sông lớn nhất nước là Hoàng Hà và Trường Giang. Chính vì "núi cao nhất ở phía tây, sông lớn chảy về phía đông" mà người xưa hình dung Côn Lôn là cội nguồn của mọi mạch núi và mạch nước.

Trong văn hoá Trung Hoa, Côn Lôn còn mang lớp nghĩa thần thoại rất dày. Các sách cổ như Sơn Hải Kinh mô tả Côn Lôn là nơi ở của thần linh; truyền thuyết dân gian gắn Côn Lôn với Tây Vương Mẫu. Những lớp thần thoại ấy cần được đọc như văn hoá, không phải dữ kiện địa lý. Điều phong thuỷ giữ lại là ý niệm: mọi long mạch đều có gốc, và gốc ấy nằm ở chỗ núi cao, đất dày, xa nhất về phía thượng nguồn.

Trong Hám Long Kinh – bộ sách tầm long kinh điển tương truyền của Dương Quân Tùng đời Đường – câu mở đầu nói về núi Tu Di như "xương cốt của trời đất", từ đó chia ra các mạch lớn, trong đó có mạch đi vào Trung Quốc. Nhiều nhà chú giải đời sau đồng nhất núi tổ ấy với vùng Côn Lôn. Dù gọi Tu Di hay Côn Lôn, ý của người xưa giống nhau: tầm long phải bắt đầu từ tổ sơn rồi lần theo từng đoạn mạch đi xuống.

Ba đại long mạch: Bắc long, Trung long, Nam long

Khái niệm "ba đại can long" (ba thân rồng lớn) được bàn nhiều trong sách địa lý từ đời Tống trở về sau và phổ biến mạnh vào đời Minh – Thanh. Cách chia phổ biến nhất lấy hai con sông lớn làm ranh giới: Hoàng Hà ngăn Bắc long với Trung long, Trường Giang ngăn Trung long với Nam long. Ở đây ta thấy rõ nguyên tắc nền của phong thuỷ: núi đi thì nước dẫn, nước gặp thì núi dừng. Sông lớn chính là "giới thuỷ" của rồng lớn.

Đại long	Hướng đi (theo mô tả phổ biến)	Giới thuỷ	Vùng kết lớn thường được nhắc
Bắc long	Từ tây bắc đi qua các dãy núi phía bắc Hoàng Hà, tới Thái Hành – Yên Sơn	Phía nam là Hoàng Hà	Vùng Bắc Kinh, đồng bằng Hoa Bắc
Trung long	Theo trục Tần Lĩnh đi về phía đông, tới vùng Tung Sơn	Hoàng Hà ở bắc, Trường Giang ở nam	Quan Trung (Tây An), Lạc Dương
Nam long	Theo các dãy núi phía nam Trường Giang đi về phía đông nam	Phía bắc là Trường Giang	Nam Kinh, vùng Giang Nam

Bảng trên là cách mô tả khái quát; các tác giả khác nhau vạch đường đi của từng đại long hơi khác nhau, có người còn tách thêm chi mạch. Điều quan trọng không nằm ở chi tiết tuyến núi nào thuộc rồng nào, mà ở phương pháp: lấy sông lớn làm ranh, lấy dãy núi lớn làm thân, lấy đồng bằng nơi núi dừng – nước tụ làm chỗ kết.

Đời Nam Tống, Chu Hy – nhà Nho lớn – từng bàn về thế đất vùng Ký Châu (phía bắc) trong Chu Tử Ngữ Loại như một "đại phong thuỷ": mạch núi từ Vân Trung kéo đến, Hoàng Hà vòng phía trước, Thái Sơn đứng bên trái làm Long, Hoa Sơn bên phải làm Hổ, Tung Sơn làm án phía trước, các lớp núi phía nam làm án thứ hai, thứ ba. Đoạn bàn luận này cho thấy ngay cả giới học giả cũng dùng ngôn ngữ long – hổ – án – thuỷ để đọc địa hình cả một vùng lãnh thổ.

Tổ sơn – tông sơn – thiếu tổ – phụ mẫu: thứ bậc của một long mạch

Ba đại long chỉ là tầng cao nhất. Trong thực hành tầm long, một mạch núi được chia thành nhiều cấp, và người học phải biết mình đang đứng ở cấp nào. Cách gọi thông dụng trong sách Hình Pháp (Loan Đầu) như sau:

• Thái tổ sơn: ngọn núi cao lớn nhất, nơi long mạch khởi phát. Ở tầm quốc gia đó là Côn Lôn; ở tầm một vùng có thể là một dãy núi lớn của tỉnh.
• Tông sơn / thiếu tổ sơn: những đỉnh nổi lên sau khi mạch đã đi một quãng dài, như trạm nghỉ của rồng, gom lực rồi đi tiếp.
• Phụ mẫu sơn: ngọn núi ngay phía sau huyệt, nơi mạch "sinh" ra huyệt.
• Nhập thủ: đoạn mạch cuối cùng đi vào huyệt; mạch phải có thúc (thắt lại), có khởi phục thì khí mới được dẫn đến.
• Huyệt: điểm kết, nơi khí tụ – chỗ đặt mộ hoặc dựng nhà.

Hiểu thứ bậc này, quý vị sẽ thấy câu nói "long mạch từ Côn Lôn chạy về" không có nghĩa là mọi ngôi mộ, mọi ngôi nhà đều nối thẳng với Côn Lôn. Giữa tổ sơn và một huyệt cụ thể có rất nhiều tầng mạch, và chất lượng của huyệt được quyết định chủ yếu bởi những tầng gần nhất: phụ mẫu sơn, nhập thủ, long hổ, minh đường, thuỷ khẩu. Đây là chỗ người học phong thuỷ hay hiểu lầm nhất. Cách nhận dạng long thật – long giả ở tầng gần được trình bày trong bài tầm long: nhận dạng long mạch thật và giả.

Can long và chi long: rồng thân và rồng nhánh

Các sách đời Minh như Địa Lý Nhân Tử Tu Tri của anh em họ Từ (Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật) chia long thành can long (thân) và chi long (nhánh), mỗi loại lại có lớn nhỏ. Can long là đường núi chính, dài, có sông lớn đi kèm hai bên; chi long là nhánh tách ra từ can long, ngắn hơn, có suối, sông nhỏ đi kèm.

Nguyên tắc thường được nhắc: can long kết lớn thì thành kinh đô, tỉnh thành; chi long kết nhỏ thì thành làng xóm, mộ phần, nhà ở. Kinh đô cần đất rộng, nước lớn, nhiều lớp núi che chắn nên thường nằm ở chỗ can long dừng lại trước một đồng bằng có sông lớn. Một ngôi mộ hay một ngôi nhà chỉ cần một chi long nhỏ có nhập thủ rõ, có long hổ ôm, minh đường vừa phải là đủ.

Từ đây có thể hiểu vì sao trong lịch sử Trung Hoa, các kinh đô lớn tập trung ở vài vùng nhất định: Quan Trung và Lạc Dương trên Trung long, Bắc Kinh ở cuối Bắc long, Nam Kinh trên Nam long. Ba bài tiếp theo trong chuyên mục sẽ đi vào từng vùng: Bắc long và Bắc Kinh, Trung long, Tần Lĩnh và các kinh đô Tây An – Lạc Dương, Nam long, Trường Giang và vương khí Kim Lăng.

Thuỷ long đi cùng sơn long: vì sao sông lớn là ranh giới rồng

Người mới học thường chỉ nhìn núi. Nhưng trong mô hình ba đại long, hai con sông Hoàng Hà và Trường Giang quan trọng không kém dãy núi. Táng Thư – sách tương truyền của Quách Phác đời Tấn – nói khí "gặp nước thì dừng". Một long mạch chỉ thật sự dừng lại khi có nước chặn phía trước hoặc nước ôm hai bên. Vì thế:

• Sông lớn chảy dọc hai bên thân rồng cho biết rồng đi về đâu. Rồng đi giữa hai dòng nước, nước hợp ở đâu thì rồng dừng ở đó.
• Nơi hai dòng nước hợp lại trước một dải đất bằng thường là chỗ "đại tụ": đất rộng, nước nhiều, giao thông thuận, dân cư đông.
• Thuỷ khẩu (chỗ nước ra) của một vùng mà có núi đứng chặn, nước đi quanh co, thì khí của cả vùng được giữ lại.

Cách đọc thuỷ long ở tầm sông lớn được trình bày riêng trong bài Thuỷ long: Hoàng Hà, Trường Giang và cách đọc thuỷ khẩu, thuỷ thành. Bài 11 thuỷ long của thế giới cũng cho thấy cùng một quy luật: các nền văn minh lớn đều khởi lên bên những dòng sông lớn.

Đọc mô hình ba đại long một cách tỉnh táo

Mô hình Côn Lôn – ba đại long có giá trị lớn về mặt phương pháp, nhưng nếu đọc thiếu tỉnh táo thì dễ trượt sang thần bí. Theo cách nhìn của Phong Thuỷ Liên Hoa, người học nên giữ mấy điểm sau:

Phần có giá trị thực tế

• Tư duy hệ thống: nhìn địa hình từ lớn đến nhỏ, từ tổ sơn đến huyệt, không đứng một chỗ mà phán.
• Núi – nước đi cặp: luôn xét sơn long và thuỷ long cùng nhau, sông là ranh giới và là nơi khí dừng.
• Quy mô tương xứng: đất lớn kết việc lớn, đất nhỏ kết việc nhỏ; không lấy tiêu chuẩn kinh đô áp vào một mảnh đất làng.

Phần cần đọc như văn hoá – truyền thuyết

• Côn Lôn là nơi thần tiên ở, rồng "bay" từ Côn Lôn về – đây là thần thoại, thể hiện lòng tôn kính thiên nhiên.
• Các câu chuyện "long mạch quyết định triều đại thịnh suy" – nên hiểu là cách người xưa giải thích lịch sử bằng ngôn ngữ phong thuỷ, không phải quan hệ nhân quả đã được chứng minh.
• Các đường "rồng" vẽ trên bản đồ cổ có tính tượng trưng; tác giả khác nhau vẽ khác nhau.

Hình Pháp Liên Hoa lấy long – huyệt – sa – thuỷ làm gốc, nhưng luôn đặt chúng trên nền thực tế: hình đất, hướng gió, dòng nước, ánh sáng, đường đi. Long mạch tốt cho đời sống là long mạch cho đất khô ráo, nước sạch, gió hoà, an toàn trước lũ lụt và sạt lở. Không có long mạch nào bảo đảm phú quý cho ai.

Áp dụng cho người học tầm long điểm huyệt ở Việt Nam

Việt Nam cũng có thể đọc theo cùng phương pháp: các dãy núi phía tây bắc và dãy Trường Sơn đóng vai trò tổ sơn – thân rồng của từng vùng; các hệ sông Hồng, sông Mã, sông Cả, sông Hương, sông Đồng Nai, sông Cửu Long là thuỷ long đi kèm. Người học không cần vẽ "đại long" cho cả nước, nhưng nên tập ba thói quen:

1. Xác định tổ sơn của vùng: mảnh đất mình xem thuộc dãy núi nào, mạch đi từ hướng nào tới.
2. Xác định giới thuỷ: con sông, con suối nào ôm hai bên mạch; nước hợp ở đâu, thuỷ khẩu ở đâu.
3. Thu nhỏ dần về huyệt: từ dãy núi đến quả đồi, từ quả đồi đến gò đất, rồi mới tìm phụ mẫu sơn, nhập thủ và huyệt.

Ba bước này chính là phần "tầm long" trước khi "điểm huyệt". Phần điểm huyệt cụ thể có trong các bài tầm long: phép điểm huyệt và bốn dạng huyệt và tìm huyệt theo Hình Pháp: nhập môn và giới hạn tự tìm. Khi khảo sát đất mộ thực tế, quy trình nên theo bài khảo sát đất mộ.

Bài liên quan

• Long mạch: sơn long là dãy núi, thuỷ long là dòng sông
• Xem long mạch là gì – cách nhận biết cơ bản
• Tầm long điểm huyệt nhập môn: long, sa, huyệt, thuỷ

Câu hỏi thường gặp

Vì sao Côn Lôn được gọi là tổ của long mạch Trung Hoa?

Vì Côn Lôn nằm ở vùng núi cao phía tây, gần nơi khởi nguồn của Hoàng Hà và Trường Giang. Người xưa hình dung mọi mạch núi, mạch nước đều từ đây đi về phía đông, nên tôn Côn Lôn là tổ sơn. Đây là quan niệm phong thuỷ kết hợp với văn hoá, không phải kết luận địa chất.

Ba đại long mạch Trung Hoa gồm những gì?

Gồm Bắc long (phía bắc Hoàng Hà), Trung long (giữa Hoàng Hà và Trường Giang, trục Tần Lĩnh) và Nam long (phía nam Trường Giang). Hai con sông lớn đóng vai trò giới thuỷ ngăn cách các đại long.

Ngôi nhà ở Việt Nam có "nối" với long mạch Côn Lôn không?

Không nên hiểu như vậy. Giữa tổ sơn và một huyệt cụ thể có rất nhiều tầng mạch; chất lượng đất chủ yếu do các tầng gần quyết định: phụ mẫu sơn, nhập thủ, long hổ, minh đường, thuỷ khẩu.

Học tầm long nên bắt đầu từ đâu?

Bắt đầu từ việc đọc hình thế núi – nước của vùng mình ở, tập xác định tổ sơn, giới thuỷ, rồi thu nhỏ dần về huyệt. Nền tảng long – huyệt – sa – thuỷ được trình bày trong chuyên mục Tầm Long Điểm Huyệt.