Nguyên lý phong thủy trong kiến trúc: học từ nhà truyền thống Việt

Khi nói đến nguyên lý phong thuỷ trong kiến trúc, người ta thường nghĩ đến những danh sách nguyên tắc: nhà vuông vắn, cửa không thẳng hàng, tâm nhà thoáng, cầu thang không đâm cửa. Những nguyên tắc ấy đúng, nhưng đọc trên giấy thì khô. Có một cách học sinh động hơn nhiều: nhìn vào chính những ngôi nhà truyền thống của người Việt – nhà ba gian Bắc Bộ, nhà rường Huế, nhà vườn Nam Bộ – để thấy các nguyên lý ấy đã được ông cha ta hiện thực hoá ra sao, rồi đem vào ngôi nhà hiện đại.

Nhà truyền thống không được thiết kế bởi một thầy phong thuỷ ngồi lật sách. Nó là kết quả của hàng trăm năm thích nghi với nắng, gió, mưa, lũ, với nếp sống gia đình nhiều thế hệ và với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Chính vì thế, đó là nơi nguyên lý phong thuỷ và nguyên lý kiến trúc gặp nhau tự nhiên nhất.

Bài này không lặp lại danh sách nguyên tắc đã có trong bài 10 nguyên tắc kiến trúc phong thuỷ cho nhà ở hiện đại. Chúng tôi đi theo một hướng khác: đọc nguyên lý từ nhà truyền thống và chỉ ra cách chuyển dịch sang nhà phố, nhà vườn, biệt thự ngày nay – theo Hình Pháp của Phong Thuỷ Liên Hoa.

Nguyên lý 1: Có chỗ dựa phía sau, có khoảng sân phía trước

Trong nhà truyền thống

Nhà ba gian Bắc Bộ thường có vườn, ao, bụi tre hoặc nhà ngang phía sau và hai bên – tạo thế dựa vững. Phía trước là sân gạch rộng, rồi đến ao hoặc cổng. Sân là nơi phơi thóc, làm việc, tổ chức giỗ chạp; về phong thuỷ, đó là minh đường – khoảng trống để khí tụ lại trước khi vào nhà.

Nhà rường Huế có bình phong trước nhà, sân, rồi đến nhà chính; phía sau là vườn cây. Nhà vườn Nam Bộ thường lùi sâu trong vườn, phía trước có sân, kênh rạch hoặc đường làng.

Chuyển sang nhà hiện đại

• Nhà phố: không có sân rộng, nhưng vẫn có thể có khoảng lùi trước cửa, mái hiên, bậc thềm – một “minh đường thu nhỏ”. Phía sau nên là tường đặc, khu phụ, hoặc giếng trời có tường cao, không để hở trống hoàn toàn.
• Nhà vườn, biệt thự: giữ sân trước đủ rộng, không xây kín; phía sau trồng cây cao hoặc bố trí khối phụ làm chỗ dựa.

Nguyên lý 2: Gian giữa là tâm, thờ tự ở nơi trang nghiêm nhất

Trong nhà truyền thống

Ở nhà ba gian, gian giữa đặt bàn thờ tổ tiên, cũng là nơi tiếp khách. Hai gian bên là nơi ngủ, nghỉ, cất giữ. Thứ bậc không gian rõ ràng: giữa là trang trọng, hai bên là sinh hoạt. Nhà rường Huế cũng giữ trục chính giữa cho thờ tự. Đây là biểu hiện rất rõ của nguyên lý “tâm nhà” – trung cung phải sạch, sáng, trang nghiêm.

Chuyển sang nhà hiện đại

• Nhà phố nhiều tầng không thể đặt thờ ở gian giữa tầng trệt, nhưng nguyên lý vẫn giữ: phòng thờ ở tầng trên cùng, phía trước, nơi yên tĩnh nhất.
• Tâm mặt bằng mỗi tầng nên là không gian chung, thoáng – không đặt nhà vệ sinh, kho bừa bộn ở giữa nhà.
• Biệt thự, nhà vườn có thể khôi phục trục giữa: sảnh – phòng khách – phòng thờ nằm trên một trục, các phòng ngủ ở hai cánh.

Có thể tham khảo mẫu nhà 3 gian 2 chái 15,2 × 6,4 m có nhà ngang để thấy rõ trục giữa và cách chia gian.

Nguyên lý 3: Mái lớn, hiên sâu – che nắng mưa, giữ khí

Trong nhà truyền thống

Nhà truyền thống Việt có mái dốc lớn, vươn ra thành hiên sâu. Hiên che nắng gắt, che mưa hắt, tạo một vùng chuyển tiếp mát mẻ giữa trong và ngoài. Ở Huế, mái nhà rường dốc, nặng, chịu được mưa dầm. Ở Nam Bộ, nhà vườn có hiên rộng, nhiều cửa để đón gió.

Về phong thuỷ, hiên là “mắt” của ngôi nhà: khí đi vào chậm lại, ánh sáng được lọc dịu. Ngôi nhà không có hiên, cửa kính mở thẳng ra nắng gắt là ngôi nhà khí bị xung, nóng và chói.

Chuyển sang nhà hiện đại

• Nhà phố hiện đại có thể dùng mái đua, ô văng, lam che nắng, ban công lùi để thay hiên.
• Nhà vườn, biệt thự nên giữ hiên thật sự ở mặt chính và mặt chịu nắng chiều.
• Mái dốc vẫn là lựa chọn bền cho vùng mưa nhiều; mái bằng cần chống thấm và chống nóng kỹ.

Nguyên lý 4: Thông gió xuyên nhà, ánh sáng có kiểm soát

Trong nhà truyền thống

Nhà ba gian có cửa bức bàn phía trước, cửa sổ phía sau, gió xuyên qua nhưng đi qua nhiều lớp: hiên, cửa, gian nhà. Nhà vườn Nam Bộ mở nhiều cửa, không gian liền mạch, gió sông thổi vào mát. Nhà rường Huế dùng hệ cửa gỗ, vách gỗ có thể tháo lắp theo mùa. Ánh sáng không bao giờ tràn ngập trực tiếp mà đi qua hiên, qua cửa gỗ – dịu và đều.

Chuyển sang nhà hiện đại

• Giếng trời là cách nhà phố “mượn” lại nguyên lý thông gió xuyên nhà. Giếng trời ở giữa hoặc phía sau, kết hợp cầu thang, tạo hiệu ứng ống khói kéo gió.
• Cửa đối lưu nhưng không thẳng trục: cửa trước và cửa sau lệch nhau, gió đi vòng qua nhà thay vì thông thốc – đúng như nguyên tắc cửa không thẳng hàng.
• Lớp lọc sáng: rèm, lam gỗ, kính mờ, cây xanh thay cho hiên và cửa bức bàn.

Xem thêm bài thông gió tự nhiên nhà ở để biết cách bố trí cụ thể.

Nguyên lý 5: Nước và cây xanh điều hoà khí

Trong nhà truyền thống

Ao trước nhà ở làng Bắc Bộ, hồ nước và vườn cây ở nhà rường Huế, kênh rạch và vườn trái cây ở Nam Bộ – nước và cây luôn hiện diện. Ao điều hoà nhiệt độ, cung cấp nước, nuôi cá; về phong thuỷ, nước phía trước là nơi khí tụ. Cây cao phía sau che gió lạnh mùa đông, cây thấp phía trước cho nhà thoáng.

Chuyển sang nhà hiện đại

• Nhà vườn có thể làm hồ nước nhỏ phía trước hoặc bên cạnh, đảm bảo nước lưu thông, không tù đọng.
• Nhà phố có thể dùng bồn cây ở ban công, sân thượng xanh, chậu cây ở giếng trời.
• Tránh trồng cây to sát nhà che kín cửa, rễ phá móng.

Mẫu nhà rường Huế 23,8 × 25,5 m vườn sau 10 m và nhà vườn Nam Bộ 23,8 × 24,1 m vườn sau 9 m cho thấy cách sắp xếp sân, vườn và khối nhà theo nguyên lý này.

Nguyên lý 6: Phân vùng chính – phụ, trong – ngoài rõ ràng

Trong nhà truyền thống

Nhà truyền thống Bắc Bộ thường có nhà chính và nhà ngang (nhà phụ) tách riêng. Nhà chính dành cho thờ cúng, tiếp khách, nghỉ ngơi của người lớn; nhà ngang là bếp, kho, chuồng trại, chỗ làm việc nặng. Bếp củi khói nhiều được đặt riêng, vừa an toàn cháy nổ, vừa không ám khói vào nơi thờ tự. Nhà vệ sinh ở xa, cuối vườn, khuất gió.

Cách chia này phản ánh rất đúng nguyên lý phân vùng động – tĩnh – phụ: nơi trang nghiêm và nơi nghỉ ngơi tách khỏi nơi ồn ào, khói, ẩm, mùi. Khí của nhà chính vì thế luôn sạch và yên.

Trong nhà rường và nhà vườn

Nhà rường Huế thường có nhà chính và nhà phụ nối bằng hành lang hoặc đặt song song; nhà vườn Nam Bộ có nhà trước, nhà sau, nhà bếp nối dài. Dù hình thức khác nhau, tinh thần chung là: càng vào sâu, càng lên trên, không gian càng riêng tư; phần phục vụ dồn về phía sau và hai bên.

Chuyển sang nhà hiện đại

• Nhà phố: khu phụ (vệ sinh, giặt phơi, kho) nên gom về phía sau hoặc một bên, xếp chồng thẳng hàng giữa các tầng; không đặt vệ sinh ở tâm nhà hay phía trên bếp, phòng thờ.
• Bếp hiện đại không còn khói củi, có thể đưa vào nhà chính, nhưng vẫn cần hút mùi tốt, không đối diện cửa chính hay cửa vệ sinh.
• Nhà vườn, biệt thự: có thể khôi phục khối phụ riêng – bếp ngoài, nhà kho, nhà để xe – nối với nhà chính bằng hành lang có mái.
• Phân tầng theo mức riêng tư: tầng dưới cho sinh hoạt chung và khách, tầng trên cho nghỉ ngơi và thờ tự.

Khi phân vùng rõ ràng, ngôi nhà tự nhiên có trật tự. Người ở thấy dễ chịu mà không cần đến bất cứ vật phẩm “hoá giải” nào – đó chính là cái lý của Hình Pháp mà nhà truyền thống đã để lại.

Bảng đối chiếu: nhà truyền thống và nhà hiện đại

Nguyên lý	Nhà truyền thống	Nhà phố hiện đại	Nhà vườn, biệt thự
Chỗ dựa – minh đường	Vườn, tre phía sau; sân, ao phía trước	Tường đặc phía sau; khoảng lùi, hiên trước	Cây cao, khối phụ phía sau; sân trước rộng
Tâm nhà, thờ tự	Gian giữa thờ tổ tiên	Phòng thờ tầng trên cùng; tâm mỗi tầng thoáng	Trục sảnh – khách – thờ
Mái, hiên	Mái dốc, hiên sâu	Mái đua, lam, ban công lùi	Hiên thật, mái dốc
Gió, ánh sáng	Cửa bức bàn, gió xuyên nhà	Giếng trời, cửa lệch trục	Nhiều cửa, hành lang gió
Nước, cây	Ao, vườn, kênh rạch	Bồn cây, sân thượng xanh	Hồ nhỏ, vườn cây

Những điều không nên bắt chước máy móc

Học từ nhà truyền thống không có nghĩa là sao chép hình thức. Một số điểm cần tỉnh táo:

• Nhà truyền thống thường tối bên trong. Ngày nay nhu cầu ánh sáng cao hơn; cần bổ sung cửa sổ, giếng trời, đèn.
• Nhà gỗ cần bảo dưỡng nhiều. Dùng vật liệu hiện đại cho kết cấu, gỗ cho phần hoàn thiện là cách cân bằng.
• Tỷ lệ mái lớn không hợp lô đất phố hẹp. Chỉ nên lấy tinh thần (che nắng, giữ khí), không lấy nguyên hình.
• Bình phong, ao trước nhà đặt sai chỗ trong nhà phố có thể chắn lối, gây ẩm. Áp dụng có chọn lọc.
• Kiêng kỵ dân gian không có cơ sở nên được xem xét lại, không phải điều gì “ông bà làm” cũng là phong thuỷ.

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

Cần thiết kế nhà theo tinh thần truyền thống kết hợp hiện đại, quý vị liên hệ KTS Vũ Minh tại Hà Nội: 0917 798 886; tư vấn phong thuỷ liên hệ Thầy Vũ Giới tại TP.HCM: 0988 964 636.

Bài liên quan

• Kiến trúc truyền thống Việt Nam
• Kiến trúc phong thuỷ nhà ở dân dụng: 7 nguyên tắc
• Kiến trúc nhiệt đới

Câu hỏi thường gặp

Nhà phố hiện đại có áp dụng được nguyên lý của nhà ba gian không?

Được, nếu lấy tinh thần chứ không lấy hình thức: có chỗ dựa phía sau, khoảng đệm phía trước, tâm nhà thoáng, phòng thờ nơi trang nghiêm, thông gió xuyên nhà bằng giếng trời.

Có cần làm mái ngói dốc mới đúng phong thuỷ?

Không bắt buộc. Điều quan trọng là mái che được nắng mưa, nhà không nóng, không thấm. Mái dốc là một lựa chọn tốt cho vùng mưa nhiều, nhưng mái bằng làm kỹ vẫn ổn.

Nhà phố không có ao, có nên làm bể cá hay hòn non bộ?

Không cần thiết. Nước tù đọng, bể cá thiếu chăm sóc còn gây ẩm và mùi. Nếu thích, làm nhỏ, dễ bảo dưỡng, nước luôn lưu thông.

Nguyên lý phong thuỷ và nguyên lý kiến trúc có mâu thuẫn không?

Phần lớn trùng nhau: ánh sáng, thông gió, che nắng, công năng rõ ràng. Theo Phong Thuỷ Liên Hoa, Hình Pháp chính là nơi hai nguyên lý gặp nhau.