Nhà thờ họ theo phong thủy: vị trí, hình thể và bố trí từ đường

Nhà thờ họ theo phong thuỷ là công trình thờ phụng tổ tiên của một dòng họ, cần được chọn vị trí, lập cục và thiết kế sao cho khí tĩnh, nền vững, trục chính trung chính, để con cháu về đây là "về gốc". Nhiều dòng họ đầu tư lớn khi xây hoặc trùng tu từ đường, nhưng lại chỉ hỏi "hướng nào đẹp", trong khi phần quan trọng nhất là vị trí và hình thể.

"Nhất vị, nhì hướng."

Khẩu quyết này được Thầy Vũ Giới (Phong Thuỷ Liên Hoa) nhắc đi nhắc lại khi bàn về mọi loại công trình: vị trí là thứ nhất, hướng là thứ hai. Với một nhà thờ họ, nơi cả dòng tộc gửi gắm sự gắn kết qua nhiều thế hệ, khẩu quyết ấy càng quan trọng. Bài này đi qua các tiêu chí phong thuỷ khi xây mới hoặc trùng tu từ đường, theo nguyên lý Hình Pháp Liên Hoa.

Nhà thờ họ có vai trò gì trong phong thuỷ dòng tộc?

Nhà thờ họ là nơi giữ "gốc" của cây gia tiên, là trung tâm tâm linh và cũng là trung tâm sinh hoạt chung của một dòng họ. Theo Thầy Vũ Giới, đạo thờ gia tiên là gốc đạo của người Việt; cây gia tiên là sinh mạch nối các đời với nhau.

Thầy giải thích lễ gia tiên trong hôn nhân là nghi thức "ghép" người vợ vào cây gia tiên nhà chồng: "Người chồng là cái cây, người vợ là cái mầm, người vợ ghép vô người chồng." Hình ảnh cái cây ấy giúp hiểu vai trò của nhà thờ họ: đây là chỗ gốc cây cắm xuống đất. Gốc vững thì cành lá các chi, các nhánh mới tốt tươi.

Về mặt công trình, nhà thờ họ khác nhà ở ở ba điểm:

• Công năng chính là thờ phụng: không gian cần trang nghiêm, tĩnh, không bị sinh hoạt hằng ngày khuấy động.
• Dùng theo nhịp lễ: ngày thường vắng, ngày giỗ, Tết thì đông người; thiết kế phải đáp ứng cả hai trạng thái.
• Tuổi thọ dài: từ đường thường tồn tại qua nhiều đời, nên sai một lần thì ảnh hưởng lâu.

Nhà thờ họ nên đặt ở vị trí nào trong khuôn viên?

Nhà thờ họ nên đặt ở vị trí khí tĩnh và tụ nhất của khuôn viên: nền cao ráo, phía sau có chỗ dựa (nhà cao hơn, gò đất, hàng cây), phía trước có khoảng sân rộng, hai bên có công trình phụ hoặc cây xanh ôm lại. Đây là cách áp dụng Hình Pháp vào trung cục và tiểu cục của từ đường.

Các tiêu chí vị trí có thể tóm lại như sau:

Yếu tố	Nên	Nên tránh
Phía sau	Có chỗ dựa vững: công trình cao hơn, hàng cây, gò đất	Trống trải, sau lưng là ao sâu hoặc đường lớn
Phía trước	Sân rộng, thoáng, làm minh đường	Sân hẹp, bị công trình khác chắn sát
Hai bên	Có nhà phụ, tường rào hoặc cây ôm lại	Một bên trống hẳn, một bên bị đè nén
Nền	Cao ráo, thoát nước tốt	Trũng thấp hơn đường, đọng nước
Đường vào	Đi vòng mềm hoặc vào từ cổng chính có khoảng đệm	Đường đâm thẳng vào cửa chính

Thầy Vũ Giới có ghi chú về hình thế khi xem một ngôi chùa nằm cạnh nhà dân: một bên "quần sơn vô chủ", một bên "bị bóp nghẹt", sinh sát khí cho cả hai. Một từ đường đặt chen giữa khu dân cư cũng dễ gặp tình trạng ấy: không có chủ thế rõ ràng, lại bị công trình xung quanh đè ép. Khi chọn đất hoặc mở rộng, nên xét cả trung cục xung quanh chứ không chỉ khu đất của họ.

Vì sao không nên xoay lệch nhà thờ họ để "hợp hướng"?

Không nên xoay lệch nhà thờ họ để hợp hướng vì làm vậy phá thế trung chính của công trình và của cả khuôn viên. Phong Thuỷ Liên Hoa chủ trương lập cục trọng trung chính; nhà ở đã cần đoan chính, nơi thờ tổ tiên càng phải đoan chính hơn.

Tình huống thường gặp: khu đất từ đường có trục tự nhiên theo đường làng, theo dòng nước hoặc theo các công trình cũ. Một người xem hướng theo tuổi trưởng họ, thấy hướng đó "không hợp", liền đề nghị xoay công trình lệch đi vài chục độ. Kết quả là công trình mới lệch với sân, lệch với cổng, lệch với các nhà phụ, khí vào không còn thẳng trục.

Theo khẩu quyết "Nhất vị nhì hướng", vị trí và thế đất được xét trước. Hướng là phần tính sau, trong khuôn khổ thế đất cho phép. Thầy Vũ Giới viết: "Không có Hình thì Khí không tụ. Không có Cục tốt thì hướng tốt cũng chẳng để làm gì."

Nếu khu đất thật sự có vấn đề về hướng, cách xử lý là điều chỉnh trong nội cục: vị trí bàn thờ, cửa phụ, bố trí sân, cổng ngõ; không bóp méo trục chính của cả công trình.

Hình thể nhà thờ họ nên như thế nào?

Hình thể nhà thờ họ nên vuông vức, đối xứng qua trục chính, mái và nền phối hợp cân đối để công trình "thông thiên thấu địa": phía trên thông với trời, phía dưới tiếp với đất. Đây là nguyên tắc Thầy Vũ Giới áp dụng cho nhà ở, bàn thờ Thổ Địa và cả các công trình tâm linh.

Một số điểm cụ thể về hình thể:

• Mặt bằng: hình chữ nhật hoặc gần vuông, gian giữa là gian thờ chính; truyền thống thường làm số gian lẻ để có gian chính giữa.
• Đối xứng: hai bên tả – hữu cân bằng về khối, về cửa, về trang trí.
• Mái: mái dốc truyền thống hoặc mái có độ vươn đủ che nắng mưa cho hiên; tránh mái bằng phẳng trơ trụi khiến công trình giống nhà kho.
• Nền: cao hơn sân vài bậc, có bậc thềm, tạo cảm giác bước lên nơi trang nghiêm.
• Cửa: cửa chính giữa đúng trục; kích thước thông thuỷ theo cung tốt 52,2 cm của thước Lỗ Ban.

Thầy Vũ Giới nói "Phong thuỷ sư chính là Kiến Trúc Sư Cổ vậy." Từ đường là loại công trình mà người kiến trúc sư và người làm phong thuỷ phải ngồi chung bàn từ đầu, vì mỗi quyết định về mặt bằng, mái, cửa đều là quyết định về khí.

Bàn thờ trong nhà thờ họ bố trí thế nào?

Bàn thờ trong nhà thờ họ đặt ở gian giữa, áp tường hậu vững chắc, đúng trục chính của công trình, phía sau không có nhà vệ sinh, bếp hay lối đi. Kích thước bàn thờ dùng cung tốt 38,8 cm của thước Lỗ Ban dành cho âm phần, bàn thờ.

1. Vị trí: gian chính giữa, đối diện cửa chính nhưng có khoảng cách đủ để khí vào chậm lại, không phải "cửa nhìn thẳng mặt bàn thờ ở khoảng quá sát".
2. Tường hậu: tường đặc, vững; không trổ cửa sổ sau lưng bàn thờ.
3. Thứ bậc: bàn thờ tổ, thờ các chi, các đời sắp xếp theo thứ bậc rõ ràng của dòng họ.
4. Thổ Địa: nếu từ đường có thờ Thổ Địa, ban thờ đặt sát đất, không cao quá rốn, theo đúng lý khí sát đất mà Thầy Vũ Giới giảng.
5. Kích thước: chiều cao, chiều rộng, chiều sâu bàn thờ tra theo cung 38,8 cm; khối xây và nội thất khác tra theo cung 42,9 cm.

Những sai lầm thường gặp khi xây và trùng tu nhà thờ họ

Sai lầm thường gặp nhất khi xây và trùng tu nhà thờ họ là làm theo ý muốn "to đẹp" mà phá vỡ hình cục vốn có của khuôn viên. Dưới đây là những tình huống thường gặp.

• Bê tông hoá toàn bộ sân: sân lát kín, không còn chỗ cho cây, nước mưa thoát kém, khí trở nên khô, nóng.
• Nâng nền quá cao hoặc hạ nền thấp hơn đường: nền thấp hơn đường làng mới làm là thế "dương lấn âm" mà Thầy Vũ Giới đã cảnh báo với nhà ở.
• Mở rộng lệch trục: thêm gian, thêm nhà ngang nhưng không theo trục cũ, khiến khối công trình méo.
• Đặt công trình phụ sai chỗ: nhà vệ sinh, bếp nấu cỗ sát sau lưng gian thờ.
• Đổi vật liệu quá xa truyền thống: cửa kính phản quang, đèn nhấp nháy, làm không gian mất vẻ tĩnh.
• Phá bỏ yếu tố cũ không cần thiết: chặt cây cổ thụ, lấp ao, phá cổng cũ mà không xét vai trò của chúng trong cục.

vugioi.com có bài riêng về kiến trúc di sản và sai lầm "phá thiên tâm" khi cải tạo công trình cũ. Nguyên tắc chung: trước khi đụng vào một công trình đã đứng nhiều đời, phải hiểu nó đang "sống" nhờ cái gì.

Quy trình xây mới hoặc trùng tu nhà thờ họ

Quy trình xây mới hoặc trùng tu nhà thờ họ nên đi theo bốn giai đoạn: khảo sát, lập cục, thiết kế, chọn ngày thi công. Bỏ qua khảo sát để vào thẳng thiết kế là nguồn gốc của phần lớn sai lầm.

1. Khảo sát: đo đạc khu đất, ghi nhận đường vào, nước, cây, công trình lân cận, công trình cũ.
2. Lập cục và định tâm: xác định trung cục, tâm khu đất, trục chính, vị trí gian thờ; Lập Cục Pháp hỗ trợ phần phân cung.
3. Thiết kế kiến trúc: mặt bằng, mặt đứng, mái, cửa, bàn thờ; kiểm tra kích thước theo thước Lỗ Ban.
4. Chọn ngày và thi công: chọn ngày động thổ, cất nóc, an vị bằng phép trạch cát; người đứng ra chủ việc thường là trưởng họ hoặc người được họ cử.

Giới hạn của bài viết: đây là nguyên lý chung. Mỗi từ đường có thế đất, lịch sử và quy ước dòng họ riêng, nên cần khảo sát tại chỗ. Tư vấn thiết kế kiến trúc nhà thờ họ khu vực phía Bắc có thể liên hệ KTS Vũ Minh (Hà Nội) 0917 798 886; khu vực phía Nam hỏi Thầy Vũ Giới qua Zalo.

Tóm lại: nhà thờ họ là gốc cây gia tiên. Đặt đúng vị, giữ trung chính, nền vững nóc thông, thì con cháu về đây mới thật sự là về nguồn. Hiểu vậy là đủ!

— Vũ Giới —

Biên soạn theo bài giảng của Thầy Vũ Giới – Phong Thuỷ Liên Hoa.

Công cụ Liên Hoa dùng kèm bài này

Bài liên quan

• Cây gia tiên – cội nguồn là sinh mạch
• Kiến trúc di sản và sai lầm phá thiên tâm
• Thờ cúng gia tiên đúng tinh thần hiếu kính
• Miếu Thổ Thần theo phong thuỷ: vì sao phải sát đất

Câu hỏi thường gặp

Nhà thờ họ nên quay hướng nào?

Không có một hướng cố định cho mọi từ đường. Theo "Nhất vị nhì hướng", vị trí và thế đất được xét trước; hướng được tính trong khuôn khổ thế đất cho phép, không xoay lệch trục để hợp tuổi một người.

Có nên kết hợp nhà thờ họ với nhà ở của trưởng họ?

Có thể, nếu gian thờ được tách bạch, ở vị trí tĩnh và trang nghiêm, không lẫn với sinh hoạt bếp núc, ngủ nghỉ. Khi điều kiện cho phép, từ đường riêng vẫn tốt hơn.

Trùng tu từ đường có cần giữ nguyên hướng cũ?

Thường nên giữ trục và hướng cũ, vì công trình đã "sống" theo trục đó nhiều đời. Chỉ điều chỉnh khi khảo sát cho thấy trục cũ có vấn đề rõ ràng về hình thế.

Bàn thờ trong từ đường cao bao nhiêu?

Kích thước bàn thờ tra theo cung tốt 38,8 cm của thước Lỗ Ban; chiều cao cụ thể còn tuỳ chiều cao gian thờ và số tầng bậc thờ. Ban Thổ Địa nếu có thì đặt sát đất.